НАПРЕДНИ ИДЕИ ЗА РЕЛАТИВНОСТА ВО ИЛЈАДА ДЕВЕТСТОТИНИ ОСУМДЕСЕТ И ЧЕТВРТА И ВО ТАИНСТВЕНИОТ ТУЃИНЕЦ

НАПРЕДНИ ИДЕИ ЗА РЕЛАТИВНОСТА ВО ИЛЈАДА ДЕВЕТСТОТИНИ ОСУМДЕСЕТ И ЧЕТВРТА И ВО ТАИНСТВЕНИОТ ТУЃИНЕЦ

 

Вовед

Примената на деконструктивистичките идеи, особено онаа на Жак Дерида дека ‘il n’y a pas de hors-texte’ (Derrida 1976, 158) (нема ништо надвор од текстот), не беше толку популарна во книжевната теорија колку што беа самите идеи во филозофијата. При обидите теоретските начела на деконструкцијата да се применат во книжевната практика, обично се толкуваат книжевни дела од втората половина на дваесеттиот век кои свесно вткајуваат гледишта од деконструктивистичката филозофија.

Она што овој текст се обидува да го истакне е дека додека деконструктивистичкиот метод во поглед на книжевноста најчесто се поврзува со таканаречениот постмодернизам, постојат дела кои уште од крајот на деветнаесеттиот век па натаму ги носат во себе зачетоците на деконструкцијата, иако досега не биле толкувани на таков начин. Овој текст ќе ги изнесе овие неоправдано занемарувани богато лингвистички, истовремено и сосировски и деридаовски (ако може така да се изразам), не лесно забележливи, а многу интересни аспекти во романот Илјада деветстотини осумдесет и четврта на Џорџ Орвел, роман кој досега бил интерпретиран пред сè како антиутопија, односно во поглед на неговиот политички аспект; како и во прекрасниот и, од за мене несфатливи причини, најнепознатиот (краток) роман на Марк Твен, Таинствениот туѓинец, на чии идеи и начинот на кој се прикажани би можеле да му позавидат и деконструктивистите и нивните противници.

Спротивставени гледишта во Илјада девестстотини осумдесет и четврта

Илјада деветстотини осумдесет и четврта се занимава со прашањето што го поставуваат уште Ниче во Самракот на идолите и Шопенхауер во Светот како волја и претстава, а за кое потемелно говори Дерида, имено дали постои надворешен свет независно од нашите сетила, или пак луѓето, со своите сетила и јазик, се единствениот критериум за постоење на нештата. Оваа идеја се истражува, меѓу другото, преку контрадикторниот и беспрекорно функционалниот збор двомисла. Идејата за овој поим всушност го одвојува овој роман од други антиутопии бидејќи убедливо објаснува како, преку употреба на јазикот, е овозможено постоењето на тоталитарните режими.

Да знаеш и да не знаеш, да бидеш свесен за целата вистина додека кажуваш внимателно смислени лаги, да имаш истовремено две мислења што меѓусебно се исклучуваат и да знаеш дека се контрадикторни а сепак да веруваш и во двете; да користиш логика против логиката, да ја отфрлиш моралноста додека тврдиш дека ја негуваш, да веруваш дека демоктратија не е возможна и дека Партијата е чувар на демократијата; да го заборавиш она што е неопходно да се заборави, а потоа да го изнесеш на површината на мислите во моментот кога тоа е потребно, а потоа повторно да го заборавиш: и, пред сè, да го примениш истиот процес на самиот овој процес. Тоа беше најголемата суптилност: свесно да произведуваш несвесност, а потоа, одново, да станеш несвесен за актот на хипноза кој штотуку си го извел. Дури и за да се разбере зборот „двомисла“ мораше да се употреби двомисла. (Orwell 1989, 37-8)

Овој пасус потсетува на идеите за непостоење на директна врска меѓу означителот и означеното. Ова за Дерида е дури и пожелно бидејќи дури кога „она кое е напишано ќе умре како означител, може да се роди како јазик“ (Derrida 2002, 13), и дури тогаш „престанува да се употребува како природна, биолошка, или техничка информација, или како транзиција […] од означител кон означено“ (Derrida 2002: 13). Фактот што ликовите во романот на Орвел прифаќаат такви идеи им овозможува на нивните лидери полесно да манипулираат со нив: иако сеќавањата им кажуваат дека Евроазија само до пред неколку дена била сојузник на Океанија, денешните весници пишуваат дека Евроазија отсекогаш била непријателот, со што создаваат значење дека тоа е навистина така, зашто текстот е оној што создава значење и не постои никаков свет надвор од него на кој може да се повикаме за да ја провериме таа информација.

