Ангелина Бановиќ Марковска

          Овој текст e природно продолжение на еден мој труд во кој го разгледувам прашањето за историјата и за меморијата.[1]Во него писателот Данило Киш е еден од застапените автори, но таму ја проследувам само неговата креативна постапка, другото го оставам настрана. Во овој текст решив да се задржам на идеолошкото. Не на идеологијата со која се занимаваат ангажираната литература и критиката, ами на идеолошкото кое на една општествена, интелектуална и културна сцена знае да проектира спротивставени интереси. Тие антиципираат класичен антагонизам. Тој е вообичаен за тоталитарните општества во кои интелектуалните (културни и духовни) пориви на индивидуата се спротивни на анонимната принуда на власта. Но антагонизмот крие еден парадокс. Имено, за да ја докаже својата независност од центрите на моќ, субјектот треба да изнајде начин како да ја покаже својата различност и, согласно конвенциите на системот, да си обезбеди општествено преживување во услови на тоталитарна власт. Како? Преку етички одговор на секаков вид насилство: политичко, идеолошко, психичко – насилство кое сака да го сломи моралниот дигнитет на личноста која бара интелектуална и политичка правдина, една специфична егзистенцијална ситуација која најдобро се согледува во ликот и во делото на Данило Киш.
          Значи, овој есеј ќе се занимава со два вида искуство: од една страна, со искуството на тоталитарната идеологија која прокламира манипулативни вредности и политички резон наместо здрав разум, а, од друга страна со моралниот дигнитет на една сериозна група интелектуалци чијашто тимотичка гордост, предизвикана од репресивниот логос на идеократската власт, пројавила свест за последиците од латентниот ресантиман и неговиот „трезор на одложени емоции“.
          Но, пред да преминам на овие согледби, ќе потсетам на најпознатата книжевна афера која во седумдесеттите години на минатиот век ја разбранува интелектуалната јавност во поранешна Југославија. Во основа, тоа беше само грда сутеренска приказна на +„чаршиски менталитети“, но прерасна во двогодишна полемика која прикриваше политички мотивирана хајка околу наводните етички и идејни скршнувања на писателот Данило Киш и неговата „плагијаторска“ постапка во Гробница за Борис Давидович. Иако расказите од оваа книга беа базирани врз автентични архивски документи за состојбите во советскиот сталинистички режим, преку една апокрифна логика, Киш, всушност, произведе впечаток дека приказните од Гробницареферираат на тогашната југослoвенска социјалистичка стварност. И повеќе од тоа: тој укажуваше на аналогијата помеѓу комунистичкиот и нацистичкиот тоталитаризам и нивниот заеднички влог – логорите за масовно уништување во кои Евреите беа најголемата колективна жртва во историјата. А бидејќи сиот тој комплекс од прашања и одговори е сврзан со паметењето и созаборавот, радикалниот пристап на Данило Киш во книгата Гробница за Борис Давидович кон таа неправедно потиснувана тема[2], ги извади на преден план последиците од репресивниот логос на тоталитарните општества. Тоа предизвика реакција кај оние кои сметаа дека овие прашања треба да останат на маргините од официјалното културно паметење. Така Гробница стана повод за идеолошка нетрпеливост која потсетуваше на најголемата книжевна тензија во триесеттите години од 20 век – судирот на книжевната левица.
          Осудата на Кишовата уметничка постапка ја отпочна критичарот Драган М. Јеремиќ кој во тоа време беше високо етаблиран член на жири-комисии и носител на државни награди. Тој го отвори прашањето за етичката одговорност на писателот како раскажувач на фикции, но вистинските амбиции на таа крунска афера (зад која стоеа Миодраг Булатовиќ и Бранимир Шќепановиќ), беа насочени кон една поголема група угледни интелектуалци[3], решени да ги отворат најголемите табу теми во југословенското социјалистичко општество. Полемиката се разгоруваше и веќе остро се исцртуваа два спротивставени табора кои жестоко ги бранеа своите уверувања: едните беа за, тругите против Киш. Но во основа, судирот криеше идеолошки димензии.
          Во извонредниот политичко-психолошки оглед Гневот и времето, на современиот германски мислител Петер Слотердајк, има една многу важна констатација која сугерира банална вистина. Имено, „кога некој кој е само прв по ранг, ќе му одземе на оној кој е прв по сила некоја почест, постои реална повреда на честа од највисок ред“ (Sloterdijk 2007, 10). Повредувањето на честа предизвикува силно чувство на гнев. Тој е зачетник на сите акции во стариот западен логос, но денес гневот е неприфатлив за урбаниот свет, оти за модерното општество тој е надвор од листата на харизматични и благородни вредности. Но, „колку некој е поблагороден – односно, колку повисоко ја оценува сопствената вредност – толку повеќе ќе се разгневи кога кон него се однесуваат неправедно“ вели Фукујама во Крајот на историјата и последниот човек (2004, 269). Станува јасно, меѓугневот и самопочитта постои некаков линк. Етимологијата на англиските зборови dignity и in-dignation го потврдува реченото. Имено, од една страна, имаме достоинство, од друга – разлутеност (како синоним за гнев предизвикан од нешто што го навредило чувството за вредност). Се работи, всушност, за состојба на свест, за вродено чувство на праведност и почит, за еден дел од личноста кој старите Грци го нарекле тимос[4]. Платон, на пример, тврдел дека тимосот е близок до смелоста[5] што ја поседува некој човек да го ризикува сопствениот живот, но и до чувството за гнев и за негодување кое не знае за воздржаност и премолчување. Гневот бара целосна експресија, шанса да се артикулира во раскошен израз, како оној во Час по анатомија (1978) на Данило Киш кој претставува најдобра илустрација за позитивен тимотички гнев. Книгата манифестира знаење и сила на една либерална свест за најетичките прашања на денешницава – правото на мисла и слободен говор, осуда за нанесената неправда и ревизија на предрасудите. Час по анатомија не е само одбрана на Кишовата раскажувачка техника, туку и сведоштво за моралната улога на писателот и неговата должност да ги коментира, јавно, најтабуизираните прашања во југославенското социјалистичко општество – национализмот и сталинизмот. Но, бидејќи секоја психолошка манифестација е истовремено и идеолошки импрегнирана, последиците од гневот можат да бидат сосема различни.

