КОН 50-ГОДИШНИНАТА ОД НЕГОВАТА СМРТ (1913-1960)

Лилјана Тодорова

          Кога денес, по  педесет години од смртта на Албер Ками, се навраќаме на делото  на овој исклучителен филозоф и  крајно рационален писател  на XX от век - романсиер, есеист, драмски писател,  преведувач и новинар, се соочуваме со факт дека ова дело со својот содржински зафат сè уште останува актуелно, продолжува да биде читано и интелектуално инспиративно.
          Албер Ками беше Алжирец по потекло (роден е во Мондови во 1913 година), и до крајот  го задржува  својот медитерански дух на човек кој  по својата  природа е вљубеник во  животот,   слободата и среќата, на што, секако се должи и неговиот оптимизам и покрај бројните тешкотии низ кои помина во животот. Татко му припаѓа на работничко семејство и загинува на самиот почеток на Првата светска војна во која учествува како регрутиран војник. За семејството потоа се грижи мајката, скромна и вредна Шпанка, а подоцна и самиот Ками,  како член на театарски и спортски екипи или работејќи други физички работи. Поради таквиот напорен живот заболува од туберколоза што го попречува во неговата желба да биде професор по филозофија. Но Ками учи добро, добива стипендија и ги завршува филозофските студии на Универзитетот во Алжир. Станува новинар, но се занимава и со литературатурна дејност, театар, превод и спорт. Заради неколку смели статии во кои  реагира на извесни неправди и нееднаквости што ги забележува во алжирското општество, во 1939-тат година е принуден да го напушти Алжир. Доаѓа во Париз  и тука ја продолжува новинарската кариера. За време на фашистичката окупацијата на Париз, активно се вклучува во Движењето на Отпорот, покренувајќи го и илегалниот весник Борба (Combat). Се зближува со Сартр, со филозофијата на егзистенцијализмот и  со славната генерација интелектуалци од тоа време, Елиар, Арагон, Бретон, Малро, Симон де Бовоар, што твореше неуморно среде виорот на војната, определувајќи се да се спротивстави со акција за да може да си обезбеди самоодржување  и смисла за  живеење  во тој апсурден,   свет во кој само смртта  можеше да има извесност. Малро го беше охрабрил Ками  во 1942 година  да го објави својот значаен роман Странец (Etranger) кој претставуваше извонредна студија за оттуѓувањето на човекот на XX-от век и на модерниот сензибилитет. Набргу потоа излегува и филозофскиот есеј Митот за Сизиф (Le Mythe de Sisyphe) во кој Ками го беше разработил концептот на  филозофијата на апсурдот, правејќи анализа и на модерниот нихилизам. Во таа смисла, особено се илустративни неговите драми Недоразбирање (Le Malentendu) и Калигула(Caligula) во кои, како и Сартр во Мачнина, Ѕидот и во драмата Зад затворени врати, двајцата истовремено    ги разработуваа своите размислувања за современиот човек доведен во безизлезна ситуација, што живее во еден затворен свет, во стапица,  каде што господари безнадежност, апсурден човечки универзум, лишен од смисла, ирационален.
          Ками е веќе водечка личност во книжевноста. Откако во 1945-тата година беше именуван за Главен уредник на весникотБорба, кој станува дневен весник, тој сè повеќе пишува книжевни дела и од 1947-та целосно се посветува на книжевно-филозофска работа. Во 1951-та го објавува долгиот есеј Бунтовник (Homme révolté ) чијашто тема претставува критика на  револуциите што не успеваат и создаваат нови тирании, деструктивност, (само)уништување  на личноста, па и на човештвото.  Околу  смислата на вакви теми, Ками се разидува со Сартр. Всушност, Ками овде ја продолжува темата од својот роман Чума (La Peste) од 1947-та година кој е избран за најдобар француски роман на годината, со што Ками се вбројува меѓу најдобрите европски писатели и водечки филозофи. Потоа  следуваат драмите Опсадна состојба (L’Etat de Siège), издадена во 1948-та и Праведници (Les  Justes) од 1949-тата година. Објавува и книга есеи Лето (L’Eté) (1954 ) како и повеста Паѓање (La Chute).
          Ками тешко ја доживува војната во Алжир, повикува на мир и братство, но не наидува секогаш на разбирање. Признат веќе како  писател- класик во француската книжевност, во 1957-та година Ками ја добива Нобеловата награда за литература “за целокупното свое дело кое ги посочува актуелните проблеми на соврменоста што  се поставуваат пред  човековата совест.”
          Само по три години, на 4 јануари 1960-тата година Албер  Ками загинува во автомобилска несреќа во близина на Париз, на одвај 47-годишна возраст.