Како претставник на владејачката партија, која ги сфаќа можностите што и ги нуди филозофијата дека далеку од тоа да му претходи на јазикот, значењето е резултат произведен од јазикот, О’Брајан е најдоследниот претставник на деконструкцијата во романот. Винстон Смит, неговата жртва, е јасен застапник на западната филозофија, со Платон како еден од нејзините први претставници, а која се заснова врз претпоставката дека јазикот е подреден на некоја идеја или референт надвор од него. О’Брајан покажува колку чувствителна е оваа позиција и колку, всушност, е возможно деконструктивистичките идеи да се употребат во пракса, иако голем број автори ја истакнуваат токму неможноста од практична употреба на овие идеи. Јазикот, тврди О’Брајан, не е ниту средство ниту инструмент што се користи за да го изрази надворешниот свет, туку е творител на значења, токму затоа што не постои ништо надвор од текстот.

За време на едно од испрашувањата на Винстон, тој споменува дека неколку години пред тоа, Винстон имал сериозна илузија, верувајќи дека видел фотографија од тројца поранешни членови на партијата, кои биле погубени поради предавство, додека фотографијата ја докажувала нивната невиност.

Парче хартија од весник се појави меѓу прстите на О’Брајан. Околу пет секунди беше во видното поле на Винстон. Тоа беше фотографија и немаше никакво сомневање во нејзиниот идентитет. Тоа беше таа фотографија. Беше уште една копија од фотографијата на Џонс, Арсон и Рутерфорд на партиските функции во Њујорк, на којашто случајно беше налетал пред единаесет години при што веднаш ја уништи. Само еден миг беше пред неговите очи, а потоа ја снема од вид. Но тој ја виде, несомнено ја виде! Направи очаен напор во агонија за да го ослободи и да го поткрене горниот дел од своето тело. Беше невозможно да се помрдне макар и еден сантиметар во кој било правец. За миг, тој го заборави и бројчаникот. Сè што сакаше беше повторно да ја земе фотографијата во своите раце, или барем да ја види.

„Постои!“ викна.

„Не,“ рече О’Брајан.

Тој зачекори низ просторијата. На спротивниот ѕид имаше една дупка за спомени. О’Брајан го крена капакот. Тенкото ливче хартија паѓаше удолу, спуштајќи се низ топлиот воздух; исчезнуваше во пламен. О’Брајан се сврте.

„Пепел,“ рече. „Пепел што не може дури ни да се идентификува. Прав. Не постои. Никогаш не постоела.“ (Orwell 1989, 259).

Кога на овој коментар, Винстон протестира дека фотографијата постои, ако ништо друго, тогаш секако во сеќавањето, и дека и тој и О’Брајан ја паметат, О’Брајан, негирајќи какво било постоење на надворешен референт, тврди дека тој не ја памети.

Ваквите идеи, кои неколку децении подоцна теоретски ќе ги развие деконструкцијата, го збунуваат Винстон до таква точка што тој се прашува дали полудел: што ако О’Брајан навистина ја заборавил, во којшто случај можеби заборавил и дека негира оти ја запамтил, а можеби го заборавил и актот на заборавање. Ако знаците (без оглед дали станува за пишани или усни знаци) не се поврзани со референти во надворешниот свет, тогаш како луѓето воопшто комуницираат, и како е можно да се разберат, барам на најповршно ниво? Идејата дека надвор од текстот нема ништо на Винстон му се чини целосно апсурдна. А можеби таква му се чини и на О’Брајан, но тој сфаќа како функционира деконструкцијата и ја гледа можноста таа да се разбере ако умот се воспита и дисциплинира на определен начин.

Веруваш дека реалноста е нешто објективно, надворешно, нешто што постои самостојно. Исто така сметаш дека природата на реалноста е видлива сама по себе. Кога се залажуваш дека гледаш нешто, претпоставуваш дека сите други го гледаат истото како и ти. Но, ти велам, Винстон, реалноста не е надворешна. Реалноста постои во човековиот ум, и никаде на друго место.  (Orwell 1989, 261).

