MЕДИТЕРАНСКИОТ ХРОНОТОП

Ката Ќулавкова

       Промислувањето на медитеранскиот хронотоп во светлина на имагологијата и нејзината интердисциплинарна и компаративна методологија е една од повеќето можни оптики во интерпретацијата на медитеранското минато, сегашност и иднина, но и на медитеранската трансисториска матрица, на евентуалната метафизичка и онтолошка првообразна егзистенција на поимот Медитеран. Имаголошкото промислување претставува само дел од медитеранологијата, една поширока интердисциплинарна област во формирање, чијшто предмет на проучување е медитеранската историска, цивилизациска и културна традиција. Називот на оваа комплексна компаративно ориентирана дисциплина се обидуваме да го промовираме, не игнорирајќи го досегашното постоење и развој на научно-истражувачки проекти, студии и угледни институти за толкување и актуелизација на Медитеранот како „простор и историја“  (Fernand Braudel, L'Espace et l'histoire, Парис 1985), како „луѓе и наследство“  (Braudel, La Méditerranée, 1985), како еден вид „бревијар“  (Предраг Матвејевиќ, 1990), како „културна сфера“  (Блаже Конески, 1980), како геопоетички културен контекст и традиција (Зборник на МАНУ, 1999), како наратив и метафикција во развој, како мит и историја, како фактографско градиво и склоп на имагинарното, како културна меморија во форма на орална и текстуална практика.
      Во ваков теориски, имаголошки и херменевтички контекст, посоодветно е да се зборува за медитерански хронотоп (хронос-и-топос), одошто за регион, геополитички препознатлив простор или културен и традициски комплекс. Поимот     „хронотоп“ , применет во еден есеј кој настојува да биде пред сé херменевтички прилог кон рецепцијата на Медитеранот, обединува неколку аспекти на аморфниот медитерански феномен. Тој афирмира едновремено повеќе визии и методолошки ракурси на Медитеранот: мито-поетичка, историографска, компаративна (интертекстуална), реторичка, семиотичка, генолошка и културолошка, што е во склад со интердисциплинарниот карактер на имагологијата. Хронотопот е синтетичка категорија која е употреблива за толкување на историските модификации на еден историски, митски и литературен феномен, како и за негово моделирање и типологизирање. Михаил Бахтин го дефинира хронотопот (време-простор), како категорија која е преземена од доменот на егзактните науки (физиката), во „суштествена взаемна врска меѓу временските и просторните односи, уметнички вградени во книжевноста“  (1989, 194) и со тоа го прави валиден за проучување на поетички, естетички и книжевно-теориски проблеми (артефакти, жанрови, ликови, книжевни модели и конвенции). Денес поимот хронотоп е применлив и во доменот на културологијата, нејзината теорија, методологија и интерпретација (Културологија, 1997). 
      Имаголошката синтакса 
на Медитеранскиот хронотоп, во чијшто епицентар се наоѓа идејата за тн. Маре Нострум и сé она кое гравитира кон овој топос (геологија, патишта, трговија, бродоградба, пловидба, авантуризам, флора и фауна, клима, пејзаж, маслинка, риба, морски плодови, морски монструми, морска  „божествена“  сол опеана и кај Хомер во Илијада, веранда, серенада, раѓање на цивилизацијата и нејзините симптоми - писмото и парите, географските карти или мапи, создавање на Градот, демократијата, агората, панаѓурот или карневалот, театарот, освојување на светот, исчезнати и мртви народи и јазици, архетип на светлост и Сонце, лунарна „предисторија“  и симболика, носталгија по „излез на море“  и „поглед на море“ ), се артикулира и се конституира во констелација на постојана ре-семантизација и конфликтен семиозис. Меѓу овие модели на конституирање на медитеранскиот хронотоп, модели кои, во крајна линија, генерираат различни типови хронотоп, или постпонирани низ историјата, или паралелно и антитетично сопоставени во една иста епоха, кои создаваат основа за историска и теориска (логичка, филозофска, естетичка) типологија на медитеранскиот хронотоп, се исцртува повеќеслојниот, проблематичен и парадоксален склоп на медитеранскиот свет/универзум. Така медитеранскиот хронотоп може да се специфицира и да се толкува парцијално низ одделните варијанти: хронотоп на море, хронотоп на остров, хронотоп на светилник, хронотоп на чун/галија/брод, хронотоп на бачило, хронотоп на град, хронотоп на библиотека, хронотоп на зигурат, хронотоп на агора. Перципиран историски, медитеранскиот хронотоп е некохерентен, неговиот семиозис е хиперсензибилен и флуиден, неговите референци се дисперзирани на широк и разнороден референцијален простор, поради што е навистина тешко да се дешифрира некој вечен, супраисториски идентитет на Медитеранот дефиниран преку неговата конститутивна differentia specifica.

