ПИСМО НА ЕГЗИЛОТ

Мања Величковска

 

 

ПИСМО НА ЕГЗИЛОТ  

(Есеј во три дела)

 

Деветнаесет години од публикувањето на книгата Егејци од Кица Барџиева Колбе

 

             Книгата Егејци, објавена 1999-тата година, е хибриден текст со антрополошка, етнолошка и филозофска природа. Тоа е мемоарски ракопис, каде Кица Барџиева Колбе говори за промената на сопствените сфаќања за протерувањето на луѓето од Егејска Македонија и доживувањата на нејзините најблиски на животот пред и по масовната преселба, која се случила на самиот пресек од минатиот век. Оваа „филозофска херменевтика на бегалството“ (Шелева 77) привлекува со својата интимна димензија, која придонесува во понатамошното сфаќање на едно лично минато како јавен и колективен проблем. Во потрагата по одговори од минатото, во овој книжевен формат автобиографските елементи се како залог за подобра артикулација и автентичност на спомените. Од формалното воведно прикажување на темите кои ќе бидат разгледани, до сензитивното опишување на патувањата „на терен“ кои авторката ги искусува, книгата „на дело“ го прикажува жанровското раселување на текстот преку кој се случува внатрешно изострување, кое на почетокот се најавува. Со избиструвањето  на наративното окно, Колбе постепено навлегува во „проблемите на Егејците“ за да ја објасни и да ја доближи сериозноста на преживеаната и наследената траума.

            Нејзиното умно, внимателно промислено раскажување е причината зошто, пред да почнам со пишувањето на овој текст, ми беше потребно долго потцртување на огромен дел од книгата Егејци, по што истиот го препишав. Без посебна практична причина, потребата од препис на веќе напишаното произлезе од желбата за приближување до текстот на Колбе, од потсвесниот нагон да се напишат истите зборови пред да се анализираат. Од друга страна, „заразниот дух“ на овој ракопис е можеби оној кој ме натера истиот да го повторувам, односно да го прераскажувам на хартија и на моите пријатели. Тоа значи дека книгата ја има успешно остварена својата улога – да ги „зафати“ своите читатели и да ги „тресе“ со денови.

            Меѓутоа, и по завршувањето на овие „ритуални подготовки“, долго мечтаев врз сопствените несигурности, кои можат да се изразат со прашањата: „Колку го разбирам овој текст?“, „Дали е ова сè што треба да знам за овие приказни?“ и „Ги познавам ли доволно историските околности?“ - за да се осмелам да пишувам за „егејствувањето“? Прашувајќи се дали воопшто постои праг после кој се чувствуваме доволно спремни за да зборуваме за копнежот и меланхолијата на Другиот, оној кој во физичка смисла го означува она што не сум Јас, одлучувам дека кинењето на границата помеѓу мене и „Егеецот“ се случува токму сега, во вознемиреното отчукување на зборовите кои се посилни од потребата да се дојде до некоја состојба на „сигурност во пишувањето“ за она што ни е помалку познато.

            Имено, од 1999-тата година, кога за првпат е испечатена оваа книга и од Граѓанската војна во Грција, по што се изминати скоро седумдесет години, многу нешта се имаат сменето, вклучително и поимањето на „номадот“ како вонвременска етикета. Читајќи ги текстовите со наслов „Запознајте ги дигиталните номади кои патуваат по светот во потрага по брз ви-фи“ и „Ѕвезди скитнички: Дали дигиталните номади од Талин го создаваат градот на иднината?“, објавени во јуни 2015-тата година и во мај 2018-тата година на веб порталот Гардијан, забележав драстична промена во размислувањата врзани за номадството, значењето на куќата, домот, бегалството, миграцијата и воедно егзилот, кои се можеби клучни за денешната отрпнатост кога станува збор за појава на трауматична миграција и насилно протерување.