          Книгата со наслов Нарцис без лице (1981) дојде како одговор на Час по анатомија. Во неа Јеремиќ го обвини Киш за егоизам и за самобендисаност. Но дали навистина стануваше збор за тоа? На една рационална анализа ѝ е сосема јасно дека поимот нарцизам открива, всушност, слика на момче во еротска зависност од својот огледален одраз, а не реакција на возрасен човек, амбициозен и самосвесен. Ликот на митскот Нарцис е губитник – буди сожалување, а не восхит поради желбата за самопотврдување. Затоа во отворената полемика на Киш и Јеремиќ не можеме да зборуваме за инхерентен гнев (менис), или за интимен комплекс на слаба субјективност, туку за оправдан, епски мотивиран гнев, како современ облик на граѓански негуван тимос, предизвикан од неосновани навреди по однос на Киш. Би можеле затоа, сосем спонтано, да заклучиме дека ако во сучајот на митскиот јунак Нарцис, еротиката ни го покажа патот до објектот на желбата кој недостига, во случајот на епскиот јунак Данило Киш тимотиката ни кажа како да го изразиме „она што го имаме, она што можеме, она што сме и тоа што сакаме да бидеме“ (Sloterdijk 2007, 17). И нема да згрешиме ако прифатиме дека идејата за самосвест е сврзана со „борбата за признавање“ (концепт стар колку и западната политичка филозофија), зашто, за многумина од нас – сакале тоа да го признаеме или не – битката за престиж е најважната црта на човечкиот карактер. Но нашата „терапевтски“ предиспонирана култура која заборавила што е тоа тимотичка енергија, одделните пројави на гордост, гнев, амбиција, самопочит или акутна спремност за борба и индигнација, ги дијагнозира како кардинални гревови, како невротичен комплекс од погубни афекти што водат кон пропаст. Вистина, цел ѕид од морални прописи и психолошки сознанија го окружуваат логосот на империјалните култури а нивните доминантни религии го преферираа ресантиманот (ressentiment) наспроти себноста, среќната подреденост наспроти бунтовното его како таинствено складиште на најдобрите човечки ресурси: гордоста, достоинството и самопочитта. Но да се бориш за тие човечки ресурси, истовремено значи да мислиш, оти гордоста знае да биде и сурова осветничка. Нејзината мрачна страна е морално двосмислена и може да предизвика конфликт со широки размери. Затоа, не смее да се исклучи фактот дека, како еден вид „вродена политичка доблест неопходна за опстанокот на политичките заедници“ (Фукујама 2004, 294), тимотичката гордост поседува и способност да уништува. Ова сознание отвора друга, голема и важна тема во современиот свет, но пред да преминам на неа, сакам да прокоментирам одредени искуства.
          Нашите неодамнешни балкански искуства покажаа дека кумулирањето на неодреагираните емоции продуцира банки на гнев кои можат да мобилизираат цели нации во создавањето потомства кои во своето наследство ја имаат желбата за освета[6]. Тие трезори на неодреагирани емоции – небаре национални концентрациони логори – беа погубни во посткомунистичките земји од регионот. За последиците од нив знаеме и денеска – нели војните се водеа на семнатички план, поради зборови? Тоа е теоријата на Кестлер, но јазикот е мит како и другите митови. Затоа, ако се позанимаваме со него, „со политичкото јадро на јазичното пренесување, можеме да согледаме што претставува пренесувањето на силата низ јазикот и кон што води тоа. Националните јазици, според своето вистинско дејство се, исто така, медиуми на светска војна. На националните јазици и натаму се зборува за омраза меѓу народите, на таканаречените мајчини јазици се договараат братоубиства... се проповеда света војна против оние кои зборуваат друг јазик... На националните јазици се извикуваат најстрашните пароли кои повикуваат на разурнување... На своите национални јазици луѓето се здружуваат во панични агресивни заедници и како комуникациски расисти и зоолингвисти се обидуваат да воспостават светско предимство на еден јазик... Затоа само разврзувањето од јазичната заедница, онаква каква што е, може да доведе до пренесување на помалку судбоносни шеми на живот“, вели Слотердајк во своите франкфуртски предавања (2006, 148; курзивот е мој).