       Географскиот поим Медитеран вклучува различни етнички, јазични, верски и културни заедници во различни епохи: оттаму Медитеранот не е цивилизациски ентитет кој има евидентни, лесно изделливи и доминантни специфики, константни и заеднички архетипски структури, онтолошки и анисториски начела, туку подразбира (и) бројни внатрешни разлики и антиномии. Идентитетот на Медитеранот има протејски карактер, маркиран е од историските трансформации и исполнет со спорни места, тенденции на изолација и само-отуѓување… Идентитетот на Медитеранот може да се окарактеризира не толку како кохерентен и самосвесен, колку како схизматичен. Идентитетот на Медитеранот е во процес на артикулирање и прекодирање, особено кога доаѓа до крупни интервенции од историска провиниенција. Она што може да се одреди како лоццус цоммуни на медитеранскиот хронотоп подразбира серија културни и цивилизациски метатези и инверзии, одошто некој идеализиран и линеарен трансфер на културни традиции. Самото потсетување на разноликоста на именувањето на Медитеранското море во различни епохи и јазици сведочи за полиглосната, мултифокална и поливалентна слика на медитеранскиот хронотоп, а преку него и на Светот.
      Дескрипцијата и интерпретацијата на Медитеранот наведуваат на сознанието дека проекцијата на Медитеранот историски не еволуира во насока на востоличување доминантен, превреднувачки медитерански центризам, туку во насока на потенцирање на структурата и улогата на расниот, верскиот, јазичниот и културниот медитерански полицентризам. Историски гледано, Медитеранот отсекогаш бил составен од неколку значајни и разнородни субрегионални и империјални констелации, кои укажуваат на реалните разлики и на тенденцијата на дезинтеграција на Медитеранскиот басен/зона, на потешкотиите во конструирањето на кохерентен медитерански културен систем. Во овој регион се одвиваат постојани процеси на интеграција, дезинтеграција и реинтеграција на големи империи (античките, средновековните, нововековните): - распадот на античка Македонија која е парадигма на интегрирање на (дел од) Медитеранот со земјите на Блискиот, Средниот и Далечниот Исток, односно со земјите на северна Африка; - поделбата на Римското царство на Источно и Западно (православна, ортодоксна Византија наспроти латинскиот, католички Рим); - распадот на Отоманската империја во почетокот на дваесеттиот век; создавање на Цариградската патријаршија и на Света Гора, наспроти Ватикан; востановување на аскетизмот, исихазмот и пештерните цркви на ортодоксната традиција; - создавањето нови држави врз национален, верски и јазичен принцип; - ревизија на границите на државите; - преместување на центрите на моќ; - наезди на варвари и номади, арапски, словенски и турски наезди и инвазии и крстоносни војни; - христијанизација на паганите, исламизација на христијанското население, асимилации, егзодуси, дијаспори; - распадот на сликата на Медитеранот на два дела, Овој и Оној Друг Медитеран (Braudel); - словенската, балканската и ориенталната фрагментаризација наспроти западноевропските интеграции; - диференцијацијата на писмото (сликовно, хиероглифско, клинесто, праволиниско А и Б, слоговно, алфабетско); - етичка валоризација на поморјаните и континенталците/Балканци со елементи на дискриминација.