Во период кога многумина се стремат да станат „дигитални номади“ или географски дисперзираната суб-култура, вистински предизвик е да се остане на едно место или сериозно да се сфатат други сегашни или минати номадствувања. Овој тип на безгранични, самовработени, подвижни работници „кои стапуваат во контакт со градовите на тотално поразличен начин од туристите, а кои не достигаат статус на мештани (Спинкс 2015), се денешната посакувана реалност. За нив е невозможно да се направат строги статистики, слично како што било невозможно да се направат статистики и за насилно протераните колони луѓе со потекло од Егејска Македонија. Овие релативно нови квази-граѓани кои целосно се откажуваат од поседништвото и имањето на држава, успеваат да ги негираат границите и да создадат тотално поинаква, превртена концепција на идентитет без корени. На тој начин, номадството е сфатено како најпосакувано животно решение или привилигирана позиција. Покрај сите позитивни аспекти на овој тип живот, кои сè на сè имаат прото-комунистички идеи, „дигиталното номадство“ го поставувам во опозиција на сите други непосакувани видови номадства, кои поради својот трауматичен почеток не може да се претворат во посакувано искуство.

Но, да „заокружам“. Новите трендови кои вклучуваат непрестајно патување, себе-тагирање и фотографирање („само-слик“) на различни локации се дефинитивно доказ за промената на концептите врзани за номадството, а „решетањето“ на светските мапи со изнасиленото „рашетување“ е честопати почујно и повидливо од желбата за вкотвување на едно место. Па, да се биде трајно вкуќен е „демоде“.

Сепак, ова не е одговор за минатовековната отрпнатост од „егејските теми“ од страна на локалното население, како и на пошироката околина. Покрај овие нови пракси, кај нас постои нешто труло кое не ни дозволува посериозно да се занимаваме со овие прашања. Политичкото табуизирање, заедно со прикриеното одбивање на приказните на протераните од страна на „своите сонародници, оние кои во речникот на бегалците беа ‘тукашни’, оние, коишто според бегалците, имаа среќа да ‘бидат дома’“, ја изразуваат дамнешната традиција на ветоизирање на Другиот како сè освен варварин (Б. Колбе 9). Оној кој потекнува од онаа страна на границата или кој има претци кои потекнуваат оттаму, во поширока смисла, е несоодветен за „политичка и друга јавна кариера“, но и за поинаква улога во општество кое dejureне забранува, но defactoдозволува или допушта (доселеничка) стигматизација (Б. Колбе 44).

Налик атинската „ментална династија со невидлива моќ“ (Ашерсон 49), која опстојувала со векови поради третманот на Другиот преку границата како инфериорен и проблематичен, денешните општества на сличен начин се третираат како супериорни, на сметка на дојденците кои се окарактеризирани со своевидна, сомнителна состојба или етика. Потценувањето на Другиот е во таа смисла „колонизаторска пракса“ во ново руво и прагматично решение за издигање на мештанинот над останатите. На сличен начин, „Егејците“ кај нас се интонирани како скржави или лоши.

Прикриеното „покажување со прст“ оди дотаму што начинот на живот на кој тие биле принудени да се прилагодат (живеење во гета и трошни куќи) се земало како дополнителна состојба која предизвикува абјектност кај оние кои биле со попривилигиран статус од нив. Оттаму, на овограничните млади, честопати им се кажувала и изреката „сè сè само Егеец не“, како вид закана и забрана за понатамошна дружба и љубов. Тоа значи дека Егејците постоеле, но и сè уште постојат, не само помеѓу две времиња, сегашното и минатото, туку и помеѓу „вистинскиот“ - саде за тукашни живот и животот отаде границата со Грција, каде некогаш ги оставиле своите огништа. Ниту тука, ниту таму и ниту сега, ниту тогаш, ним не им било дозволено да одржат просторна или временска константа.