Има ли некој пример во книжевноста што е поблизок на идејата на Дерида дека не постои ништо надвор од текстот од овие зборови на О’Брајан? Наспроти логоцентричните гледишта на Винстон дека реалноста постои независно од нашите мисли и јазик, наспроти неуспевањето на Винстон да сфати зошто неговите мачители го принудуваат да признае дека ја убил својата сестра иако тие совршено добро знаат дека таа е жива, О’Брајан совршено функционира во светот на деконструкцијата. Тој е оној кој решава дали фотографијата постои или не, тој е оној кој донесува одлука за тоа дали Винстон ја убил својата сестра, бидејќи реалноста не постои објективно. Нашиот ум, нашиот јазик – се оние кои ја генерираат реалноста. Токму затоа од клучно значење е за владејачката партија, чиј член е О’Брајан, Винстон лингвистички да признае – да ги изговори зборовите, гласно или во себе, дека ја сака партијата. Раскажувајќи му за методите на тоталитарните системи, какви што биле оној на Инквизицијата, нацизмот и комунизмот, О’Брајан објаснува дека нивната грешка била што создале маченици зашто нивните признанија биле извлекувани присилно преку мачење, и не биле искрени. Ние не правиме такви грешки, вели О’Брајан, истакнувајќи ја моќта на јазикот: сите признанија изречени овде се вистинити; ние ги правиме вистинити. Јазикот е оној што ја произведува, а не само ја отсликува, реалноста.

Моќта на релативноста и недоволните аргументи за тоа што, всушност, е реалноста и дали луѓето може да ја осознаат може да нè доведе до тоа да ги прифатиме аргументите, навидум поубедливи, дека не можеме ништо со сигурност да знаеме и дека сè што знаеме е субјективно, „во умот“ – единствениот критериум што го имаме на располагање. Затоа, идеја дека ништо не постои објективно им делува привлечно на голем број мислители. Таа претставува стимулација за излез од долгоодржуваната авторитарна позиција дека реалноста постои објективно и дека сè додека пораката успева да се пренесе, формата и не е толку важна. А таквиот став е привлечен зашто ни овозможува да ја избегнеме одговорноста за какви било тврдења. Како што вели Иглтон, тоа е догма која „ни дава можност безобзирно да газиме по уверувањата на другите луѓе, а притоа да не се ограничуваме себеси со прифаќање на незгодната обврска самите да прифатиме какви било убедувања“ (Eagleton 1997, 112). Неможноста да се докаже објективното постоење на светот доведува до тоа на крајот Винстон, поразен од постмодернизмот, да ги отфрли своите традиционални размислувања и да ги прифати спротивностите што претходно го збунуваа.

Сè можеше да биде вистина. Таканаречените природни закони беа бесмислица. Законите на гравитацијата беа бесмислица. „Ако сакам,“ рече О’Брајан, можам да лебдам над подов како меур од сапуница.“ Винстон сфати. „Ако тој мисли дека лебди над подот, и ако истовремено и јас мислам дека го гледам како тоа го прави, тогаш тоа навистина се случува“. Но одеднаш, како санта потонат мраз што извира на површината од водата, во главата му се јави оваа мисла: „Сепак, тоа не се случува навистина. Само го замислуваме. Халуцинација е.“ Веднаш ја турна оваа мисла надолу кон дното. Грешката беше очигледна. Се засноваше на претпоставката дека некаде, надвор од себе, постоеше „вистински“ свет каде што се случуваа „вистински“ работи. Но како би можел да постои таков свет? Какви знаења имаме за нештата, освен преку нашиот ум? Сè што се случува се случува во умот. Она што се случува во сите умови тоа е она што навистина се случува. (Orwell 1989, 291)

Иако се обидува да ги отфрли ваквите мисли, Винстон на крајот сфаќа точно како функционира деконструкцијата. Сè што се случува се случува во умот – најпосле, деконструкцијата ја извојува својата победа врз Винстон. Во својот екстремен облик, идејата дека не постои реален свет надвор од оној што ние го толкуваме покажува дека крајната релативност е исто толку непродуктивна и исто е толку лесно да се употреби за манипулација како и логоцентричките претпоставки на кои им се спротивставува и кои ги поткопува. Кога обзема целосно, тогаш може да ја уништи и моќта за борба против воспоставените идеологии, уништувајќи ја самата основа и причина за своето постоење. Токму тоа му се случува и на Винстон, додека куршумот најпосле му навлегува в глава: о, колку долго ми требаше да разберам, воскликнува тој. Додека умира, тој сфаќа дека го сака Големиот брат. Од огромно значење е тоа што оваа мисла минува низ умот на Винстон додека тој умира. Тоа не значи дека владејачката партија едноставно му го скршила духот и го принудила да покаже верност кон Големиот брат, туку многу повеќе од тоа, значи дека Винстон ги отфрла традиционалните верувања, и ги заменува со постмодернистичките, прифаќајќи дека ништо не постои објективно и дека јазикот е оној кој ги создава концептите: со тоа што изговара дека го сака Големиот брат, тој ја материјализира вистината на таа своја изјава.