      Медитеранскиот хронотоп означува, освен географски, еден супранационален и супрарелигиозен феномен, подвижен, променлив склоп од цивилизациски разноличја, повеќејазичности, расни, мултинационални и верски идентитети, со (некогаш дискретна, некогаш еклатантна) тенденција на повремени повеќекратни хибридизации: - создавањето на „ азијанскиот“  модел на естетика (азијанизам, хеленистички облик на маниризам како што сугерира Густав Рене Хок!) на еленистичката култура и александризмот во епохата на подемот на античка Македонија; - ориентализирање на шпанската култура; - исламизација на словенското население на Балканскиот полуостров; - хибридизација на француската нација со имплементацијата на етносите од некогашните колонии Алжир и Тунис; - словенизација на несловенските племиња; - христијанизација на паганските и политеистички етности; - исламизација на словенските народи во рамки на Отоманската империја; - процес на елинизација кој се одвивал во рамки на Византиската империја; - процес на латинизаџија на популациите од Средна и Западна Европа во Западното Римско царство; - процес на  „оксидентализација“  на западноевропскиот медитерански појас во склоп на тенденцијата на формирање на европоцентричната имагологија и епистемологија...

      Медитеранскиот хронотоп се карактеризира со „суперпонирање“  (Фернанд Браудел, 1995) и постпонирање на новите религиски, политички и културни констелации врз старите и наследените, што создава постојано илузија на континуитет и на постоење систем на медитеранска културна и традиција. Ќе наведеме само неколку илустративни облици на востановување на медитеранскиот културен континуум преку облици на културни и цивилизациски суперпонирања: - античките цивилизации се востановуваат врз наследените автохтони, примитивни и тн. „варварски“  цивилизациски склопови; - православието се надградува над структурите на еленскиот и паганскиот политеизам; - суперпонирање на римската култура врз еленската; - византиската е поставена суперпонирачки врз доцноантичката и еленистичката култура; - рановизантиската книжевност е дел од големата целина; - културата на раниот среден век од Атлантикот до Месопотамија… Ернст Роберт Цуртиус покажува дека „ во профаната поезија, христијанскиот елениозам на римскиот Ориент ги има сочувано јазикот, формата и сликите на стариот пагански свет“  (1956, 13). Истото може да се види и во еклатантниот пример со суперпонирањето на имињата на грчкиот алфабет врз хебрејските (алепх/алфа, бетх/бета, гимел/гамма, далетх/делта…).
      Фактот што Константинопол се нарекувал „ втор Рим“ , а Москва се нарекувала нов или „трет Рим“ , што Москва се нарекувала „нов Константинопол“ , односно Константинопол едно време се нарекувал „нов Ерусалим“ , а впрочем и во современи услови македонскиот Охрид се нарекува популарно „словенски Ерусалим“ , укажува на настојувањето преку повторнотоименување да воскресне „онтолошката сушност“  (Успенски, 77), светоста и теократичноста на она чиешто име се пренесува на друга форма и на потхранувањето на космолошкиот модел на читање на текстот на историјата во самата историска практика. Тие се симптоми на трансферот на претходните културни модели во новонастанатите (античката култура транзитира во римската, римската во византиската, византиската во словенската итн.). Ерусалим (свет град), подоцна Константинопол, се поставени наспроти Рим и означуваат „две различни перспективи - Божествена и човечка, - кои соодветствуваат на две поимања на царството: како Небесно Царство (Отецот, Синот и Светиот Дух) и како земно царство (христијанска империја)“  (Успенски, 94). По падот на Византија, Москва ги интегрира овие две спротивставени семиотики на градот: Москва е едновремено и духовно-религиозен, но и световен центар/топос. Во неа се одразува и римската и константинополската (византиската) перспектива. Облиците на суперпонирање на културни системи, традиции и вредности денес се читаат како континуум и културна еволуција која се темели врз начелото на мешање, вкрстување и хибридизација. Вака посматран, медитеранскиот хронотоп е инклузивен, цитатен и дијалогичен. За медитеранскиот хронотоп може да се дефинира и како за транс-семиотички и цивилизациски интертекст.
