СОНОТ, ИЛИ ОД ДРУГАТА СТРАНА НА РЕАЛНОТО

  • Печати

Јасмина Мојсиева - Гушева

ISSN 1409-715X

          Соновите со своите необични доживувања, битно разликувајќи се од логичните, рационалните свесни доживувања, отсекогаш биле предмет на човековото интересирање и чудење. Тие се јавуваат како поврзувачка нишка помеѓу реалните и имагинарните доживувања на  секоја човечка индивидуа поодделно. „Човекот ја има чудната привилегија да ужива во секојдневната смена на двете различни животни искуства, секое со сопствена логика и сопствено ограничување. Додека јавето ги има своите квалификативи  изразени преку цврстината и континуитетот, сонот со својата неограниченост претставува засолниште од непријатните окови на времето и просторот (Dods 1981, 274:450)”. И токму поради различните предности, човекот и не се осмелува стриктно да го ограничи атрибутот на реалноста само на еден од овие два света, а другиот да го претстави како чиста илузија. Постојат култури и цивилизации како оние на индијанските племиња Марикопи од Колорадо и Ирокези (Coxhead, Hiller 1981, 274:458) од државата Њујорк, кои го нагласуваат првенството на сонот над секундарната будна состојба исполнувајќи ги и следејќи ги сите наредби од него.
          И денес, како и во минатото, се уште има луѓе коишто на доживувањата и искуствата од соновите им припишуваат иста валидност како на настаните од јавето. Најверојатно тоа доаѓа од елементарната човечка потреба за сигурност и предвидливост, која стои некаде на почетокот од скалилото на примарни карактеристики на човечката раса. Оттука големиот интерес за соновите, не само како скриен процес од реалноста, кој се однесува на индивидуалните човечки состојби, туку и како потреба за експликација на животните искуства на човечката заедница, следени со најразлични интерпретации, но и како елемент на креативната митопоетска имагинација.
          И покрај интензивните настојувања да се објасни суштината на овој таинствен феномен, денес се уште сме многу далеку од неговото конечно расветлување. Во дамнешни времиња, сонот бил извор на разновидни мистични верувања. Едно од нив, поврзано со верувањето за бесмртноста на душата, е тоа дека за време на сонувањето душата го напушта телото движејќи се во светот независно од него. Интензивното чувство на реалност, кое се доживува за време на сонувањето, влијаело врз создавањето на вакво верување. Дури некои од древните народи, токму поради уверливоста на реалистичните доживувања, на сонот му даваат поголема вредност отколку на реалните, вистинските случки. Ова е поврзано со подоцнежниот третман на соновите, кои добиваат својство на божествени пораки што ги претскажуваат идните случки. Како потврда на овој третман e постоењето различни соновници составени од древните цивилизации, кои биле широко ползувани низ вековите. Во сите нив, толкувањето во глобала се совпаѓало, што придонело за уште поголема увереност во нивната точност, бидејќи било засновано врз неколку универзални системи, врз етимолошко толкување, врз толкување според светите книги, врз толкување со симболиката на броевите, врз симболистичко толкување (Pongracz 1970:65). Уверливоста на соновите и верувањето во нив стасале дури дотаму што во стариот Рим тие биле сметани за практични прецизни најавувачи на неволите, па оттаму често се користеле и како политичко оружје. Интересен е податокот дека императорот Тиберие (Pongracz 1970:50) најстрого им забранувал на Римјаните да одат во приватните ординации на толкувачите на соновите и со нив да разговараат во четири очи. Секогаш на тие сеанси морало да биде присутен некој јавен сведок (шпион) за да ги контролира соновите и нивните толкувања. Ова го правеле од причина што цврсто верувале во исполнувањето на соновите, кои ги сфаќале како неодложни наредби. За верувањето во прекогнитивната функција на соновите, филозофот Гарнет (Jerotic 1974:129) развива цела теорија, која го задоволува човечкиот разум. Имено, тој, залагајќи се за монистичката концепција на универзумот, смета дека единствената состојба на светот и човекот во неа го содржи во себе ограничениот модел на идната состојба на светот, односно човекот. Според тоа, прекогнитивните соништа не претставуваат чудо на природата, туку се детерминирани од внатрешните законитости на човековиот развој. Треба само будно да се следат нашите внатрешни импулси и сништа, за да се избегнат детерминирачките збиднувања, бидејќи изборот на слободната волја е можен само во детерминирачкиот универзум каде што индивидуалната акција може да го промени односот меѓу причината и последицата. Оттука потекнува големата заинтересираност за толкувањето на соновите.