Меѓутоа, егзодусот на првата генерација раселени од Егејска Македонија продолжува да се пренесува со траумата кај секоја следна генерација, луѓе родени по војната, во Југославија и Македонија. Затоа, останува да се потсетиме дека ноторноста на Другиот или варваринот, отсекогаш била присутна за себе-прочиствување на домаќинот. Ако во минатото, во Стара Грција, терминот „варварин“ постоел за во неговата кошничка да се турне сè што не е грчко, со цел Атињаните да се прочистат од паганските ритуали, денес истото се практикува кај нас, за со озлогласувањето на Егејците да се прикаже доблеста на тукашниот. Притоа, оние кои именуваат и кои секогаш се однесуваат „според мерата“ се најчесто истите кои истовремено им завидуваат на оние кои се однесуваат поинаку од нив.

Во контекст на номадството, во текстот на Барџиева, Егејците се препознаваат како номади на две рамништа. Прво, тие се вечни сонувачи кои секоја ноќ во имагинарното го посетуваат цврстото и стабилно место во кое го препознаваатт „својот белег на дома“ (Б. Колбе 63).  Тие ја преминуваат далечината, чекорејќи во друга димензија, која за разлика од реалноста и авторитетите во неа, им дозволува да ги презамислат местата кои ги напуштиле. Така, раскажувајќи за својот татко, Барџиева забележува дека неговото секојдневие во Скопје, како веројатно на многумина, се состоело од раскажување и толкување на своите сништа, во кои тие го посетувале она дома, отаде границата:

„Во такви утра тој ќе се разбудеше со јасно чувство дека на сон бил дома, та ќе речеше, со возбудата, но и умореноста, ‘постанатоста’ на патник што бил на далечен пат...“ (Б. Колбе 48)

            Покрај деноноќното, „дежурно“ претворање во патник и „вардење“ на двете „дома“, Барџиева го истакнува постојаното чекање и правењето на планови за средба на долго разделените семејства за конечно нивно обединување на едно место. Токму тој непрестаен копнеж предизвикува постојано „разорување на мирот“ и парадоксално, создава талкачи од луѓе кои постојано чекаат на едно место (Б. Колбе 64). Имено, во оваа пракса би требало да се препознаеме сите ние, затоа што талкањето од место е препознатлива современа константа која ги предводи сите останати трендови на модерното доба. Во таа смисла, заедно и несвесно сме упатени кон тоа да (по)станеме „Егејци“, да стасаме до истата оваа состојба на стремеж за обединување поради претходен прекин на врските. Затоа, повеќекратните обиди на луѓето со потекло од Егејска Македонија, да ги спојат своите семејства, се најсолидарните чекори кои му пркосат на флуидниот свет, покрај тенденциите за своеволна преселба, на чија зачестеност имаме отрпнато.

 

Херменевтика на патот и патувањето

 

            Од некаде на половина, ракописот Егејци  преминува во патописно раскажување, со посебен опис на состојбата во Леринско Поле, село Овчарани, Бапчор и Костур пред дваесетина години. Патот е реставрационен елемент со кој авторката и нејзините најблиски физички и психички се враќаат во спомените од времето пред Граѓанската војна. Со посетувањето на реалната локација и куќите од минатото, настанува реконструкција на приказните за минатото, одамна раскажувани и прераскажувани, во неизбежниот страв од заборав. Патописната форма, покрај автобиографските елементи, е причина плус зошто овој текст се чита уште подлабоко. Во описите на местата кои некогаш претставувале мечтателски катчиња се повикува меморијата на авторката за она кое ѝ го раскажувале, но и меморијата на читателот за катчињата од неговото минато, кои можеби имаат слична меланхолична и носталгична природа. Во читањето за просторот, според Башлар, настанува уникатно искуство кое предизвикува перипетичко доживување, доволно силно и заводливо, за да се чувствуваме како самите да сме се прошетале. На тој начин, книгата Егејци, како патописен запис и мемоар, подразбира лично внесување на читателот во траумата на Егејците и можност за сострадање со нив.