       Но, медитеранскиот хронотоп покажува и белези на ексклузивност, демонизација, аверзија спрема различното, спрема Другиот, спрема соседот, ксенофобија, синдром на противпонирање, на антитетичност и амбиваленција. Во рамки на медитеранскиот културен систем доаѓа и до значителни распади на владејачките религиозни, филозофски, политички и културни формации и системи, до драстични диференцијации, прекини и резови кои внесуваат и ритам на дисконтинуитет, односно влијаат не само врз палимсестниот (интертекстуален), туку и врз схизматичниот карактер на Медитеранот: - бришење на текстовите на старите цивилизации; - замена на култот на оралноста и реториката со културата на писменоста, текстуалноста и поетиката; - премин од оралниот кон текстуалниот модел на културна меморија и имагинација (трансфер на сократизмот во платонизам, инаугурација на паралелни културни и литературни системи и традиции, оралната/фолклорната/популарната вс. пишуваната, учената и елитната); - диференцијација на цивилизираниот свет од примитивниот, на цивилизираните од варварите, на христијаните од паганите, на монотеистите од политеистите; - заборавање и отфрлање на текстовите на постоечките религии и впишување на нови, контрастни ракописи и текстови врз истиот медитерански пергамент и „пагина“ ; - апокалиптични природни катастрофи кои исто така влијаеле врз постоечките констелации и го ревидирале нагло и шокантно медитеранскиот хронотоп и неговиот Јазик; - востановување на исламската вероисповед; - диференцирањето на јудаизмот и хебрејската вера; - поделбата на христијанството на католичко и ортодоксно/православно; - поделбата на византиската империја на Западна и Источна; - воведување на дискурсот Запад - Исток како предлошка на европоцентризмот, веројатно и како далечен навестувач на поделбата на светот на Западен и Источен кој врши улога на претекст на современата „глобализација“  сфатен како нов тип на доминација, империјализација и хиерархизација од универзални размери; - расчекор меѓу космополитизмот (од епохата на еленизмот и александризмот) и мултикултурализмот на големите империи (Античка Македонија, Рим, Византија, Отоманската империја), од една страна, и етноцентристичките филозофии, концептуализирани и легализирани главно во 19-от и 20-от век, од друга; - восприемање на „метафизиката на светлоста“  или естетиката на луминозноста и филозофијата на интелигибилната светлост во Средниот Век како „одек на доцноантичкиот платонизам, кој е апсорбиран во христијанската култура“ )...

 

       Сликата на Медитеранот може да се посматра од најмалку две перспективи: едната е перспективата на континуитетот, другата на дисконтинуитетот. Перспективите на континуитет и дисконтинуитет, рефлектирани во концепцијата на постпонирање, хибридизација и адаптација, од една страна и во концепцијата на конфликтни диференцијации, фрагментации, секуларизации, хронотопски инверзии и антиномии, од друга, се конститутивен принцип на семиотиката на медитеранскиот културен систем (јазик на културата, медитеранскиот интер-текст). Тие се две лица на еден ист Предмет. Биполарната и антиномична слика на Медитеранот би требало да се дополни и со некои преодни форми на митологизација и мистификација, во форма на симбиоза на реалноста, легендата и митот. Ќе наведеме само една од многуте такви алтернативни перспективи на медитеранскиот хронотоп: приказната за „рајскиот остров“  Атлантида, чијашто литературна традиција се следи критички од Платон (Тимеј, Критија), иако неа и' претходи долга, но фрагментаризирана митска и орална традиција уште од Египет (600 год. пред Христос). Литературниот мит за Атлантида (П. Брунел, 1988, 197-207) содржи едно општо место на имагологијата на медитеранскиот хронотоп, а тоа е мистеријата, конфликтот меѓу меморијата или мнемотехниката од една, и заборавот или летаргијата, од друга страна (принципот на Мнемосина визави принципот на Лете), травестизмот на медитеранскиот гео-простор, легендарните апокалиптични природни катастрофи, исчезнувањата на острови, народи, цивилизации и јазици и надежта дека, кога-тогаш, ќе се пронајде остаток/трага/знак/текст од нив, како што се пронајдени траги од Сумер, Троја, Кносос, александрискиот светилник… Конфликтот на релација реалност - легенда, односно историја - мит, се проектира врз епистемологијата на медитеранскиот хронотоп во којашто се вклопува хармонично методолошкото опонирање и надополнување на дескриптивниот и херменевтичкиот, на историографскиот митолошкиот (космолошкиот) спознаен принцип (Успенски). Митологизираните наративи за Сумер и Троја во оралната, епската и трагичката литературна традиција откриваат една невралгична точка на медитеранскиот хронотоп: траумата на загубите од космолошки размери, искусено анксиозноста на потсвесната опомена и закана од бришење од картата или книгата на видливото, книгата на реалноста и впишување во    „ книгата“  на невидливото и нестварното.