          Во деветнаесеттиот век, многу истражувачи на соновите се обиделе научно да ги објаснат како обична последица на телесните надразнувања за време на спиењето. Тогаш сонот станал одраз на случајното, станал само производ на окото, на студените нозе, на тешко сварливата храна. Во тоа време така ги објаснувале соновите рационалистичко-материјалистички ориентираните истражувачи.
          Денес се смета дека соновите ја разоткриваат душата на сонувачот. Сликите што го сочинуваат сонувањето се сетилни спомени за минатите доживувања. Иако тие се дел од нас самите, врз нив немаме никаква контрола, исто како што немаме контрола врз распоредот на сцените во соновите. Тие обично се несредени, затоа што им недостасуваат правилата на логичните врски карактеристични за реалното претставување. Нивната конфузност доаѓа токму поради нивната поврзаност со несвесното. Со нив управува друго време со своја логика и идентитет каде што на појавувањето на необичното, на пример на двете сонца од прозните записи на Катица Ќулавкова, не се гледа како на очудување на знаците, туку како на неминовен процес што следува. „Се појавуваат две сонца на екранот во бавно но очигледно движење. Првото е природно, вистинското, она што ни дава живот. Второто збунува. Бесприродно, беззрачно, студено. Она што не носи живот. Се одмерува постојано со Сонцето и молчешкум го подзабрзува кружењето. Имам впечаток дека, штом го истисне од хоризонтот ќе го поттурне за да остане едно единствено над луѓето. И ќе рече – Сонцето тоа сум јас. И никој нема да му верува. Па сепак, мирно без врева, без насилство како по договор. Јас-сонцето го истиснува Сонцето. Во него може да се гледа со отворени очи. Тоа е разнобојно, крпено, колажно, палјачо од сонце“(Ќулавкова 1989:31).
          Сонот најчесто се појавува како перцептивна слика, при што не се исклучува појавата и на другите сетилни елементи како што се: слушните впечатоци, подвижните доживувања, а во некои сонови е застапено и сетилото за вкус и мирис (Aeppli 1967:18). Сликите во соновите се подвижни како на филмско платно, некогаш се заматени, нејасни, изобличени, но понекогаш се поживописни и појасни и од самата реалност, затоа што се продукт на директното несвесно. Тие, најчесто, се црно-бели, со сива нијанса, но можат да се јават и во боја, во зависност од интензитетот на чувствата врз проекциите на спомените во сонот. Главниот извор на соновите, исто како и на несвесните фантазии, според Фројд, се наоѓа во свесните сеќавања, кои подоцна биле потиснати. Иако тој ја допушта и можноста еден дел од соновите и фантазиите да е формиран под влијание на филогенетското човечко потекло, или според наследената предиспозиција.
          Уметникот е оној што има пристап до обата извори на соништата или несвесните фантазии. Тој како волшебник успешно се движи помеѓу индивидуалното несвесно во кое се вратиле некогаш доживеаните, а потоа потиснати желби и оние другите, наследените, поважните и подлабоките пориви, кои секогаш постоеле во несвесното. Како во песната на Миљковиќ, тој е оној што „буден го краде она што сонувачите го сонуваат“ (Миљковиќ 1988:113). Поврзувајќи се и приближувајќи им се на соновите и фантазиите, тој го пробива патот кон уметноста. Таа, пак, како и сета култура, може да се разбере како начин на откривање на вистината. Културните текстови можат да се сфатат како варијанти на митските приказни, кои ги решаваат проблемите на вистината во границите на дадениот систем на културата. За толкувањето на реалното, тие, исто како и соновите, се ползуваат со духовната инвенција насочена кон спротивставување на нагонот на смртта.