Светот како илузија во Таинствениот туѓинец

Слични принципи владејат и во краткиот роман на Марк Твен Таинствениот туѓинец. Младото момче Теодор, протагонист во романот, и неговите двајца пријатели еден ден запознаваат чудно момче чие име е Малиот Сатана. Тие се вчудовидени од сите натприродни работи што тој може да ги направи. Откако животите на трите другарчиња и на луѓето околу нив целосно ќе им се изменат поради дејствувањето на Малиот Сатана, при што некои дури и ќе умрат, Малиот Сатана на крајот му ја открива на Теодор големата тајна. Во откривањето на оваа тајна, всушност, големата вистина, Малиот Сатана е прикажан како верен претставник на деконструкцијата, иако овој роман е напишан уште на крајот од деветнаесеттиот век, односно повеќе децении пред деконструкцијата воопшто да се појави како филозофски правец. „Ништо не постои; сè е само сон. Бог – луѓето – светот – сонцето, месечината [...] – сон, сè е само сон; тие не постојат. Ништо не постои освен празен простор – и ти!“ (Twain 1990, 678).

Исто како О’Брајан, и Малиот Сатана верува дека реалноста постои само во човековиот ум. Сè постои само преку нас, субјективно. Светот постои само преку оние кои го гледаат, во нивниот ум и никаде на друго место. Човекот е само мисла, тој/таа е јазикот, кој завзема централна позиција затоа што светот постои само преку јазикот: кога гледаме нешто, кога го именуваме, го толкуваме – тогаш го материјализираме. Не постои ништо надвор од текстот, надвор од нас кои го гледаме и именуваме светот, односно празниот простор – истата максима која десетици години подоцна ќе биде разработувана од Дерида. Таа се проткајува низ зборовите на Малиот Сатана:

Ти не си ти – немаш тело, немаш крв, немаш коски, ти си само мисла. Самиот јас не постојам. Јас сум само сон – твој сон, суштество од твојата фантазија. За миг ќе го сфатиш ова, и тогаш ќе ме прогониш од своите визии, а јас ќе се распаднам во ништото од кое ме создаде. [...]

Веќе исчезнувам – ме снемува – умирам. Уште малку ќе останеш сам во бескрајниот простор, и ќе лунѕаш низ безграничната осаменост без пријател или придружник засекогаш – зашто ќе останеш мисла, единствената постојна мисла, и по својата природа неугаслива, неуништлива. Но јас, твојот кутар слуга, те разоткрив на самиот тебе и те ослободив. Сонувај други сништа, и подобри!“ (Twain 1990, 687).

Не само што светот не постои објективно, туку и ние не постоиме. Ние, луѓето, сме само мисла, видена низ нашиот ум: сите сме проекции на мисли и јазик и не постоиме независно од нив. Теодор го гледа Малиот Сатана само со својата имагинација, а тоа е еднакво на сон. Штом еднаш реши дека не сака да го сонува тој сон или да го види светот онака како што го гледал до тогаш, може да запре по свој избор. Таква е моќта на толкувањето: прашање на избор е што ќе види Теодор, што гледаме ние, што сакаме да видиме, или можеме, ако сакаме, да го толкуваме на поинаков начин, и сето ова е можно затоа што и онака не постои објективно. Нашата мисла е единствената што постои, како што вели Малиот Сатана, единствениот критериум според кој можеме да го процениме постоењето на работите во светот.

Ние самите создаваме поими, а потоа за нив врзуваме коцепти. Според Малиот Сатана, не постојат реално ни времето ни просторот – тие се само човечки креации, измислици – значи постојат само како резултат на јазикот. Луѓето сами ја создаваат реалноста, со размислување формулирано од јазични искази. Со помош на јазикот, Малиот Сатана, исто како и О’Брајан, може да ги убеди луѓето дека „црното е бело, а белото црно, или која било друга боја“ (Twain 1990, 671). Како О’Брајан, така и Малиот Сатана тврди дека светот не му претходни на јазикот, ами е ефект произведен од јазикот. И светот и Бог и вселената и човечката раса се последица на мислите.

Вистина е, ова што ти го открив; не постои Бог, ни вселена, ни човечка раса, ни живот на земјата, ни рај, ни пекол. Сè е сон – гротескен и будалест сон. Ништо не постои освен ти. А ти си само мисла – мисла што талка, бескорисна мисла, бездомна мисла, која лунѕа напуштена низ празната вечност! (Twain 1990, 679)

Овој екстремен солипсизам, субјективизам на Малиот Сатана дека не постои ништо освен човекот се совпаѓа со кредото на О’Брајан – дека единствениот критериум по кој го познаваме светот е „черепот“. Значи, Малиот Сатана го отфрла логоцентричното гледиште дека светот постои објективно и независно од нашите сетила и дека „вистината е присутна како нешто што постои зад појавите“ (Culler 1991, 80). Но ако, како Малиот Сатана, го отфрлиме логоцентризмот, ќе западнеме во филозофијата на Дерида според која „не постои ништо вон текстот“. А токму ова е филозофијата што на крајот Теодор, исто како и Винстон Смит, ја прифаќа како неодолива, „Знаев и сфатив дека сè што тој рече беше вистина“ (Twain 1990, 679). Така, Теодор ги прифаќа постмодерните за сметка на традиционалните сфаќања.