        Во литераризираниот мит/легенди за Атлантида, до ден денешен обележан од енигматичност и хипотетичност, е втиснат архетипот на поделеноста и конфликтноста на светот на Источен и Западен, чијашто пак конотација се модифицира концепциски и вредносно низ историјата, како што впрочем се ресемантизира и семиозисот на Југот и Северот, во цела палета од де-градирани валери и референци, актуелни и во современиов свет (на пример, балканизацијата наспроти европеизацијата). Модификацијата на вредносните конотации е во тесна зависност од аголот на гледање и типот на перцепција и фокализација (надворешна или внатрешна, централизирана или мултифокална), така што доаѓа и до радикален пресврт на вредносните системи, до пародирање и травестирање на категориите Исток и Запад (ориентализацијата наспроти оксидентализацијата), односно поделбата на (сиромашниот) Југ и (богатиот) Север. Процесот на ресемантизација и ревизија на вредностите низ историјата имплицира принцип на пореметени бинарности и опозиции.
        Пореметената семантичка рамнотежа на сликата на Медитеранот, на Ориентот, на Оксидентот, на Балканот, на Европа, на Америка, води, на пример до тоа, актуелниот поим „балканизација“  да се сфаќа како зазор, ужаснување од „апокалиптично уништување“  (М. Тодорова, 2001, 48), до тоа Западот да го посматра Ориентот „од далеку и од високо“  (Е. Саид). Со помош на таквиот имаголошки стереотип се воведува во игра повторно конфликтот меѓу цивилизираниот и демократски свет и варварскиот и недемократски (балкански) свет, за полесно, и со квази-хуманистички претекст, да се реализираат сценаријата за продолжување и на реалноста на фрагментации и милитаризации на Балканот, и на дискурсот за балканизираниот Балкан (Западен Балкан вс. Источен!).
       Презенатцијата на Медитеранот внатре во медитеранските земји, народи и литератури, од една страна, и надвор од оваа зона, од друга, не е подложена на процес на етичка деградација и деформација на конотацијата, како што е тоа случај со имагологијата на Балканот, во којашто денес под поимот балканизација се означува  „процес на национална фрагментација на поранешните географски и политички единици во нови и, што се однесува до опстојувањето, проблематични држави“ , наспроти процесите на интеграција и реинтеграција или на „глобализација“ . Поимот балканизација, парадоксално, во времето кога е создаден, кон крајот на Првата светска војна и за време на двете Балкански војни, не бил поттикнат од некој актуелен шок на дезинтеграција, затоа што во овој период, „само една балканска нација, Албанија, била додадена на постоечката балканска мапа“  (М. Тодорова) додека, овој процес бил поттикнат уште во деветнаесеттиот век од долготрајниот распад на Отоманското Царство.