          Од овде произлегува и поврзаноста на сонот со уметноста. Основниот проблем што се јавува при одредувањето на односот помеѓу ониризмот и книжевноста е последица на нивното заемно надополнување, на нивната поврзувачка нишка помеѓу аспектите на реалноста и имагинарноста, на нивната магиска моќ во откривањето на вистината, на спротивставувањето на нагонот на смртта и на поврзаноста со симболизацијата.
          Сонот, всушност, е појава, но и беседа за она што во него се појавува. Штом постои беседа, постои и закон или обратно, штом постои закон постои и беседа во која е заплеткано битието, кое во преддискурсната реалност, како што вели Лакан (Lakan 1975:33), може да се врати само со посредство на сонот. Така, тој – сонот, станува основа на секоја идеја за спознавање, постулат кон кој стреми и литературата. До спознанието сонот, исто како и литературата, доаѓа преку драматизација на стварноста, со посредство на метафоричките и метонимиските слики. Сонот има своја смисла и логика, навистина поразлична од онаа на стварноста или на литературата, па сепак, логика постои, бидејќи без неа не би биле можни неговите толкувања во различните епохи и земји. Преку него се пренесува некоја порака, исто како и преку литературата, која не мора секогаш да биде сфатена традиционално, туку на неа може да се гледа онака како што тоа го прави психоанализата – како на желба која се стреми кон свое самозадоволување или како на чин на разбирање и комуникација. Сонот, како и литературата, е фикција, која е организирана според нејзе својствени начела.
          Тој се почесто добива едно широко поетско значење, претставува израз на човековата потреба за еден поинаков, чудесен свет, така што секој копнеж кон возвишеното и убавото може да се поврзе со категоријата на сонуваното. И сонот и уметноста се поврзани со референци од повисок ред, кои ги нарекуваме симболи. Тие се трансмитери во разбирањето на возбудливите трансцендентни појави од секојдневниот свет. Сметајќи дека соновите во својата суштина и не се разликуваат од митовите и бајките, Фројд истакнувал дека разбирањето на симболичкиот јазик на едните придонесува за сфаќањето на изразните форми на другите. Со тоа се овозможува воспоставување врска со подлабоките слоеви на нашето битие. Соновите и митовите, според Фром(Fromm 1970:17), содржат важни пораки за нас и имаат за цел наше подобро и поцелосно запознавање. Тоа запознавање најдобро се остварува преку литературата и другите форми на духовно богатство, кои ги откриваат основните карактеристики на секој народ. Балканската литература сведочи за интелектуалната надареност на динарскиот тип распространет на овој полуостров, особено за неговата филозофска интуитивност многупати нагласувана во истражувањата на етнолозите и историографите Владимир Дворниковиќ (Дворниковић 2000:977) и Трајан Стојановиќ (Stojanovic 1997:73). Силната експресивност и ритмичната динамичност се главната ознака на сите балкански духовни творби. Во нив се среќаваат и се испреплетуваат и словенската чувствителност и балканската животна динамика како контрапункт на страсно доживеаниот сон и репулзивното јаве. Интуитивноста и досетливоста на Балканците се должат на специфичните животни услови, кои, многу често, наложувале мимикрија, и на улогата што нивната чувствителна природа обдарена со бујна фантазија ја одиграла во опстанокот. Оттука произлегува нивната наклонетост кон симболичко-мистичните појави вклучувајќи го и ониризмот.

 

          Со помош на симболите и на разните форми на имагинација – уметностите, халуцинациите, соновите, кои и самите се симболички системи, ни се отвораат границите на нашето доживување. Тие ни претставуваат свет поинаков од секојдневниот во кој се кријат необични, екстравагантни, чудесни, за нас далечно непоимливи доживувања и погледи. Секоја симболизација, всушност, е резултат на необичностите и оддалеченоста. Оддалеченоста од она што е во наша близина, што не ни е на дофат, а можеме да го досегнеме само со ризик. Ноторна вистина е дека далеку стасале само оние уметници што го изложиле својот живот на крајни опасности, оние што отишле најдалеку со својот секојдневен боемски живот, оние што ги почувствувале страдањата или бескрајното уживање, кои допреле до смртта, кои се соочиле со бунтот, кои станале жртва на јунаштвото, кои се препуштиле на имагинациите за минатото или иднината. Во својот стремеж кон недосегливите далечини и необичностите, тие им се препуштаат на фантазмите предизвикани од опојни средства, или пак како побезболна варијанта, на своите соништа.
          Многу уметници своите дела најпрвин ги сонувале, а потоа се зафатиле со нивно создавање. Италијанскиот композитор Тарнини, за време на сложените соништа, составил неколку сонети, и кога наутро ги запишал, бил изненаден од убавината на мелодиите. Данте Алигиери ја замислил својата Божествена комедија сонувајќи. Исто така, познато е дека рускиот поет Пушкин многу свои песни ги формулирал во сон. Сонот ги создал композициите на Тарнини, стиховите на Пушкин, Данте Алигиери, Радован Павловски и многу други, кои во своите искажувања отворено говорат за тоа, исто како што Катица Ќулавкова во предговорот на своите прозни записи Друго време ќе рече: „Овие записи, всушност, не се мои, туку Негови“ (Ќулавкова 1989:6). Уметноста, како и сонот, претставува посебен систем на контекст во кој фикционалноста дејствува како принцип за регулирање на сите семантички процеси во системот на тој контекст.
          Во уметноста фантазијата ја воспоставува врската помеѓу најдлабоките слоеви на несвесното и највисоките достигнувања на свеста. Дури и од реалниот живот, фантазијата не може радикално да се исклучи, иако владејачкиот принцип на реалноста во него, како што објаснува австрискиот филозоф Карл Ритер (Ritter 1988:873), настојува да ја обвини како ирационална. Како рамноправен неизбежен фактор, дури и внатре, во рационалното сознавање, постои емотивното мислење, инстинктот, интуицијата, металогичниот став, притаеноста, кои во соновите испливуваат на површината. Затоа, рациото (умот) може за свој предмет да ја има областа на сонот, односно привидно збрканите и нелогични слики на сонот можат да се сложат по принципот на рациото (умот), што, всушност, претставува еден обид за толкување. Преку толкувањето на соновите, обично, се прави обид да се осознае пораката пренесена од богатата ризница на преддискурсната реалност – пребивалиштето на сонот, митовите и литературата. Но, дали е тоа можно? Сите толкувачи на соновите ќе се согласат со тоа дека и најисцрпните анализи и најточните толкувања никогаш не можат во целост да ја откријат смислата на соништата. Истовремената толковност и нетолковност на соништата укажува на принципот на двостраност. Од една страна, тие се чинат достапни отворајќи се за нашето разбирање, а од друга, го покажуваат својот лик како инконзистентно мноштво, кое се спротивставува на секој обид за врамување. Целосното толкување на соништата не е неостварливо само практично, туку е неможно и теориски, поради онтолошкиот карактер на несвесното. Целосната толковност на соновите би била комична и проект на лудилото, совладување на несовладивото, пречекорување на границите.