          Ками трагаше, пред сè, по еден морал, по една животна филозофија со хуманистички пораки. Иако неговите дела оформуваа една наполно нова и оригинална литература, тие, во истовреме, остваруваа и извесен континуитет со традицијата на моралистичката француска книжевност. При тоа, во одговорот на прашањето: што мора да прави човек за да го постигне идеалот на човечност?,  тој инсистира акцентот да биде ставен на: што човек не смее да прави за да….
          Затоа, средишни теми, особено во филозофските драми на Ками (како впрочем и на Сартр), главно се проблемите на доброто и на злото што ја рефлектираат човековата осаменост и, слично на еден Достоевски, редовното анализирање на злочинот. Тоа, особено, е карактеристично за театарското творештво на Ками, за неговите најдобри драми Недоразбирање(1944), Калигула (1945) и Праведници (1969). Тие носат и особен  печат на неговото видување на апсурдниот човек. Калигула од истоимената драма ја користи својата неограничена слобода и убива произволно, така што со својата деструктивност ги первертира сите вредности, и на љубовта и на пријателството за, на крај, да дојде до сознание дека и самиот себе се уништил. Во драмата Недоразбирање, ликот Марта е олицетворение на тоталниот нихилизам, иако нејзиното прибегнување кон злочин е израз на желбата да избега од затворениот хоризонт над кој не бдее никаков спас. Преку напнатоста на драмските елементи овој интелектуален театар води сметка и за естетскиот израз, со што Ками се потврдува како писател- класик.
          Ками ги варираше и идеите и темите на  филозофијата на Ниче, поврзувајќи ги со сопствените анализи на апсурдот на човековото постоење како и  со  нагласениот стремеж за  воспоставување на некоја нова “логика” на животот. Ваквите идеи кај Ками добиваат функција на темелни покренувачи на човековото дејствување кое, преку Револтот, води до мотивација, а потоа и до откривање на  смислата на животот, давајќи му   содржина, вредност и величина.
          Но, од каде да се црпи енергија за живеење и за такви прометејски обиди за пронаоѓање смисла на човековото присуство во таков апсурден свет, во времето на такви колективни несреќи? Ками особено го привлекуваше универзалноста на филозофските антички митови. Проучувајќи ги, тој ќе го открие начинот на нивното функционирање во минатото  заради активирање на човековата свест. Така ќе дојде до името на коринтскиот крал Сизиф, татко на Одисеј, според легендата  забележана од Хомер, кој поради предавство на тајните на Зевс и поради лукавства и разбојништва со кои ја заробил дури и самата Смрт, е осуден вечно да искачува по ридот тежок камен кој при врвот постојано се истркалува надолу. Во таа сизифовска/напразна, бесконечна и безнадежна работа, Ками ја најде  архетипската тема за Сизифовските напори и појдовната точка за своето филозофско и морално размислување  кое добива транспозиција во чувството на апсурдот од кое ќе се зафати да ги изведе вредностите на хуманизмот.

          Така, со својата идејно-тематска ориентираност, филозофскиот есеј  Митот за Сизиф претставува теориска основа за разбирање на целокупното дело на Ками. Секако, свој удел имаа и сеќавањата на Ками од лектирата на Црвено и Црно од Стендал, од Процес од Кафка, Мачнина од Сартр како и од  морализаторскиот расказ Кандид на Волтер[1] и од стоицизмот на Вињи. Книжевната историчарка  Симон Фрез го доближува ова дело и до античкиот римски поет-филозоф Лукрециј. [2]
          Ками, меѓутоа, никогаш не се помири со чувството на апсурдност чијашто инкарнација ќе биде апсурдниот човек со “празна совест”, Мерсо, од првиот роман на Ками, Странецот. Тоа е модерниот човек од реалноста, уморен, невротичен, студен и кој не знае за дијалог и за дружење, кој, едноставно, е “странец, за себе и за другите”. Мерсо, всушност, е жртва на општеството, поточно  на “соларниот универзум”[3] или на современиот свет на насилства, злосторства што водат кон оттуѓеност на човекот. Со личноста на Мерсо, Ками ќе тргне кон барање клуч кој ќе отвори можност за спротивставување на апсурдноста. Тој клуч ќе го најде во револтот и во творечкиот  акт. Ваквата непомирливост  со чувството на апсурдност кај Ками ќе добие своевидна уметничка транспозиција во бунтовност, а на тоа чувство ќе му укаже митот за Прометеј, вечниот симбол на бунтот на човековиот дух против секое насилие и симбол за човековата волја  за интелектуалност. Ками  оддамна се беше интересирал за Прометеј: во младоста, уште во Алжир, го беше направил препевот на Окованиот Прометеј од Ајсхил, а потоа беше напишал и одделен текст Прометеј во пеколот. Затоа, уште во  есејот Митот за Сизиф, кој главно е втемелен во идејата за апсурдноста на човековата судбина, се среќаваме со идејата за прифаќање на животот со сите негови апсурдности и со сето она што претстои во него,  “за да се живее што е можно подолго”.[4] Така Ками ќе ја најде  и ќе ја сфати бараната “логика” на осмислувањето  на животот, преку напорот и надежта на Сизиф..
          На тој начин, од  апсурдниот и трагичен  мит за Сизиф,  Ками прави една силна личност која е супериорна во однос на исцрпувачкиот напор и која во неуспехот наоѓа нов поттик за успех : “Нема сонце без сенка, а треба да се спознае и ноќта”[5], зaклучува Ками.
          Од таа приврзаност на човекот кон животот, Ками ги изведува од апсурдот трите последици: револтот, слободата и страста за живот и заклучува дека  “ кога човек го чувствува својот живот, својот револт, својата слобода колку што е можно повеќе, всушност тој и живее повеќе”. [6] Девиза за homo absurdus станува прифаќањето на навиката да се живее во модерниот живот, исполнет со монотонијата на секојдневната осумчасовна работа. Сизиф, како мит на апсурдот,  со своето непрестајно  искачување и симнување со тешкиот товар, всушност, ја симболизира работата на современиот човек од  младоста  до смртта, резимирајќи го на тој начин модерниот живот со сите  негови апсурдности:

„Станување, трамвај, четири часа  работа во канцеларија  или фабрика, ручек, трамвај, четири  часа работа, јадење, спиење и така во понеделник, вторник,  среда, четврток, петок, сабота, по истиот ритам, тој пат се следи постојано, во поголемиот  дел од времето”[7].


          И така  секојдневно, и насекаде по земјината топка, дејствуваат сите оние “црни Сизифи”,  слични на  нивниот  митолошки предок. Силата на  Ками е,  без  сомнение,  во неговиот конструктивен  поттик, да мобилизира  на  акција, да трага по  одговор, користејќи го најчесто за таа цел  богатиот психо-метафизички  универзум  на своите  личности. Всушност, за него  апсурдот е односот помеѓу човекот  и  светот,  што значи не   е  ни во  човекот,  ни  во   светот,  туку  во нивното  заедничко  присуство. Тој  “се раѓа од нивната антиномија” - заклучува Ками. Во  Митот   за  Сизиф, посебно, тој  му дава форма на  разидување.
          Бидејќи не  може да ја реши поинаку  оваа антиномија, Ками ја смета како неминовност и  го прифаќа револтот  кој ја поттикнува желбата за  живот,  со  самиот факт  што на  апсурдноста  на  светот ја противставува креативноста која за човекот има пресудно  значење. “Да се твори, значи  да се живее двапати “[8],  е философскиот   заклучок  на авторот.
          Мислата на Ками  непрестајно и трпеливо трагаше по вистината за човековата природа, а  филозофските постулати до доаѓаше кои авторот ќе бидат илустрирани преку  очигледни примери во неговите дела. Најпрвин  преку   романот Странец и есејот  Митот  за   Сизиф, а  потоа и преку  драмските   дела Калигула и  Недоразбирање за да,  во  романот Чума, ја дополни  својата философија со уште едно  сознание, постоењето на  физичкото и на моралното зло, што  симболично е прикажано  преку  чумата. Митското  овде  е  посебната  алегорија низ која доста проѕирно  се  гледа  современоста:  германската окупација, концентрационите  логори, жртвите  и соучесниците  во  пустошот.[9] Философската мисла во врска со злото го поврзува Ками, во извесна смисла, со Паскал, и со Пеги и Ануј, поради неговото уверување дека  злото не може да исчезне (на пример, бацилот на чумата никогаш нема да биде уништен). Но Ками, сепак, непобитно зрачи со еден оптимистички морал кој упатува пред сè на човечката  солидарност во борбата за надминување  на исконската апсурдност. Ками ќе  посочи дека, преку својата организираност и одговорност, човекот може да биде ефикасен во совладувањето и на најтешките  зла.
          Сумарно кажано, значајна одлика на делото на Ками, во целина, останува неговото јасно расудување за духовните вредности на човекот и моќта на неговата реченица која постојано се обновува во својата сугестивност, заедно со филозофски богатите идеи на авторот. Кон ова, секако, вистински вредности се и неговата храброст и моралните квалитети со што Ками уште за време на животот ги надмина границите  на просторот и на времето.

Белешки

[1] Sartr, J.P., Explication de l’Etranger, Situation II, Paris, Gallimard, 1947 : 49

[2] Fraise, Simone, La Révolte  chez Lucrèce et Camus, “Esprit” mars 1959.

[3] Fortier, Paul, A, Une lecture de Camus: La valeur des éléments descriptifs dans l’oeuvre romanesque, Paris, Klincksieck, 1977 : 94

[4] Camus, Albert, Le Mythe de Sisyphe, Paris, Gallimard, 1961 : 84

[5] Ibid, стр. 165.

[6] Ibid, str. 87.

[7] Ibid, str.27.

[8] Ibid, str. 182.

[9] Pierre de Boideffre,  Histoire vivante de la littérature d’  aujourd’hui (1939 - 1961),  Paris, P.I.R., 1962 : 127.