          Оттаму, како говорител на еден национален јазик, секој човек е проколнат на еден тоталитарен фолклор и осуден на насилството што го пренесува тој фолклор и таа митологија. Заробени во позитивитетот на своите национални преданија, на некои народи може да им се случи за секогаш да останат затворени за другоста. Затоа бугарската историчарка Марија Тодорова вели дека чинот кој го означува преминот од една во друга конфесија e моментот кога субјектот ја минува границата меѓу два инкомпатибилни света. Таков е случајот со писателот Данило Киш – овој син на унгарски Евреин кој со раѓањето ја примил верата на својот татко, а со тајното покрстување во малата православна црквичка, верата на својата мајка. Но, дали со тој чин на премин тој ја загубил својата прва (условно друга или „туѓа“) конфесионална припадност, или тоа било само чуден сплет од историски околности? Смртта и погребот на Данило Киш даваат нова димензија на ова прашање...
          Животот нè учи дека сме богати и посебни во зависност од тоа колку успеваме, во процесот на нашата енкултурација[7]да останеме отворени за влијанија: за туѓи фолклори, обичаи и празнувања, за други јазици, традиции и верувања, за нашите (и не секогаш наши) заблуди и збогувања... Еве што вели Данило Киш по однос на ова прашање: „Што се однесува до мојот однос кон јудаизмот и еврејството воопшто, јас уште многу пред да ја запознаам Кестлеровата асимилаторна теорија, на некој начин и самиот, со својата идеја и начин на живот ја имав таа иста теорија прифатено, иако праксата, во прв ред литературната, ме демантитраа: да се пишува за Евреите... тоа се смета за некој вид расно-верско-национално определување, и некои критичари, кога би можеле, мене најскоро би ме вброиле во хебрејската литература и би ме натерале да пишувам ако не на хебрејски, тогаш барем на јидиш. И тука е залудно секое докажување... оти...во мигот кога ќе затрубат националистичките труби, тогаш требало да се определиш за народот, тогаш требало да се изјасниш јасно дали си наш или нивни, оти нечиј морало да бидеш. И да кажеш тогаш дека не си ни наш, ни нивни... значи, дека си тоа што тие интимно мислат дека си, нешто трето... некој на кого не може да се смета... И да кажеш, исто така, дека ти, со својот јазик на кој сонуваш и на кој пишуваш, ѝ припаѓаш, всушност, на оваа наша литература (...), да им кажеш значи, дека од таа гледна точка ти си  југословенски писател, тоа се смета како еден вид книжевна лага, или бездомништво, Heimlichkeit кој предизвикува сожалување или бес, оти како да си се обидел со тоа определување да се сокриеш, како да си се обидел да ја прикриеш својата интимна припадност..., како да си тргнал во поход на сите наши краеви одеднаш… Талкачки Евреин“ (Kiš 1978,  49-50).
          Односот кон сопствената вредност и сопственото достоинство е содржан во еден,  ако може така да се рече, нео-аристократски поим – felix meritis, кој значи: да се биде среќен поради сопствените заслуги. Но „способноста да се страда поради навреда, e одлика на големите борци... Ним не им е потребна губитничката доблест на попуштањето“, вели Слотердајк (2007, 10). Затоа, да се соочиш со траумите или со неправедно нанесената болка, значи да станеш чувствителен за чинот на признавање како моќен извор на сатисфакција, за свеста на сопствената вредност и вредноста на другите, за сите оние битни нешта кои ја создаваат тимотичката динамика на човечката егзистенција надминувајќи ја тесноградоста на христијанска логика која упорно проповеда среќна понизност, која никого не прави среќен. Прашање е сега, дали таа логика можела да биде искористена во тоталитарните општества и животот во нив?