          Јавето и сонот се испреплетени во еден епохален однос на општествено самосознание и фикционални претстави, кои нe збунуваат. Така виден, овој важен епохален однос е подлога за изразување на сложеноста и необјаснивоста на светот. Бројни се ставовите изнесени во многу постмодернистички дела за неможноста за толкување и разбирање на реалниот свет пред кој стоиме зачудени, со напор да го разбереме, како пред некој неразгатлив сон. Insomnia (Дурацовски 2001:152) на Дурацовски е еклатантен пример за дело што поседува една отрезнувачка доза на сомнеж и скепса за разбирливоста на светот, добиена преку иронија. Тоа е остварено на еден специфичен начин, преку проникнувањето на исповедта и фикцијата, преку, како што вели Прокопиев, „самоистражувањето кое се преплетува со цитати и промислување од туѓи автобиографии, филмови, ликовни дела и пред се, дела од литературата“. Јунакот од овој дневник, кој во исто време може да се нарече и постмодерен роман, стои видно возбуден пред животот наречен сон, обидувајќи се да продре во неговата загатка давајќи прифатливи толкувања за случувањата околу себе. Тој ја игра ролјата на современ ироничен мудрец и затоа, неслучајно, пријателите го нарекуваат струшкиот лама, тивок и доследен во својата улога на толкувач на туѓите соништа.
          Обидот за толкување и диференцирање на соништата постои многу одамна. Уште во античката ониромантика, познат е Артемидоровиот Толковник на сонови во кој соновите се делат на обични (enypnion) и пророчки (oneiros). Првите доаѓаат од доживеаните впечатоци, односно зависат од афективната состојба на сонувачите и се тесно поврзани со реалноста, додека другите се оние вистинските, со длабоки корени во потсвеста, кои им се јавуваат само на оние што ги совладале афектите и страстите и земните уживања. Слично, по навод на Додс (Dods 1981:451), стариот медицински писател Херофилос од III век п.н.е. верувал дека постојат сонови „од богот пратени“ и сонови чиешто потекло е или во „природната“ видовитост на умот или во случајот или во исполнувањето на желбите. Со проучувањето на соновите се занимавале повеќе истражувачи (Фројд, Штекел, Јунг, Ранг, Бинсивагер) од кои, како релевантни за нашата тема, ќе ги изделиме истражувањата на Ернст Епли, кој, во зависност од нивната функција, од можноста за разбирање и толкување, од поврзаноста со реалноста или со потсвеста, од присутноста на индивидуалните или колективните наслојки, разликува повеќе типови сонови. И во неговата класификација, некои од типовите сонови се во блиска врска со реалноста, додека кај другите, таа врска е непрепознатлива.
          Првиот тип сонови ги определува како универзални феномени, кои зависат од актуелниот реален живот. Во нив се одразува активната слика на нашата животна ситуација. Тие се верно огледало на нашата скриена духовност, произлегувајќи од нашето искуство, од надворешните доживувања. Човекот најчесто на сон гледа нешта што ги доживувал во своето минато, во своето детство или тоа се веќе одамна заборавени случки. Во книгата Записи од мртвиот дом, Достоевски опишал многу соништа за кои раскажувале престапниците од затворот. Содржините на тие соништа биле поврзани со престапите што ги извршиле осудените измачувајќи ги, исто како што во романот Злосторство и казна Расколников го мачат морничави соништа поврзани со убиството на старицата. Нелагодни соништа и случки од минатото го измачуваат и јунакот од расказот Наше дете на современиот словенечки писател Винко Модерндорфер. Сознанијата за претходните еротски искуства на неговата девојка го прогонуваат во форма на опсесивен сон, кој постојано се повторува и го разгорува сомнежот дека некој друг го зачнал неговото дете. „Сонував како Штефан пред мои очи се насладува во Ирена. Се повторуваше глетката кога горе, во ателјето на Штефан, лежевме сите заедно и кога Штефан се протри од колкот на Ирена...Оној Штефан и оној здодевен газда на дискотеки и локали, оној иштирканиот Игор... Со Ирена речиси ќе падневме од креветот од смеа кога ми раскажуваше за својата еротична игра што ја имала со Игор (Модерндорфер 2003:13).“ Овие негови соништа, како и соништата дека нероденото дете му се слизнува од рака, како да ја најавуваат одлуката на Ирена да и стави крај на драмата околу непланираното дете.