       Актуелизацијата на феноменот „балканизација“  го стимулира трагичниот и крвав театар на промена на границите и на подгревање на соништата за „големи“  држави на Балканот (идејата за Голема Србија, идејата за голема Албанија или, ако е потребно, за голема Македонија). Актуелно најголема поддршка добива концептот Голема Албанија, а цената е етничко чистење на неалбанското население од Косово, на македонската словенска популација од Република Македонија, особено од западниот и северниот дел на државата, рециклирање на македонскиот егзодус, создавање Периферија од еден од „центрите“  на Европа, но и на Медитеранот, во крајна линија брутално раслојување на светот на (избројани) моќни и (безброј многу) немоќни држави, на развиени и неразвиени, богати и сиромашни, надмоќ на една велесила (УСА) и слабеење на Европската заедница. Балканизацијата во контекст на медитеранскиот дискурс е опозиција на евентуалната медитеранизација, која би можела да ја воспостави изгубената рамнотежа. Дискурсот на балканизацијата е импорт од високоразвиениот свет, не иманентно својство на земјите на Балканскиот полуостров, кои колку што припаѓаат на Балканот, уште повеќе припаѓаат или гравитираат кон Медитеранот и дискурсот на дијалогичните и комуникативни народи и култури. Медитеранот во својот хронотоп вклучува држави и народи кои имаат двојна или тројна геополитичка и културна припадност (медитеранска, блискоисточна и хебрејска, на пример; медитеранска, балканска и хеленистичка; медитеранска, средноевропска и словенска; медитеранска, западноевропска и романистичка). Конечно, границите на Медитеранот низ историјата формално се поместувале и веројатно и понатаму ќе се поместуваат, а суштински ќе го опфаќаат оној појас околу Средоземното море и морињата кои го сочинуваат овој басен (Јонско, Егејско, Јадранско, Црно…), кој го следи, превосходно, логосот на модерниот номадизам, на интеркултурниот дијалогизам, комуникативноста, хибридизацијата, дионизискиот поглед на свет и хуманизмот. Медитеранскиот, ориенталниот или балканскиот имаголошки стереотип не секогаш произлегува, ни соодветствува аналогно на историските прагми, антрополошкиот и цивилизацискиот семиозис. Тој не ретко е наметнат тенденциозно или интенционално од надворешни инстанци и нивниот влијателен дискурс на силата и позицијата. Тука веќе навлегуваме во доменот на дискурсот на имаголошката стратегија.Современиот глобализирачки концепт на светот, во услови на моќна продукција на конструирани, диригирани, дозирани и инструментализирани  „автентични“  приказни и „вистини“  (ТВ канали од рангот на СНН, ББЦ, на пр. Интернет, електронските медиуми) има речиси натприродна моќ да ја креира вредносно сликата на собитијата, на народите и на суб-регионите на Медитеранот, да создава сопствена профитабилна имагологија на Ориентот, Балканот или кој и да е друг дел од светот.
       Симптоматично е, во тој контекст, сознанието што во теорискиот дискурс за Медитеранот сеуште не е пронајден директен опозит на медитеранизмот и не е формиран поимот медитеранизација. Се јавува епистемолошка скепса во не-возможноста да се медитеранизира нешто кое изворно е нешто Друго, немедитеранско, дека медитеранизмот е инхерентно и ексклузивно, неделливо својство на Медитеранскиот топос. Може ли да се медитеранизира северна Европа, Америка или далечниот Исток? Може ли да се иницира процес на демедитеранизација? Која е смислата на актуелизацијата на поимот Медитеран? Постои ли имаголошка стратегија која ќе го ре-семантизира медитеранскиот семиозис во новите европеизирачки и глобализирачки дискурси?
       Отсуството на квалификативната атрибуција „медитеранизација“  имплицира отсуство на нејзиниот замислен антипод: ниту таа се спротивставува на некој постар или наследен феномен кој би бил опозит на „медитеранизацијата“ , ниту некој нов феномен произведува нејзин директен бинарен семантички опозит. Ориентализмот и Балканизмот произлегуваат и се вклопуваат во сликата на медитеранскиот хронотоп, не се негова директна негација или репродукција. Постои разлика меѓу ориентализмот и балканизмот. И едниот и другиот се развиваат врз специфични социо-културни модели и во голема мера независно од предлошката/хипотекстот на имагинарниот Медитеранизам. Медитеранскиот хронотоп означува, пред сé, еден географски, супранационален и супрарелигиозен феномен, подвижен, променлив, комплексен склоп од цивилизациски разноличја, повеќејазичности, расни, мултинационални и верски идентитети, со (некогаш дискретна, некогаш еклатантна) тенденција на повремени повеќекратни хибридизации и асимилации. Терминот Медитеран има, главно, вредносно неутрална конотација и е резистентен на негативните конотации и идеологизми, па ниту поприма некоја ексклузивно позитивна вредносна конотација, ниту ја губи. За разлика од глобалниот медитерански хронотоп, одделни суб-регионални склопови од Медитеранот, кои се фрагментаризирале во гео-политичката, и се дистингвирале во расна, културна, верска и јазична смисла (Блискиот Исток, Балканот, Магреб, западноевропскиот дел на Медитеранот - Италија, Франција, Шпанија, Португалија) се вредносно диференцирани, и тоа во различни епохи на различен начин. Современата негативна конотација што ја има Ориентот, наспроти Европскиот Запад, на пример, е инверзија на вредносниот систем на архаичните епохи.