Барџиева, како дете родено после Граѓанската војна и по преминувањето на границата, го реактуализира ортодоксното разложување на сликите од минатото, преку „распламтување“ на свеста во студените денови. Во меланхоличноста на сопствената душа, каде се кријат сликите од минатото, таа се обидува да го реконструира единственото богатство кое Егејците го понеле со себе – сеќавањето. Провривајќи се во своето детство, таа посега по раскажувањата на нејзините предци за да погледне во вакуумот на паметењето од каде ќе ги извлече адресите на обездоменоста. И конечно, за да ѝ се спротивстави на стигмата на емиграцијата која е најприсутна во заборавот, во „можноста никој повеќе да не се сети за името на тие луѓе“, таа го употребува писмото како најсилно орудје во борбата против тивкиот ôд од заминувањето на траумата (Б. Колбе 202). Од друга страна, таа го воочува стравот на бегалецот во изминувањето на патот кој можеби никогаш повеќе нема да се измине во обратната насока. Во мислите за тоа патување назад воедно се присутни сите сили за издржување во и градење на симулакрумскиот дом, сè до повторното враќање дома’:

 

„Се мери ли болката и меланхолијата на бегалецот според мерата, количеството на претрпената загуба, на преживеаниот страв, или таа рана на бегалецот се отвара во оној миг кога тој ќе го направи првиот чекор на патот на бегството – да го мине прагот на својот дом, со стравот во себе, дека можеби никогаш повеќе нема да го направи чекорот во обратната насока, чекорот при враќањето дома.“ (Б. Колбе 28)

Овој извадок толку многу потсетува на животот на уште една „категорија“ луѓе, на Евреите. Присетувајќи се на расказот Најблиското село од Франц Кафка, мора да забележам дека стравот од крајно напуштање на домот и постанувањето на иманентен туѓинец до крајот на својот живот, е постојано растројство на бегалецот. Имено, расказот „оди“ вака:

„Мојот дедо имаше обичај да каже:Чудно, но животот е краток. Сега, кога си приспомнувам на него, тој толку ми се збива што, на пример, едвај разбирам како некој млад човек може да се реши да одјава во најблиското село, без страв дека – воопшто не земајќи ги предвид можните несреќни случаи – веќе ни траењето на обичниот живот, кој среќно протекува, ни оддалеку нема да биде доволно за таков еден пат.“ (Кафка 167)

Во расказот на Кафка, слично како кај Барџиева, повторно се забележува неможноста да се тргне од второто дома, за да се стаса до најблиската граница, односно „најблиското село“, поради тоа што она кое се чини дека е на дофат е всушност најдалеку и секојпат сè повеќе се оддалечува. Копнееното дома притоа, предизвикува болка и асоцира „забрана, недостапност, недофатливост“, „очај и рана што не зацелува“. (Б. Колбе 20). Но, и по педесет години, како кај родителите на Барџиева, далечината успева да разбуди копнеж, да мами и привлекува, особено кога стварноста подразбира можност да се минат сите граници, освен онаа „малечка педа, земја, границата со Грција.“ (Б. Колбе 29).

Живеејќи како формално полноправен граѓанин на Југославија, а потоа и на самостојна Македонија, „Егеецот“ е „затвореник на неговата слобода“ кој останува да живее во постојан немир, создавајќи хипотези за иднината (Б. Колбе 29). Границата за него е една и единствена, „секогаш: границата со Грција“, во времето и просторот зголемена, со „размери на големо чудовиште, стихија“ и „страотен непрегледен ѕид“ (Б. Колбе 95). Границата е постојано во видикот и во самите бегалци, каде нараснува за да го преплави целиот човечки век, сè дури не премине во мечтаењата на следната генерација родени во Македонија, или во други земји, каде добива статус на контрапункт кој дополнително ќе го обележува патот на нивниот живот. Меѓутоа, парадоксот на постоењето, како што вели Барџиева, не се состои само во бесконечниот стремеж кон стабилност на бегалците, во општество кое ги таргетира новодојдените, и нивните наследници, како вечни туѓинци со нестабилна живеачка. Бесмисленоста на заедничкото живеење се состои во нетрпението и незаинтересираноста од страна на останатите „тукашни“ кои и во поранешна Југославија, и сега, не умеат да дојдат до сознанието дека траумата на секој сограѓанин е и нивна траума. Повредата на интегритетот на еден граѓанин, е повреда на интегритетот на секој кој живее во истото заедништво. Така, Барџиева се прашува дали е во тој случај можно „за секој од нив достоинството на граѓанин“ (Б. Колбе 47).