 

          Постои и посебен тип соништа преку кои се компензира едностраноста на свесното сфаќање. Во нив се редуцира она што во реалноста е пренагласено или, пак, се нагласува тоа што е обезвреднето. Во тој контекст ги споменуваме погледите на Анатол Франс кој објаснува дека она што го гледаме ноќе се несреќни остатоци од она што сме го запоставиле навечер. Според него, соновите се само одмазда на нештата што сме ги презирале или напуштиле. Сето она што не тишти во реалноста, што чувствуваме дека натежнува врз нашата совест, сите наши скриени очекувања се јавуваат преку соновите. Еклатантен пример за вакви соништа е песната „Сон“ на Вапцаров, каде што во форма на потисната фантазија, се јавува мечта за еден поинаку устроен, подобар свет во кој работниците ги надгледуваат машините. „Лори, јас сонив толку убав сон!/ ... Се сврши војната – со очи ти ми велиш!/ И се е в наши раце, да, се Лори, се е нели? (Вапцаров 1988:85)“ Знаејќи ги заложбите на Вапцаров и неговите визии за иднината, можеме да се согласиме со објаснувањата дека оваа песна е продукт на неговите нагласени посакувани желби од реалноста. Според објаснувањата на Ернст Епли, (Aeppli 1967:44) преку ваквите соништа, кои би можеле да ги наречеме предупредувачки, се воспоставува рамнотежа помеѓу свесниот и несвесниот свет. Она што се очекува во реалноста се најавува преку соновите. Ваквите соништа се многу чести и затоа во голем број се јавуваат како мотиви, особено во народното творештво. Тоа се познатите песни за прокобните сонови кои ја претскажуваат смртта на јунаците (Дринов 2001:453 и Марков 1997:261), приказните за цариците на кои на сон им се јавува условот што треба да го исполнат за да го донесат на свет долгоочекуваниот пород (Цепенков 1989, 49:136), или приказните за соновите што ја претскажуваат успешната иднина на сирачињата (Цепенков 1989, 70:332) и сиромасите (Цепенков 1989а, 189:276).
          Соништата коишто се најтешки за толкување обично се поврзани само со несвесното. Сонувачот соновите, најчесто, не може да ги доведе во никаква врска со својот реален живот и затоа свесно го негира нивното појавување. Се одрекува и смислата на какво било толкување. Но, нивното константно упорно повторување го свртува вниманието на сонувачите. Во расказот на Шандор Ѓалски, „Сонот на доктор Мишиќ“, се води токму таква расправа за смислата на толкувањето на соништата и нивната функција во реалниот свет. „Не би се согласил со Вас, докторе! Вие напросто ги негирате насетувањата и пророчките соништа. Искуството Ве побива. Самата историја знае за соништа што ја кажале однапред вистината. Знае и за насетувања. Овој факт не може да се премолчи“(Ѓалски 1976:46). Доктор Мишиќ се обидува своите соништа да ги објасни преку едно реално толкување, кое наидува на негодување кај неговите соговорници во дискусијата што следува. „Вие својата меланхолија ја толкувате со остатокот од непријатен сон, на кој пак му придавате физиолошко значење. И јас би ви ја протолкувал меланхолијата како остаток од сонот, но јас сум уверен дека човековата душа во сонот има сила да гледа во светот појасно и подалеку отколку најаве. Дотолку повеќе, оваа моќ ја има само во најдлабокиот сон. Значи, сосема можно е вие да имате таков сон во кој ви е откриено нешто од иднината што не е добро за вас“(Ѓалски 1976:46). И навистина, во вториот дел од расказот, имагинарните слики од сонот, претставени преку симболичните архетипски форми на мракот, студенилото, мртвата сакана, се трансформираат во реални збиднувања. Опсесивните соништа на доктор Мишиќ, кои на почетокот немаат никаква врска со неговиот реален живот, полека ја добиваат својата смисла споредувани со она низ што тој минува и што навистина му се случува. Тие како да ги најавуваат настаните што следуваат, она што треба да се случи со непознатата девојка, но и промената во неговиот живот. Сега, на крајот од расказот, како да станува реално објаснива причината за меланхолијата, која цело време, откако ги сонува соништата, ја носи во потсвеста со себе. Нивната појава се поврзува со претскажувањето на фаталниот крај на обајцата. Иако неразбирливи на почетокот, поради дискрепанцата на сонот и јавето, преку реалните збиднувања, соновите ја добиваат својата смисла на крајот.

