ХЕРМЕНЕВТИКА: ТЕОРИЈА НА ТОЛКУВАЊЕТО КАЈ ШЛАЕРМАХЕР, ДИЛТАЈ, ХАЈДЕГЕР И ГАДАМЕР

  • Печати

ШЕСТ МОДЕРНИ ДЕФИНИЦИИ НА ХЕРМЕНЕВТИКАТА

Ричард Палмер

       Како што се развива во последно време, полето на херменевтиката може да се дефинира барем на шест навистина различни начини. Во почетокот, овој збор (херменевтика) ја означувал науката за толкување, особено принципите на правилна текстуална егзегеза, но полето на херменевтиката е толкувано (во строго хронолошки ред) како: 1. Теорија на библиската егзегеза; 2. Генерална психолошка методологија; 3. Наука на сите лингвистички толкувања; 4. Методолошка основа на духовните науки (Geisteswissenschaften); 5. Феноменологија на постоењето и толкување на постоењето; 6. Системите на толкување - реколективните и иконокластичните, и двата употребувани од човекот за тој да го открие значењето на митовите и симболите.
             Секоја од овие дефиниции е повеќе од обична историска фаза; секоја посочува  еден важен момент или пристап кон проблемите на толкувањето. Тие можат да бидат наречени: библиски, филолошки, научни, духовно-историски (geisteswissenschaftliche), егзистенцијални и културни нагласувања. Секоја претставува важен аспект од кој е гледана херменевтиката; секоја придонесува да се расветлат различните, но легитимни страни на актот на толкувањето, особено на текстуалното толкување. Многуте содржини на херменевтиката, по себе, настојуваат одново да се сплотат преку овие начини на посматрање.  Општиот преглед на овие шест пристапи ќе го илустрира ова тврдење и ќе послужи како краток приказ на проблемот, т. е. ќе даде историски вовед (преглед) во дефинирањето на херменевтиката.

               Херменевтиката како теорија на библиската егзегеза

        Најстарото и, веројатно, сé уште најраширено сфаќање на зборот „херменевтика“ се однесува на принципите на библиско толкување. Постои историска основа за оваа дефиниција, поради тоа што зборот (херменевтика) дојде во модерна употреба истовремено со појавувањето на потребата од книги кои би ги одредиле начелата за правилна егзегеза на Библијата. Веројатно најстаро забележано појавување на зборот (херменевтика) како наслов на книга е она во Hermeneutica sacra sive methodus exponendarum sacrarum litterarum од Ј. Ц. Данхауер (J. C. Dannhauer), објавена во 1654 година. Веќе од насловот на книгата е доволно јасно дека херменевтиката се разликува од егзегезата како методологија на толкувањето. Разликата меѓу актуелниот коментар (егзегеза) и правилата, методите или теоријата која го одредува (херменевтиката), датира од оваа најрана употреба и претставува основа на дефиницијата на херменевтиката  во теологијата, а подоцна, кога дефиницијата е проширена, се однесува и на небиблиската литература. Откако излезе книгата на Данхауер (Dannhauer), терминот почнува да се појавува со зголемена зачестеност, особено во Германија. Протестантските кругови почувствуваа силна потреба од прирачници за толкување што би им помогнале на свештениците во егзегезата на Библијата, поради тоа што тие немаа дозвола од црквата да одлучуваат за прашањата на толкувањето. На тој начин, се појави силен поттик да се развијат стабилни, независни стандарди на толкување на Библијата. Помеѓу 1720 - 1820, не помина ниедна година без да се појави некој нов херменевтички прирачник кој би им помогнал на протестантските свештеници.
           Во Англија и подоцна во Америка, употребата на зборот „херменевтика“ беше во согласност со општата тенденција да ја означува конкретно библиската егзегеза. Првата употреба, евидентирана од Оксфордскиот речник на англиски јазик (Oxford English Dictionary), потекнува од 1737 година: „Многу од слободните беседи за Светото писмо се сосема недозволени според досега познатите начела на правилна и совесна херменевтика“. Лонгфилоу (Longfellow), по околу еден век го цитира Брат Бернард (Brother Bernardus), кој во Хиперион (Hiperion) зборува за „моите списи и мојата голема работа на библиската херменевтика“.