Дополнително, патот до вистинското дома на своите родители, авторката конечно го изодува кога е веќе апсурдно, но не бесполезно, да се доживее. Покрај убавото потсетување на сите убавини од татковината на своите родители, Барџиева ја посетува куќата на својот татко, кога него веќе го нема, и заедно со мајка си, оди до селото Бапчор од каде таа потекнува, кога Бапчор повеќе не постои. И притоа, се појавува уште една необичност да „единствениот целосно сочуван белег на Бапчор, црквата“ е со соѕидани влезови. Авторката вели дека градбата ѝ наликувала на „човек кому му е затната устата, кому му се затворени насилно очите“ и  „кому не му е дозволено да говори“, што со право, ја потсетува на целокупната ситуација со бегалците (Б. Колбе 155). Така, кога во читањето конечно стасуваме до моментот кога таа доаѓа до долго посакуваните места од минатото, не само кај неа, туку и кај нас, неизбежно се појавува гнев и желба да се урнат „препреките меѓу нас и внатрешноста на црквата“, бидејќи на крај, сепак остануваме со повторниот страв за тоа кога повторно ќе се дојде до овде (Б. Колбе 155).

 Конечно, вистинската непроценлива руинизација на просторот е срочена во трансформацијата на татковината, на некогашниот дом, во монумент, посетилиште или споменик. Од патот и патувањето може да се вратат само слики од татковата куќа, камења и плочки кои биле дел од градбата или вода од локалната чешма во селото. Овие неколку нешта, кои Барџиева ги враќа дома за да ги сподели со на себе блиските, се со симулакрумско дејство. Тие вршат магиска функција, со тоа што претставуваат замена за дофаќање на целината. Но, во моментот кога тие се изделуваат од првичниот објект, од големината на куќата од детството и младоста, стануваат симболични сувенири кои се apriori предмети кои ја одземаат оригиналната возвишеност на вистинските објекти. Тоа се предмети кои се пример за длабокото первертирање на првичната улога на куќата од страна на некои повисоки „инстанци“, која треба да биде скровиште и да го штити човекот. Наспроти ова, куќите за луѓето кои потекнуваат од другата страна на границата се недостапни, па дури и срушени. Тие се оставени како музејска поставка, за од нив да се биде принуден да се земе „сувенир“ кој ќе биде вечен потсетник дека до нив единствено на овој начин е возможно да се „припари“.

 

Доплеров ефект

 

            Развојот на стравот и одбивањето во комуникацијата, без слух, „мештанинот“, креираат своја логика и одговори за минатото на Другиот. Пополнувајќи ги со претпоставки или свои решенија трагичните и нерешливи ситуации на другите, оној без трпение ги турка дојдените и нивните приказни што подалеку од сферите на јавното и приватно дејствување. Така влијанието на бегалецот останува свртено кон минатото, кое „му заличува на сказна затоа што таму останала среќата на сопственото детство“ (Б. Колбе 32). Заминувајќи далеку каде може „да се најдат вистинските слушатели“ (Б. Колбе 27) или претворајќи се во „фосил на нешто што повеќе не постои“  (Б. Колбе 113), бегалците се во незапирливо движење кон минатото, со мелахнолична желба за остварување на среќна иднина.