          Извонредно тешки за толкување се соновите во кои не постои никаква врска помеѓу приватните случувања и околности карактеристични за сонувачот и неговите необични чудни сонишата. Во нив нема никаква трага од личниот реален живот на сонувачот. Целиот материјал на сонот доаѓа од колективното несвесно и се однесува на некои крупни содржини или настани. На индивидуата што ги сонува овие соништа и се заканува поплава од архетипски наслојки со огромна психичка енергија, која некогаш може, доколку сонувачите не покажат цврстина, да ја уништи и разгради нивната психа. Тој процес е нагласен во цитатот што следува од новелата на Ален Лејтман, Ајнштајновите сништа: „Сништата го исцрпеа, толку го изморија, што тој понекогаш ни самиот не знае дали е буден или сонува“(Лајтман 2003:7). Преку спојот на интелектуалните размисли и несвесните визии, трошејќи ја својата енергија, големите умови доаѓаат до соломонски решенија. Затоа се чести нивните признанија дека одговорот на проблемите што ги мачат го наоѓаат со посредство на соновите. Во своите визии Лејтмановиот Ајнштајн согледува дека „од бројните можни природи на времето, што ги замислуваше во текот на исто толку бројните ноќи, една се наметнува како неизбежна“(Лајтман 2003:7). Германскиот физичар Кекуле пишува за сон што му помогнал да ја открие формулата за бензол. Неговиот сон се состоел од атоми што се свиткуваат како змии од кои едната ја зграпчила својата опашка и тука сонот се прекинува.
          Ваквите креативни соништа се ретки и им се случуваат на репрезенти или носители на некои нови или обновени научни, религиозни и уметнички погледи. Овие исклучителни сонови некогаш им се случувале на кралевите или господарите, кои се грижеле за заедничкото добро на целата заедница. Еден од најцитираните сонови е сонот на фараонот, кој сонил седум грди и слаби крави како ги јадат седумте дебели и убави крави, а потем седумте тенки и штури класови, кои ги голтаат седумте јадри и богати класови, запишан во Книгата на постанокот (Knjiga postanka, XLI, 17:24), а протолкуван како седум гладни години, кои ќе ја потрошат храната од претходните успешни години.
          Пророчките соништа како мотиви можат да се сретнат во сета литература – од најстарата до најсовремената – постмодернистичката. Со толкувањето на ваквите типови соништа се поигрува и Бајац (Bajac 2000:157) во расказот „Меморијалната сала на кактобластисот или како човекот сонувал дека е пеперуга“. Неговиот јунак-дете Ален Дод, преокупиран со своите соништа за пеперугите и нивната метаморфоза, како во урбаните митови за Супермен, Бетмен или Спајдермен, ќе ја употреби сета своја умешност за да ја спаси цела Австралија од неконтролираното размножување на кактусите, кои го зазеле сето плодно земјиште. Успева кога му станува јасно дека „од реалниот свет нема никаква корист“ и затоа им се препушта на своите сонови преку кои го наоѓа решението. „Комуницирајќи како пеперуга со другите пеперуги“, налетува на видот kaktoblastis kaktorum, кој ги уништува кактусите. И како во сите урбани бајки, неговите необични соништа дека е некој друг, дека се трансформира во пеперуга не само што му помогнале во решавањето на конкретниот проблем, туку биле признати и од официјални авторитети, со тоа што се изградил музеј што го носи името „Меморијална сала на кактобластисите“.
          Понекогаш се случува да сонуваме соништа наместо некој друг, со кого сме силно емотивно поврзани. Може да се сонува туѓата судбина, туѓите неволи, дури и да се насетуваат решенија за туѓите комплексни проблеми. Еден таков сон обработуваНовелата за сонот (Шницлер 2002:108) на австрискиот писател Артур Шницлер. Благодарение на интуицијата или благодарение на блиската духовна поврзаност со сопругот, Албертина преку својот сон ги насетува неговите необични доживувања од реалноста.

 