          Кога употребата на зборот (херменевтика) во англискиот јазик е проширена на небиблиски текстови, карактеристично е што текстовите се нејасни до таа мера што се потребни специјални методи за да се открие скриеното значење. На пример: повикувањето на „службата кај музата на херменевтиката“ во еден случај (В. Тејлор (W. Taylor, 1807)) наведува на такво толкување како што наведува и „херменевтичкиот метод на длабокото и скриено значење“ (Д. Хантер (D. Hanter, во преводот на Русовиот (Reuss) Историски канон Historical Canon, 1884)). Слично е и тврдењето на Едвард Барнет Тејлор (Edward Burnett Tylor) во Примитивна култура (PrimitiveCulture, 1871): "Ниту една легенда, ниту една алегорија, ниту една песничка за деца, не е заштитена од херменевтиката на митолошкиот теоретичар“.Тогаш, употребен во англискиот јазик, зборот (херменевтика) може да се однесува на небиблиското толкување, но во овие случаи текстот е, главно, нејасен и симболичен и бара специјален вид толкување за да се долови неговото скриено значење. Како поопшта дефиниција, во англискиот јазик останува онаа што се базира на теоријата на библиска егзегеза.
          Ако самиот термин „херменевтика“ потекнува од седумнаесеттиот век, тогаш постапките на текстуалната егзегеза и теориите на толкувањето - религиозни, литерарни, правни -датираат од антиката. Така, откако зборот (херменевтика) е прифатен за обележување на теоријата на егзегезата, доменот што го покрива е генерално проширен (ретроактивно) на библиската егзегеза назад до времето на Стариот завет кога постоеле канони за правилно толкување на Тората. Една важна херменевтичка врска постои и меѓу Стариот и Новиот завет, кога Исус им се претставува себеси на Евреите преку библиско претскажување. Проучувачите на Новиот завет можат да ги откријат во евангелијата (особено во она на Јован) и во Писмата на Павле постапките на „толкување“ на Исус на своите слушатели, според определен систем на разбирање. Теологијата веќе го почнала своето влијание. Во извесна смисла, самата теологија како историски толкувач на пораката на Библијата е херменевтика. Историјата на библиската херменевтика може да биде откриена преку примитивната црква; преку патријарсите; преку средновековните четворократни толкувања на Библијата; преку борбата на Лутер (Luther) против догматистичките, хуманистичките, мистичните и другите системи на толкување, преку појавата на критичко-историскиот метод во осумнаесеттиот век и преку сложените сили што работеа во овој период на преформулирањето на начинот на толкување на Библијата. Исто така, важен е придонесот во нејзиното откривање и на Шлаермахер (Schleirmacher); на школата за историја на религиите во однос на толкувањето; на појавата на дијалектичка теологија и на Новата херменевтика на современата теологија. Невозможно е да се претстави ваквата детаљна историја овде.  подобро ќе бидат забележани два клучни момента, едниот кој се однесува на природата на херменевтиката, на начинот прикажан од примерот на библиската херменевтика; и другиот кој се однесува на прашањето на доменот на херменевтиката.
           Без да навлегуваме во поединости, интересно е да се забележи општата тенденција на библиската херменевтика да се потпира врз „систем“ на толкувања, според којшто можат да бидат толкувани посебните делови.  Дури и во протестантската херменевтика има потрага по „хермевтички принцип“ кој   служи како референтен водич.Текстот не е буквално толкуван. Всушност, тоа може да биде сосема невозможно. Библискиот текст за Просветлувањето, на пример, е извор на големи морални вистини. Сепак, тие вистини беа пронајдени таму затоа што беше оформен принцип на толкување кој што ќе ги најде токму нив. Во оваа смисла, херменевтиката е систем на толкувања, со цел да се открие  „скриеното“ значење на еден текст.
           Второто прашање се занимава со доменот на херменевтиката. Дури и некој да ја гарантира легитимноста на ретроактивното вклучување во библиската херменевтика на целата теорија на егзегезата од времето на Стариот завет до денес, сé уште постои сомнение за тоа дали херменевтиката го вклучува и експлицитното теоретизирање, всушност, воспоставените правила на егзегезата и нововостановената имплицитна теорија на егзегезата која се употребува во практиката. На пример, теологот Герхард Ибелинг (Gerhard Ebeling) ја има проучувано „Лутеровата херменевтика (Luther’s hermeneutic)“. Дали тука треба да се разработат само Лутеровите изјави за предметот на библиското толкување, или треба да се разработи и неговата практична употреба на егзегезата, изразена преку анализата на неговите проповеди и другите записи? Ибелинг ги проучува и двете можности. Тоа значајно го проширува доменот на библиската херменевтика, а уште во истиот момент и задачата на пишување. На пример, историјата на библиската херменевтика е проширена со разгледувањето на изворите, релативно лесни за обработка, кои за предмет го имаат херменевтичкиот проблем на испитување на сите системи на толкување вградени во сите поважни коментари на Библијата, од античките времиња до денес. Во тој случај, една таква историја во својата суштина станува историја на теологијата.