            Со тоа што „малкумина од Егејците имаат точни податоци за сопствените имиња, за имињата на родителите, за датумот на раѓањето“ (Б. Колбе 134), во свеста на останатите и во „недостигот од конкретизација“ (Б. Колбе 197) тие стануваат споменици, митови или симболи на едно митологизирано време. Во таа смисла, непоседувањето на биографија, документација, фотографии или тапија е дополнителен аспект на мистификација на пребеганиот, како и на неговите наследници. И поради тоа, секоја средба помеѓу „мештанинот“ и „Егеецот“ претставува разминување, во коешто тукашниот го набљудува дојдениот во неговото заминување, кое се огласува во намалувањето на фрекфенцијата на неговата приказна.  Но, за Егеецот само навидум настанува пребродување на минатото. Напротив, трауматичното искуство сè почесто и посилно избива во свеста на бегалецот, така што за него веќе не постои разликување на она што се случило одамна и ова денес.  Во тој контекст, за својот татко Барџиева вели:

„Долго време бевме уверени дека тој го беше заборавил кошмарот од ноќта на бегството преку границата и смртта на баба ми. За жал тоа и нам ни стана јасно дури на крајот на неговиот живот, кога болката заради трагичната смрт на баба ми, се проби од длабочината на душата на татко ми со таква силина, како тој морничав настан да се беше случил вчера, а не пред педесет години.“ (Б. Колбе 108)

            Навистина, при средбите со приказните за бегалците настанува ретчење на внимателните слушатели, кои и самите сè повеќе отрпнуваат на сведоштвата. Меѓутоа, за бегалците, долготрајната периферност е секогаш обратнопропорционална на нивната акустичност. Тие стануваат сè посвесни за сопствениот застој и како вечни временски патувачи очудуваат со својата појава, затоа што егзилот го има прекинато „континуитетот на биографиите, на животниот пат“ (Б. Колбе 10).

Тоа е живот пресечен од самиот почеток, особено за оние кои како деца биле повеќекратно преместувани од една земја во друга. Имено, тие некогашни деца, често нарекувани „деца-бегалци“, за што Барџиева вели дека е „најлицемерниот израз за оние илјадници деца од две до четиринаесет години, транспортирани и евакуирани насекаде низ Источна Европа, не по своја волја“ (Б. Колбе 8), се пример за најужасното „вградување“ на нечиј понатамошен шетачки и немирен дух.

            Така, пишувајќи го ова, си спомнувам за приказните на Ѓорѓи и Мара Марковски, двајцата со потекло од Егејска Македонија. И покрај тоа што е невозможно тој разговор да се пренесе емоционално и суштински во целост, од она коешто го зачував, би сакала да издвојам неколку реченици на кои сега, а веројатно и до крајот на мојот живот, ќе се сеќавам и ќе ги повторувам.

            Од 1948 година, до 1952 година, Мара Марија Ферманова поминала четири години во домови за деца во Романија и Полска. Зимата, четириесет и осма, таа била извлечена од дома и на неполни единаесет години била пренесена, прво пешки преку границата, а потоа со товарен воз до Романија:

„Еден партизан беше, нè знесе преку границата. Па пешки, тоа зимно време. Кога дојдовме до границата, тоа снег имаше. Нè пукаја со авионите. Ноќета нè разбудија, нè пикнаа во возот, товарен воз. Нè носат, ние не знаеме кај нè носат.“

Во брзото патување и раселување, таа била сместена во дом во кој скоро никој не зборувал на македонски. Без блиски, штотуку разделена од својата фамилија, врсници и помали деца, таа станала една од многуте, за чие име и идентитет не било повеќе значајно да се знае. Па така, во еден транскрибиран разговор од 2013 година, таа вели:

„Во Романија не пишувавме име, презиме, кои сме, туку ни имаа клаено на рацете бројчиња. Јас имав број педесет и два. Како затвореник.“

На тој начин, животот на децата транспортирани од Егејска Македонија, далеку од своите родители, во миг се преобразил во чекање. Најмалите и дел од постарите машки, меѓу кои и Ѓорѓи Марковски, биле земени да учествуваат во брзо развиената Граѓанска војна во Грција, по што ја поминале својата младост во неизвесност и постојан страв. Вака, селидбата вкоренета уште „од рани нозе“ извршила влијание врз понатамошната перцепција на овие луѓе на секој аспект од секојдневниот живот. Дури и кај следните генерации, стравот од брза и неочекувана преселба се пренел, така што го изземал нивното „уживање“ или опуштеност од секоја претходно „нормална“ пракса:

„Фотографирањето... немаше повеќе таква возбуда на радост и среќа... туку постојано нè потсетуваше на тоа дека, доколку заминеме, тоа ќе бидат последните фотографии... во Скопје, од нашето семејство. “ (Б. Колбе 60)

            Поради прекинот на секаков временски и просторен континуитет, семејствата кои имаат корени во Егејска Македонија, како и сите други емигрантски семејства, ја продолжуваат сопствената историја со помош на усното и поретко запишано, сеќавање. Затоа беше потребно да се сними, но и да се запомни секој збор од приказната на Мара и Ѓорѓи Марковски и да се чува како аманет. Разговорот со нив воедно беше и артефакт, чија природа нè потсетуваше дека станува збор за нешто кое за нив сè уште трае и е акуелно. Нешто кое сè уште постои како со децении игнориран проблем, кој имено нè вклучува сите нас. Така, последното што Ѓорѓи Марковски ни го каже беше:

 

„Сега, кога ќе се вртнам наназад леле мајко, како вчера да се родив. Кога поминаа тие години.“

 

Оваа реченица е уште еден показател за тоа дека за бегалецот минатото е постојано овде. Тоа е неговата „единствена одредница“ (Б. Колбе 32). Тој се „легитимира“ во овој свет само со својата одживеана приказна, која воедно претставува товар „со сета негова драгоценост и само нему видливото богатство од спомени“ (Б. Колбе 23). Поради тоа, потребно е да се има трпение, и по половина век, бидејќи повторувањето на приказните е конечниот хронотоп чие надминување не е возможно, штом „тој податок е содржината на нечија траума“ (Б. Колбе 211).

            Конечно, во писмото, во мемоарите и памтењето настанува приближување на Другиот кој е честопати сфатен како егзотичен носител на непознато страдање и тага. Со раскажувањето на неговата приказна тој престанува да биде сомнителен и да чекори со постојана претпазливост и несигурност. Само преку самозаинтересираност, само иницирана и отворена поддршка може да се дојде до прекин во постојаното стишување на неговиот тон и тргање на чувството за општа непристапност. И за таа цел, културата мора да поседува „автентично културно и историско паметење“, за бездруго, да не биде „еднаква на варварство“ (Б. Колбе 204).

Таа е онаа која треба да се одликува со инклузивност и да наоѓа начини за да произведе скровиште и во чие „толерантно и деполитизирано културно и историско памтење“ може да се „демонтира херметизмот на најзатворените граници во Европа, оние меѓу балканските народи“ (Б. Колбе 204).

Во таа смисла, делата на Кица Барџиева Колбе, нејзините два романи, „Снегот во Казабланка“ и штотуку публикуваниот „Земја на бегалци“, заедно со нејзината филозофско-мемоарска книга „Егејци“, се од огромно значење и влијание за оние чии гласови сè уште не се слушнати, чии приказни сè уште не се раскажани, но и за сите оние кои допрва имаат една ризница приказни за откривање.

 

Библиографија

 

·         Кица, Б. Колбе. Егејци. Култура. Скопје. 1999

·         Башлар, Гастон. Поетика на просторот. Табернакул. Скопје. 2002.

·         Нил, А. . Црно море. Магор. Скопје

·         Шелева, Е. Домот на писмото. Магор. Скопје. 2008

·         Beech, P. Wandering stars: are Tallinn’s digital nomads building the city of the futrure?. Guardian. Tallin. 2018  (https://www.theguardian.com/cities/2018/may/15/are-tallinn-digital-nomads-building-the-city-of-the-future)

·         Spinks, R. Meet the 'digital nomads' who travel the world in search of fast Wi-Fi. Guardian. 2015 (https://www.theguardian.com/cities/2015/jun/16/digital-nomads-travel-world-search-fast-wi-fi)