          Зачудува истовременоста на случувањето на настаните со визиите од сонот, како и сличноста на скриените еротски желби, неконтролираните пориви, замислувања и посакувања присутни во сонот и јавето. Додека сопругот Фридолин поаѓа во активна потрага по своите халуцинации, Албертина, поради карактеристичниот женски принцип на пасивност и интуитивност, сето тоа го доживува преку своите соништа. Нејзините чудни соништа, всушност, се проекција на авантурите на Фридолин. Но се јавуваат во инверзна насока. Во сонот, Фјорентин решително ја одбива љубовта на непознатата жена изложувајќи се на смртна казна, додека таа бесрамно мечтае по туѓите прегратки и рамнодушно го гледа неговото распнување. Сонот и јавето овде се поврзани инфлуктивно, исто како што се поврзани двата сопружника, така што промените кај едниот, неминовно предизвикуваат промени и кај другиот, кои одговараат на неговата нова состојба. Нешто слично му се случува и на јунакот од расказот „Траума“ (Бериша 1997:32) на албанскиот автор Ибрахим Бериша. Сето она што тој го сонува е атипично за неговиот реален нормален и среден живот. На крајот ќе се открие дека  хомосексуалниот сон што тој постојано го сонува, всушност, е сонот на неговата жена, која копнее по непознатиот Шпанец и со тоа се отфрлаат дилемите за неговата искривоколченост.
          Сонувањето не значи само објавување на егзистенцијални вистини за нас, на сето она што некогаш ни се случувало во минатото, туку тие се поврзуваат со надворешните фактори, кои се користат како нивни предизвикувачи. Па така, се среќаваат разновидни рецепти за сонување како оној од расказот на Јадранка Владова: „Запомнете ги советите на треварот... Не сметајте го за налудничав доколку со доближено уво до десното рамо ви се загледа во очи шепотејќи дека ако го правите чајот ноќе пердињата мораат докрај да ја сокријат месечината во прозорецот. Да. Ноќе многу нешта можат да ги попречат подготовките за сонување“(Владова 1990:26). Сите тие рецепти содржат најдетални описи на подготовките како при некој мистичен ритуал практикуван во старо време. Уште од најстари времиња, применувани се разни техники како: осамување, молитва, пост, самоосакатување, инкубација, кои се применуваат за да се предизвика нестрпливо посакуваниот „божествен“ сон, кој ја претскажува иднината. Во античка Грција, познат е обичајот девојките да предизвикуваат пророчки сонови, изведувајќи различни ритуали (јадење солени ѓевреци и пиење вино) во определен ден од годината, во кои ќе го видат својот иден младоженец или, пак, ќе го дознаат неговото име. Слична техника во новогрчкиот фолклор, практикувана на денот на света Катерина, е споменувана уште во Хомеровиот еп под истото име kledon (Lawson 1964:303). И во македонскиот фолклор, во записите на Марко Цепенков (Цепенков 1972:13-18), Стефан Тановиќ (Тановић 1927:45), браќата Молерови (Молерови 1954:392), се среќаваат слични обичаи, односно гатањa за брак, поврзани со христијанските празници Свети великомаченик Теодор и Свети 40 маченици во Севастија. Се верувало дека соновите што на тој начин се предизвикуваат имаат пророчка функција.
          Постојат и сонови што се поврзани со физиолошките околности, со телесната состојба на сонувачот врз кого влијаат моменталните надворешни фактори. Тука сонот се јавува како одговор на психата на телесните процеси. Ваков сон среќаваме во расказот „Продавачката на кибритчиња“ на Немања Митровиќ, инспириран од истоимената бајка на Ханс Кристијан Андерсен. Додека замрзнува, малата продавачка на кибритчиња во слатка агонија сонува прекрасен сон во кој се појавува нејзината баба како самовила од приказната за Пепелашка и со своето волшепство и овозможува да се појави на балот. Босото, премрзнато девојче на сон: „лесно чекори со стаклени  чевличиња... Стигнува во дворецот. Од кругот на салата му пристапува принц и девојчето го препознава момчето коешто на улица му ја украде влечката... сонот го позајмил неговиот лик за оваа улога...“(Митровиќ 2002:61) на принц којшто неуморно во целото царство го бара девојчето коешто може да обуе толку мало чевле. Во нејзиниот сон се одразуваат надворешните случувања, се меша сонот со неостварените мечти од бајките и јавето со реалната глетка на замрзнатото девојче „на кое мразот му обул чевличе од стакло на босата нога“ (Митровиќ 2002:61). Бројни се примерите за ваквите соништа. Така, Декарт сонувал дека е прободен од меч во моментот кога го каснува оса, или пак, во друга прилика сонувал дека гази по мраз додека нозете му останале откриени и изложени на студенило.

 