          Многумина од нас паметат дека постоеја одредени работи за кои не смееше да се зборува, дури и одредени теми за кои не смееше да се пишува. Елитните институции во тоталитарните режими ја играа улогата на контролори, па доколку некој одбиеше да се прилагоди, остануваше надвор од системот. Но, наспроти настојувањата да се контролираат мислите, работите излегуваа на самата површина од животот. Особено кога скептицизмот кон центрите на моќ нарасна до таа мера што веќе не можеше да не се види дека не постојат само изолирани случаи, дека има и други кои размислуваат како тебе, иако се чести примерите кога тоталитарните механизми изнудуваа компромиси кои морално ја деградираа личноста. Преку низа репресивни механизми на понизност и на понижување, тие го потиснуваа чувството за гордост и достоинство. За нив говорат и расказите на Данило Киш, особено оние во Гробница за Борис Давидович и Енциколопедија на мртвите откривајќи висока доза недоверба кон институциите на системот, кон архивите и документите во нив. Таа недоверба сугерира дека треба да се детронизира институционалниот авторитет и да се разниша неговиот легитимитет, респектирајќи ја индивидуалната меморија на субјектите кои со примери од сопствениот живот ја подривале веродостојноста на документите засведочувајќи го така, и тој чин на отпор кон системот. Еве како Киш го правел тоа.
          По брилијантната одбрана на своето тимотичко јас во книгата Час по анатомија, Киш – веќе сериозно заболен – се зафаќа со темата за југословенскиот Гулаг и, заедно со режисерот Александар Мандиќ, ја вообличува во документарен филм со асоцијативен  наслов Гол живот. Завршен и прикажан по неговата смрт, фимот стана сведоштво за судбината на две преживеани Еврејки (Џени Лебл и Ева Нахир-Паниќ), доказ за нивното искуство со југословенските социјалистички логори, сместени на далматинскиот Голи Оток и неговите пандани, Свети Гргур и Пераст. Работен по сценарио на Данило Киш, документарецот Гол живот е последната точка на Кишовото соочување со тоталитаризмот како политички феномен кој во тие премолчени топоси го создавал новото биополитичко тело на социјалистичкото општество. Со него (како и со документарниот филм Шоа на Клод Ланцман, снимен 1985-тата година и посветен на жртвите во нацистичките логори), денес совршено теориски кореспондира книгата на Џорџо Агамбен, Homo sacer: суверената моќ и голиот живот, но најмногу како доказ дека хуманата идеологија на социјалистичката тоталитаристичка стварност, обидувајќи се да направи компромис меѓу двете одвоени и подредени форми на живот[8], ја трансформирала својата политика во био-, односно, танато-политика. Но, тоа е една сосема друга тема која може да нè оддалечи од почетните премиси на овој есеј. Затоа, дијагностицирајќи ја трагедијата на тоталитарните идеологии кои не признаваат невини жртви, ќе констатирам дека секое тимотичкото јас започнува со вреднување на самото себеси. Единствено тоа може да покаже солидарност со неправедно обвинетите заслужувајќи ја почитта на оние кои на тој начин го чуваат и своето достоинство. „Тоа е така и никако поинаку, оти животот од секој поединец бара да настапува на екстремните бини на опстанокот и своите сили да ги докажува меѓу еднаквите, во своја полза и во полза на другите“, вели Слотердајк (2007: 17). Токму таа димензија на самосвест ја поседувал и писателот Данило Киш. Во веќе споменатата полемичка и книжевно-теориска расправа Час по анатомија, тој го разгледува и прашањето за национализмот како специфичен облик на тоталитарна свест детектирајќи го погубниот карактер на една идеологија која своето вистинско лице ќе го покаже на овие исти простори, веќе кон крајот на 20-от век. Објавено најпрвин во едно интервју за списанието Ideje (бр. 4 од 1973 год.), Киш вака го формулира своето размислување за национализмот:
          „Национализмот е, пред сè, параноја (напишав во тоа интервју), колективна и поединечна параноја. Како колективна параноја, таа е последица на завист и на страв, но над сè, последица на губење на индивидуалната свест; оттаму, колективната параноја не е ништо друго туку збир од индивидуални паранои доведени до пароксизам... Национализмот е идеологија на баналноста... тоталитарна идеологија... последната идеологија и демагогија која се обраќа до народот. Писателите тоа најдобро го знаат... Национализмот е кич: во српскохрватската варијанта, борба за превласт околу националното потекло на ЛИЦИТАРСКОТО СРЦЕ. Националистот, во основа, не знае ниту еден јазик... не познава други култури... Кичот и фолклорот, фолклорниот кич, ако сакате, не се ништо друго освен камуфлиран национализам, плодно поле за националистичка идеологија... логичен производ на онаа психолошка, ирационална, параноидна нестабилност на која ѝ се привидуват фантоми насекаде, онаа психолошка и морална изопаченост која сведува сè на заедничкиот именител, за нас и против нас, онаа пореметена свест која во сите времиња и на сите меридијани создава своите духовни аутодафеи, како опомена и јавно признание дека им се привидуваат сеништа како бели стаорци...“ (Kiš 1978, 28-33).
          Ако тргнеме по трагата на овој цитат, која води кон отворениот и слободен хоризонт на животот, ќе видиме дека таа минува по средината на јазикот. Си го поставувам затоа прашањето, не треба ли, можеби, да почнеме да се ослободуваме од механизмите кои нè врзуваат за поднебјето и за националните јазици како за принуди кои пренесуваат насилство? Не треба ли, конечно, да излеземе од пештерите на племенските дијалекти во кои сме родени и воспитувани и да го интернационализираме нашиот дух? Ставот на Данило Киш за националноста и за национализмот е недвосмислен и јасен. Ќе издвојам затоа уште еден цитат од Час по анатомија, потврдувајќи ја актуелноста на неговите констатации денес, но претходно сакам да напоменам дека во неговата хибридна (национална и верска) припадност ја гледам привилегијата, онаа среќна околност во која се развивала неговата над-национална свест. Таа го подготвила за сфаќањето дека  националните митови и јазици се релативни, а не апсолутни. Еве го Киш на дело:
          „Имав среќа (или нереќа) во годините кога се стекнуваат поими за светот, кога во душата се втиснуваат митови и предрасуди, кога се формира човечкото митско и општествено битие, да ја сфатам, со силата на емпириското искуство, реалноста на сите митови... оти, поради играта на случајот и судбината, уште многу одамна дојдов во ситуација, небаре лик од роман со кој си поигрува моќниот творец, да ги менувам гледните точки, оној судбински point of view... како што, по заминувањето од Цетиње, го сфатив и тоа дека еврејскиот старозаветен мит за избраниот народ, е, исто така, само до крајни консеквенци доведена национална (старозаветна и талмудска) митологија, а дека талмудските мудрости и хасидските легенди, во основа, не се разликуваат од Вуковите пословици, од христијанските и грчко-римските, од византиските и староиндиските... Во мене, така, во еден миг созреа свеста за релативноста на сите национални митови...“ (Kiš 1978, 35-41).