 

Заклучок

Родена за да ја потврди релативноста наспроти логоцентричните и хегемониски ставови на западната фолозофија во врска со апсолутната вистина на традиционалните вредности и репрезентации на светот уште од Платон наваму, деконструкцијата покажува тенденција речиси да ја докаже апсолутноста на релативноста. Во контекст на книжевната теорија, идејата дека не постои ништо надвор од текстот навистина стана широко прифатена кога се појави можеби делумно поради тоа што литературната теорија и критика се ослободија од обврската да ги проценуваат книжевните дела според тоа колку реалистично го прикажале постојниот свет, или колку убедливи се ликовите во нив и дали наликуваат на вистински човечки суштества – гледиште што долго време имаше речиси неспорен статус во книжевните студии.  Но оваа идеја набргу почна да станува цел на критики затоа што во својата екстремна форма, таа е очигледно контрадикторна и нелогична до толкава мера што доведува до лудило, како што, се надевам, покажаа двата книжевни примера, односно романите на Орвел и на Твен.

Често постојат забелешки оти кога се зборува за светот во книжевните дела, тој не треба да се споредува со некојси „надворешен“ свет зашто литературното дело е самодоволен систем. Не се согласувам со ова: токму поради тоа што постои и свет надвор од текстот, споменатата теза на Дерида не може да се докаже аргументирано. Според Шопенхауер, светот е наша претстава. Верувам дека светот не е само наша претстава. Дури и да е, постојат работи (предмети, суштества, бои, форми) што најголем број луѓе ги гледаат на истиот начин, и ние функционираме во секојдневниот живот како тие да постојат „таму надвор“, објективно, независно од нашето толкување. Во таа смисла, светот надвор од текстот е прифатлив, дури и ако сме сосема свесни дека го прифаќаме неволно, условно, или резервирано затоа што знаеме дека е провизорен, дека постои со наша взаемна согласност, а не објективно.

Така, деконструктивистичката идејата е многу продуктивна ако се ослободиме од нејзиниот екстремен облик, кој доведува само до смртта на нови толкувања. Но како алатка за толкување, прифатена со доза на критичност, има недвосмислена важност, како што покажаа примерите со Илјада деветстотини осумдесет и четврта и Таинствениот туѓинец. Илјада деветстотини осумдесет и четврта не мора да се толкува само како политичка алегорија на дистописко општество, како што традиционално е случај. Може да се смета и за роман што го става во прв план односот меѓу јазикот и значењето, и колку тие се релевантни за интерпретација на моќта и доминацијата; преку истиот процес, го истакнува на прв план и односот меѓу протагонистите О’Брајан и Винстон Смит како однос на две различни сфаќања за светот, што ги доведе ликовите поблиску еден до друг отколу што самите тие или ние, како читатели, на почетокот би очекувале, а не само како однос меѓу мачител и жртва, што традиционално беше случај кога за делото стануваше збор од политички аспект. На сличен начин, Таинствениот туѓинец може да се толкува како дело што го проблематизира односот меѓу реалноста и нашето сфаќање за неа, меѓу она што постои (ако има такво) надвор од нашиот ум, и илузијата што ја создаваат нашиот јазик и размислување.

 

Литература

 

  1. Culler, Jonathan. 1991. O dekonstrukciji: Teorija i kritika poslije strukturalizma. Zagreb: Globus.

  2. Derrida, Jacques. 1976. Of Grammatology. Trans. by Gayatri Chakravorty Spivak. Baltimore: John

Hopkins University Press.

  1. Derrida, Jacques. 2002. Writing and Difference. London: Routledge.

  2. Eagleton, Terry. Literary Theory. Oxford: Blackwell Publishers, 1997, str. 112

  3. Orwell, George. 1989. Nineteen Eighty-Four. London: Penguin Books.

  4. Twain, Mark. 1990. The Complete Short Stories. New York: Bantam Books.

Šopenhauer, Artur. 1990. Svet kao volja i pretstava. Trans. Božidar Zec. Beograd: Grafos.