          За време на спиењето, нервниот систем ја продолжува својата активност, но во изменета форма. Мозочната активност во текот на спиењето ги продуцира соновите. Некои луѓе тврдат дека никогаш ништо не сонуваат. Во делото Дон Кихот, Сервантес раскажува дека Санчо Пансо никогаш ништо не сонувал. „Јас – велел тој – додека спијам ниту се плашам, ниту уживам. Да живее оној што сака да сонува.“ Римскиот император Нерон, исто така, тврдел дека никогаш не сонувал. Всушност, луѓето што тврдат дека не сонуваат ги забораваат соновите. Нивната внатрешна смиреност и стабилност во текот на цврстиот длабок сон влијаат врз тој процес на заборавање и потиснување. Но, исто така, покрај нашата духовност, целиот тој процес на сонување и помнење на соништата, како што тврдат истражувачите од оваа област, зависи и од поврзаноста на двете хемисфери на мозокот. Како функционираат тие, се уште не е целосно испитано. Она што со сигурност се знае е дека сонот и јавето меѓусебно кореспондираат, тие ја создаваат сликата на животот, акумулирајќи мноштво различни слики преку плуралноста, која и самата е критериум што раководи со сликите. Мултиплицирањето и плуралноста стојат во основата на денешниот поглед на свет и дејствуваат како модел на самоконструкција или да го употребиме Јунговиот термин, како индивидуализација на психата, која го сокрива плуралното либидо. Исто така, двојството на сонот и јавето преку приказната, фикцијата, сликата, а најмногу искуството, се мултиплицира, сочинувајќи ја претставата за битието. Преплетувајќи се, сонот и јавето ја создаваат нишката наречена живот.

 


          Литература:

 


Aeppli, Ernst.1967. San i tumačenje snova. Zagreb: Matica Hrvatska.

 

Bajac, Vladislav. 2000. Memorijalna sala kaktoblastisa ili kako je covek sanjao da je leptir. vo Podmetači za snove. Beograd:Čigoja štampa.

 

Бериша, Ибрахим.1997.Траума. во Албанскиот краток расказ (приредил Ким Мехмети). Скопје:Култура.

 

Blum, C. 1936. Studies in the Dream Book of Artemidorus. Almqvist & Wiksells.Uppsala
Вапцаров, Ј. Никола. 1988. Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла, Култура.

 

Владова, Јадранка. 1990. Воден знак. Скопје:Култура.

 

Дворниковић, Владимир. Карактерологија Југословена, 2000. Београд: Просвета.

 

Dods, E.R.1981.Uzrok sna i uzrok kulture. Polja. Novi Sad. Decembar. 274.
Дринов Марин академично издаялство. 2001. Прокобен сън предсказва смъртта на Гоце Делчев 766 во Български хаидушки и революционен песенен фолклор. София.

 

Дурацовски, Димитрие. 2001. Insomnia. Магор:Скопје.

 

Ѓалски Ксавер, Шандор. 1976. Сонот на доктор Мишиќ, во антологијата Црна кула (приредил Влада Урошевиќ), Скопје:Македонска книга.

 

Jerotic, Vladeta. 1974. Psihoanaliza i kultura. Beograd:BIGZ. 
Knjiga postanka, XLI, 17, 24

 

Lakan.1975. Encore. Paris: Seuil.

 

Лајтман, Ален. 2003. Ајнштајновите сништа, Скопје:Темплум.

 

Lawson, J.C. 1964. Modern Greek Folklore and Ancient Greek Religion. University Books: New York.

 

Марков, Веле. 1997. Документарна повест за крушевскиот апостол (приредил Божиновски Здравко). Битола:Друштво за наука и уметност.

 

Миљковиќ, Бранко. 1988. Сонувачи. во Избор, Скопје: Мисла, Култура, Македонска книга.

Митровиќ, Немања. 2002. Продавачката на кибритчиња. во Бизарни раскази (приредила Росиќ, Татјана), Скопје: Магор.

Модерндорфер, Винко. 2003. Нашето дете. во Културен живот. бр. 1.
Молерови. 1954. Народносни материали от Разложко(редакција Акд. Ст. Романски).София:БАН.

Pongracz M, Santner I. 1970. Carstvo snova. Zagreb:Naprijed.

Ritter, Karl. 1988. Povjest i imaginacija, Filozofska istraživanja, 26, god. 8, sv. 3.

Stojanovic, Trajan. 1997. Balkanski svetovi, Beograd:Equilibrum.

Тановић, Стефан. 1927. Српски народни обичаји у Ђевђелиској кази, Београд:Српски етнографски зборник.

Ќулавкова, Катица. 1989. Друго време. Скопје: Култура.
Filozofski rječnik. 1965. Zagreb: Matica Hrvatska.

Freud, Sigmunt. 1970. Tumačenje snova I . Novi Sad: Matica srpska.

Fromm Erih. 1970. Zaboravljeni jezik. Zagreb:Матица хрватска.

Цепенков, Марко.
1972. Народни верувања, детски игри. кн. 9 (редакција: Кирил Пенушлиски, Лепосава Спироска). Скопје. Македонска книга.
1989. Македонски народни приказни. кн. 1. (приредил Пенушлиски). Скопје: Македонска книга;
1989. Чоекот со ксметот во шуплива цреша. во Македонски народни приказни кн. 2. (приредил Пенушлиски). Скопје:Македонска книга.

Coxhead David, Hiller Susan. 1981.Vizije noci. Novi Sad: Polja. 274.

Шницлер, Артур. 2002. Новела за сонот. Скопје:Темплум.