          Ова е повик за одврзување – од национално-јазичното насилство, од предрасудите и заблудите чие е, заправо, лицитарското срце, оти суштината на јазикот, не постои само во пренесувањето на националните стратегии и предрасуди. Суштината на јазикот се состои и во обврската да се артикулира здивот на ослободениот збор, оној кој „нè разврзува од самобитниот националитет и од пропаднатоста во стекнатото насилство, кој ги повикува во сеќавање првите моменти од нашето постоење“, вели Слотердајк (2006, 153; курзивот е мој). Но дури и кога треба да го задржиме нашиот јазик и чувството за национален идентитет, треба да го сториме тоа преку расположивите средства на културата, не на политиката, повеќе со свест за изотимија (рамноправност) одошто за мегалотимија (супериорност), оти тимосот – дури и во своите најнепретенциозни пројави – може да биде искра за конфликт меѓу луѓето. „Единствено тимотичкиот човек – вели Фукујама – човекот на гневот, чувствителен кон сопственото достоинство и кон достоинството на ближните, човекот кој чувствува дека неговата сопствена вредност е нешто повеќе од сложената мрежа на желби која го сочинува неговото физичко постоење – само тој човек може да застане пред тенкот или да се исправи пред редот војници. Често пати се случува, без тие мали чинови на храброст како реакција на некои мали пројави на неправедност, поголемата композиција од настани кои водат до фундаментални промени во политичките и економските структури, воопшто и да не тргне“ (Фукујама 1994, 290).
          Затоа свесно ѝ допуштив на двосмисленоста да загосподари со насловот на овој есеј – Тимос или Логос – зашто, идејата, зборот, мислата, идеологијата, или ако сакате идеократијата, во одредени случаи може да биде поубиствена од гневот. Впрочем, гневот не доаѓа непоканет и од никаде: тој е само изнуден ефект, резултат на некоја жестока провокација, обид за деградација или луда мисла. Сме го почувствувале сите неговото моќно дејство, но иако се вбројувам себеси во тимотичките субјекти кои не поднесуваат неправди и знаат жестоко да реагираат на нив, не оправдувам насилство, одмазда или намерно нанесена болка. Ако со овие свои размислувања сум повредила случајно нечии чувства, должна сум да кажам дека ова беше само тиха полемика со приврзаниците на ресантиманската логика која под велот на интелектуалната и цивилизаторна пракса нè труе сите подеднакво, тивко и упорно. Му препуштам затоа, на импресивниот Слотердајков ум да ги појасни критериумите на мудроста во напуштањето на ресантиманската логика и ослободувањето од метафизичките сили на одмаздата, од нивната сурова политичка рефлексија: „Големата политика се случува само во модусот на вежбите за рамнотежа – вели тој – Вежбањето рамнотежа не значи избегнување неопходни борби, туку избегнување неопходни конфликти... Но тука е и налогот дека треба да се погледнеме себеси со други очи. Тоа што некогаш се обидувала да го пружи немоќната религиозна понизност, сега го прави културата на рационалноста, базирана на набљудувања од поинаков вид. Само таа може да ја спречи малигната наивност и да ја поврзе желбата за уважување со желбата за авторелативизирање. За решавањето на таа задача треба време – но тоа веќе не е историското време на епот и трагичната драма. Важно е да се дефинира тоа време како учење на цивилизирано однесување. Оној кој сега сака да создавава ‘историја’, паѓа под таа дефиниција“ (Sloterdijk 2007, 209; курзивот е мој).