 

          Внесувајќи ги импликациите на овој поширок домен на херменевтиката (како системи на толкување, истовремено и јасни, и разбирливи) во дефиницијата на херменевтиката која се однесува и на библиската литература и на небиблиската литература, обемот на небиблиската херменевтика станува толку историски широк што не дозволува систематска разработка. Кој би помислил, на пример, на пишување историја на херменевтиката дефинирана на ваков начин? Во овој случај ќе мораат да бидат вклучени и имплицитните системи на толкување од западната школа во секој коментар на текст (литературен, правен или религиозен), а впрочем, зошто да не се вклучени и ориенталните системи?  Во своето двотомно ремек-дело, Емилио Бети (Emilio Betti) дава значаен придонес за презентирањето на големиот избор од различни дисциплини на толкување, опфатени од науката за толкувањето денес; а сепак ова волуминозно дело е само дел од она што една ваква „историја на херменевтиката“ би требало да опфати.
           Понатаму, можеме да се запрашаме, дали една целосна историја на херменевтиката или една сеопфатна синтеза на различните дисциплини на теоријата на толкувањето (претпоставувајќи дека и двете се можни) навистина би претставувале соодветен одговор на херменевтичкиот проблем денес. И двата проекта се однесуваат на она што веќе било актуализирано, во минатото или денес, и како такви претставуваат напор за сумирање и утврдување. Но, она што е неопходно, не е историската или научната синтеза, туку иновацијата и презентирањето на перспективите наложени од денешните потреби. Потребно е, всушност (иако вредноста на историската или научната синтеза воопшто не е спорна), подлабоко разбирање на самиот феномен на толкувањето, разбирање што е филозофски соодветно и од епистемолошки, и од онтолошки поглед. Историјата на теоријата на толкувањето е, секако, од витално значење во постојаната потрага по подлабоко сфаќање на толкувањето, исто како и синтезата од неколкуте различни научни пристапи. Но, тие не се, сами по себе, доволни.

 

                                       Херменевтиката како филолошка методологија

 

        Развитокот на рационализмот и, паралелно со него, на предметот на класичната филологија во осумнаесеттиот век, има длабок ефект врз библиската херменевтика. Тогаш се појавува историско-критичкиот метод во теологијата; и двете, и „граматичката“ и „историската“ школа на библиско толкување кои се однесуваат на Библијата, се употребуваат и кога станува збор за други книги. На пример, во својот херменевтички прирачник од 1761 година, Ернести (Ernesti) настојува „вербалната смисла на Светото писмо да биде задолжително определена на ист начин на кој се определува смислата и на другите книги“. Со појавата на рационализмот, толкувачите се чувствуваа обврзани да ги надминат напредните ставови. „Норма на библиската егзегеза“, според Спиноза (Spinoza), “може да биде само светлината на разумот позната на сите нас“. „Случајните вистини на историјата не можат никогаш да станат докази на потребните вистини на разумот“, рекол Лесинг (Lessing); со тоа, предизвик на толкувањето е   Библијата да ја направи релевантна за просветлениот рационален човек.
          Овој предизвик, како што го разгледува Курт Фрор (Kurt Fror) во неговата книга за библиската херменевтика, доведува до „интелектуализирање на наметнувањето на Библијата“. Со оглед на тоа што случајните вистини на историјата беа разгледувани како инфериорни на „вистините на разумот“, толкувачите на Библијата  се држеа до ставот дека библиската вистина е над времето и над историјата. Библијата не проповеда ниедна вистина до којашто човекот не би можел да дојде употребувајќи го својот разум. Таа е, едноставно, рационална, морална вистина откриена пред своето време. Задачата на егзегезата, значи, беше да навлезе длабоко во текстот, употребувајќи ги инструментите на разумот, и да ги открие  големите морални вистини предвидени од авторите на Новиот завет, но скриени во различни историски термини. Она што беше потребно, расправаа тие, беше развиеното сфаќање на историјата што би можело да го достигне духот (Geist) на едно дело и да го преведе со термини прифатливи за просветлениот разум. Ова може да се нарече просветителска форма на „демитологизирањето“, иако терминот во дваесетти век значи да се толкуваат, а не едноставно да се прочистат, митските елементи од Новиот завет.