       Во прилог на ова гледиште, ќе наведеме само неколку примери од различни епохи и региони (партикуларни хронотопи): - создавањето на „азијанскиот“  модел на естетика, на еленистичката култура и александризмот во епохата на подемот на античка Македонија; - ориентализирањето на шпанската култура; - исламизацијата на словенското население на Балканскиот полуостров; - хибридизацијата на француската нација со имплементацијата на етносите од некогашните француски колонии Алжир и Тунис; - словенизацијата на несловенските племиња; - процесот на христијанизација на паганските и политеистички етности; - процесот на исламизација на словенските народи во рамки на Отоманската империја; - процес на елинизација кој се одвивал во рамки на Византиската империја; - процесот на латинизаџија на популациите од Средна и Западна Европа во Западното Римско царство; - процесот на „оксидентализација“  на западноевропскиот медитерански појас во склоп на тенденцијата на формирање на европоцентричната имагологија и епистемологија.

 

       Историјата претпоставува семиотичко осмислување или семантизација на минатото, претворање на не-знакот во знак (семиозис, процес на семиотизација), на собитието во приказна и дискурс, таа е еден вид рефлектирано време (Успенски, 1996, 21). Таа има потреба од дешифрирање и реконструкција низ коишто се одвива  „еволуцијата на јазикот на историјата. Историјата е игра на сегашноста и минатото“  (Успенски, 19). Културно-семиотички посматрано, текстот на историските собитија (рес гестае) се менува во „процесот на комуникацијата меѓу социумот и индивидуата“ , читањето и рецепцијата од еден до друг социокултурен контекст, индивидуален и колективен читател, при што се создава приказната или наративниот текст за собитијата во минатото (historia rerum gestarum).
        Имаголошкото концептуализирање на медитеранскиот хронотоп, следствено, има потреба од актуелизација на двете опозитни, но комплементарни херменевтички оптики, идентифицирани како историски и космолошки метод на толкување. Историскиот подразбира временост, хронологичност, последователност, емпиричност, човечки и научен ракурс, додека космолошкиот се потпира врз митскиот, сакралниот, религиозниот, структурално-семиотичкиот и апстрактниот принцип на посматрање на светот. Историската и космолошката (митската) слика на медитеранскиот хронотоп следат најмалку две линии, едната на Црквата, другата на Империјата, едната верска, другата профана и политичка, линии кои меѓусебно не се исклучуваат, туку семиотички влијаат една врз друга, се актуелизираат и се ревидираат. Во тој контекст, би можеле да се протежираат најмалку две херменевтички епистеми/парадигми на промислување и толкување на медитеранската културна традиција, при што во едниот случај би се следела севкупноста и генеалогијата на историските настани, а во другиот би се проектирал и би се ре-актуелизирал првоначалниот онтолошки медитерански текст, медитеранскиот мит, вечниот медитерански хронос и топос (прототекст).
        Медитеранскиот хронотоп е подложен на повеќекратна интерпретација која генерира плурална и поливалентна слика на Медитеранот: историска и митска, световна и сакрална, целовита и фрагментарна, постпонирачка и антиподна, инклузивна и ексклузивна, семиотичка и културолошка. Таквиот имаголошки пристап не ја отфрла ни ја порекнува идејата за постоење на differentia specifica на медитеранскиот хронотоп, но не ја апсолутизира, туку ја релативизира, почитувајќи ги социо-историските и културалните констелации и трансфигурации во овој важен регион, не без причина доведуван во врска со идејата за Центарот или Папокот на светот. Историјата покажува дека токму тој Центар се преместува, се лизга, а заедно со него се модифицира и неговиот иманентен семиозис и културна семиотика.