Белешки

[1] Види: Ангелина Бановиќ-Марковска, „Историја vs меморија: деконструирана документарност или плурализирана вистина“ воСпектар, Скопје, 2010, бр., стр.

[2] Самиот Киш вака го коментира тоа во својата полемичка книга Час по анатомија: „Тоа што книжевната чаршија го прераскажуваше веќе со месеци... дека таа книга е некаква еврејска работа, т.е книга за Евреите, а кога е веќе тоа тогаш можело барем да биде напишана чесно, а не пристрасно, зашто имало Евреи и на другата страна, имало и меѓу чуварите на логорите и меѓу егзекуторите... Таа книга за Евреите е значи ирелевантна, не зборува занас, што значи не е наша... и сето тоа, впрочем, е можеби од некаде препишано... Значи, јас сум ја заменил државата, што значи сум го загубил компасот и веќе не знам каде живеам и што работам....“ (Kis; 1978: 19-20).

[3] Мислам на Предраг Матвеевиќ, Оскар Давичо, Никола Милошевиќ, Мирко Ковач, Борислав Пекиќ, Филип Давид, Борислав Михајловиќ-Михиз и др.

[4] Во Книга II, од Држава на Платон, се споменува тројната поделба на душата: едната е онаа што желее, другата е таа што расудува, а третата е тимосот – вредноста што си ја придаваме себеси. Секое тимотичко јас започнува со вреднување на себеси, со самопочит. „Но почитта не е предмет,  како јаболко или ‘порше’ – вели Фукујама – таа е состојба на свеста и за да има субјективна убеденост во чувството за сопствено достоинство, мора да биде признаена од друга свест. Така тимосот, типично иако не и неизбежно, го поттикнува човекот да бара признание“ (Фукујама; 2004: 270). Без тој импулс нема живот во општеството.

[5] Само оној кој има свест за вредност и достоинство е слободен и може да направи вистински морален избор промовирајќи благородни доблести: великодушност, патриотизам и отпор кон сите облици на терор.

[6] „Ресентиманот почнува да се создава кога осветничкиот гнев не може да се изрази директно па мора да изнаоѓа споредни патишта на одлагање, интериоризирање, преведување и искривување. Онаму каде што потребата од возвраќање е присилно одложена, цензурирана или метафоризирана, се создаваат локални залихи на гнев чија содржина се чува исклучиво за некои подоцнежни празнења... Потхранувањето на гневот ја исправа психата на спречениот осветник пред предизвикот, наталожениот гнев да го сочува за некои сè уште непознати термини“ (Sloterdijk; 2007: 79).

[7] Овој термин им дава приоритет на културните вредности во градењето на категоријата идентитет. Станува збор за систем од знаења и вредности кои не се добиваат преку образованието, туку преку влијанијата кои секоја индивидуа ги прима во несвесната рецепција на културниот универзум, уште пред да бидат усвоени општествените улоги и норми.

[8] Меѓу зое (и неговиот глас) и биос (и неговиот логос) – меѓу голиот живот (во целата негова анонимност) и квалификуваниот живот (во целата негова конкретност).

Литература:

1. Sloterdijk, Peter (2007): Srdžba i vrijeme: političko-psihološki ogled, Antibarbarus, Zagreb
2. Фукујама, Френсис (1994): Крајот на историјата и последниот човек, Култура, Скопје
3. Beganović, Davor (2007): Pamćenje traume: apokaliptična proza Danila Kiša, Zoro, Zagreb-Sarajevo
4. Todorova, Marija (2010): Dizanje prošlosti u vazduh: ogledi o Balkanu i Istočnoj Evropi, XX vek, Beograd
5. Слотердајк, Петер (2006): Доаѓање на свет – доаѓање до збор: франкфуртски предавања, Темплум, Скопје
6. Agamben, Giorgio (2006): Homo sacer: suverena moć i goli život, Arkzin, Zagreb
7. Amery, Jean (2009): S onu stranu krivnje i zadovoljštine: pokušaji prevladavanja svladanog čovjeka, Ljevak, Zagreb
8. Schwarzmantel, John (2005), Doba ideologije: političke ideologije od američke revolucije do postmodernih vremena, AGM, Zagreb
9. Freeden, Michael (2006): Političke ideologije (novi prikaz); uredio Michael Freeden, Algoritam, Zagreb
10. Иглтон, Тери (2005): Идеологија, Темплум, Скопје
11. Wehler, Hans-Ulrich (2005): Nacionalizam: povijest, oblici, posljedice, Naklada Jesenski i Turk, Zagreb
12. Берлин, Исаја (2000): Четири есеи за слободата, Култура, Скопје
13. Kovač, Mirko (2008): Pisanje ili nostalgija: eseji, Fraktura, Zaprešić
14. Kiš, Danilo (1978): Čas anatomije, Nolit, Beograd
15. Jeremić, Dragan M. (1981): Narcis bez lica, Nolit, Beograd