       Од различни причини, но во континуитет, Медитеранот бил резистентен на востановување на хиерархизиран и едноцентричен,медитераноцентричен цивилизациски систем. Семантиката на поимот Медитеран се шири и се надополнува со нови означени и референци, со модифицирани соодноси со нивните референти, со комуникациските склопови и социо-културните прагми. Центрифугалната слика на Медитеранот опстанува низ историјата и складира извесен кодиран семиотички минимум на онтолошка иманентност, наспроти бројните геополитички и формациски трансфигурации, наспроти многуте фрагментации и ревизии. Тој минимален семиотички склад ги филтрира времените и минливи историски промени, а го задржува архетипскиот, митски или космолошки семиозис на Медитеранот, кој се огледа во истрајноста на потребата да се сакрализира и да се онтологизира медитеранскиот хронотоп. Така се случува, дискурсот на минатото, сегашноста и иднината (текстот на виденото) и дискурсот на атемпоралното и атопичното (невиденото) да се надоврзуваат еден на друг, или последователно (хронолошки), или по обратен ред (логички аналогии) и да формираат една комплексна епистемологија на медитеранскиот хронотоп.

Литература:
1.Averincev, Sergej Sergejevic, The Poetics of the Early Byzantine
Literature
. Belgrade, SKZ, 1982, (Moscow, Science, 1977).
2. Averincev, S.S., The Rhetorics and the Origins of the European Literary
Tradition
. Moscow, 1996, 'The Languages of Russian Culture.'
3. Assuntoi, Rosario, The Medieval Theory of the Beautiful. Belgrade: SKZ
1975 (Die Theorie des Schonen im Mittelalter, Keln: Verlag M. DuMont
Schauberg, 1963).
4. Bakhtin, Mihail, On the Novel: Types of Time and Chronotopos in the
Novel. Essays on Historical Poetics
. Belgrade, 1989.
5. Braudel, Fernand: The Mediterranean. Belgrade: Center of Geopoetics, 1995.
6. Brunel, Pierre (dir. by), Dictionnaire de MYTHES LITTERAIRES, Paris,
Editions du Rocher, 1988.
7. Curtius, Ernst Robert, La Litterature Europeenne et le Moyen-age Latin,
I-II, Paris, Presses Universitaires de France, 1956.
8. Grassi, Ernesto, The Antique Theory of the Beautiful. Belgrade: SKZ,
1974, Ernesto Grassi, Die Theorie des Schonen in der Antike, Koln, Verlag M.
Du Mont Schauberg, 1962.
9. Huizinga, Johan. The Medieval Fall. Belgrade: Matica Srpska, 1991 (Johan Huizinga, Herbst des Mittelalters, 1961, by Alfred Kroner Verlag in Stuttgart).
10. Jelavic, Barbara, The History of the Balkans (18., 19., 20. c.). Skopje: List, 1999.
11. Koneski, Blaze, "Macedonian Poetry in the Mediterranean Sphere." Skopje:
Nova Makedonija, May 18, 1980.
12. S. Ja. Levit, L.A. Mostova (ed): Culturology: 20 c., Saint-Petersburg: Univerzitetskaja kniga, 1997.
13. Macedonian Literature and Culture in the Context of the Mediterranean
Cultural Sphere
. (joined work). Skopje: MASA, 1998 (ed. Milan Gjurcinov).
14. Matvejevic, Predrag, Mediterranean Brevijar. Zagreb: GZH, 1990.
15. Maskin, N.A. History of Ancient Rome. Skopje: Zumpres, 1995.
16. Ostrogorski, Georgije. Byzantine History. Belgrade: Prosveta, 1969 (1 ed. 1959).
17. Plato, Timeus, Critias. Paris: Garnier-Flammarion, 1992.
18. Said, Edward W., Orientalism. New York: Pantheon, 1978.
19. Todorova, Marija, Imagining the Balkans. Oxford: UP, 1997.
20. Uspenskii, Boris A., Historical Semiotics. Cultural Semiotics, in: "The Collected Works" Vol.1. Moscow: 1996.