           И покрај просветителската верба во „моралните вистини“, која доведе до искривување на библиската порака, ефектот на херменевтиката и на библиските истражувања воопшто, беше за поздравување. Библиското толкување ги разви техниките на граматичка анализа до висок степен на рафинираност, и толкувачите беа повеќе посветени од кога било, на целосното познавање на историскиот контекст на библиската содржина. Ј. С. Семлер (J. S. Semler), на пример, држеше до ставот дека толкувачот „мора да биде способен да зборува за овие предмети (во Библијата) на таков начин каков што ќе бараат новите времиња и различните околности на генерациите кои доаѓаат“. Вистинската задача на толкувачот стана историска.
             Постигнувајќи ваков развиток, методите на библиската херменевтика станаа, во суштина, синоними со световната теорија на толкување, т. е. класичната филологија. Барем од просветителството до денес, библиските методи на испитување се неразделно врзани со филологијата. Така изразот „библиска херменевтика“ беше заменет од изразот „херменевтика“ како однос на библиската теорија на егзегезата; „херменевтиката“, немодифицирана, беше виртуелно, по дефиниција неразделна од филолошката методологија. Во една од наредните глави ќе биде подетаљно истражувана содржината на филологијата од почетокот на деветнаесетти век, заедно со дискусијата меѓу двата големи филолога од времето на Шлаермахер (Schleiermacher), Фридрих Август Волф (Friedrich August Wolf) и Фридрих Ест (Friedrich Ast). Тука е доволно да се рече дека, едноставно, концепцијата на херменевтиката од строго библиска постепено премина во херменевтика, што се води според генералните правила на филолошката егзегеза со Библијата како еден од многуте можни предмети на овие правила.

                               Херменевтиката како наука на лингвистичкото разбирање

          Шлаермахер (Schleiermacher) ја има заслугата за преоформувањето на херменевтиката како „наука“ или „уметност“ на разбирањето. Поради тоа една цела глава ќе му биде подоцна посветена нему; тука е потребно да се спомне само дека една таква концепција на херменевтиката подразбира радикална критика на филолошкото стојалиште, затоа што тежнее да оди над концептот на херменевтиката како агрегат од правила и се стреми да ја направи херменевтиката системетски кохерентна наука, што ги опишува условите за разбирање на секој дијалог. Резултатот од тоа не е едноставно филолошка херменевтика, туку „општа херменевтика“ (allgemeine Hermeneutik), чии принципи можат да послужат како основа за сите видови текстуални толкувања.
            Овој концепт на општа херменевтика го одбележува почетокот на недисциплинарната „херменевтика“, толку значајна за денешната дискусија. За прв пат херменевтиката се дефинира како наука за разбирање на самата себе. Всушност, може да се рече дека вистинската херменевтика се појавува овде историски, како резултат на библиската егзегеза и на класичната филологија.

                                 Херменевтиката како методолошка основа на  духовните
                                                          науки (Geisteswissenschaften)

             Вилхелм Дилтај (Wilhelm Dilthey) е биограф на Шлаермахер и е еден од големите филозофи на доцниот деветнаесетти век. Тој во херменевтиката гледа суштинска дисциплина која би послужила како основа за сите духовни науки  -Geisteswissenschaften (т.е. сите дисциплини насочени кон разбирањето на човечката уметност, на човечките постапки и дела).
            Толкувањето на еден реален израз на човечкиот живот, без разлика дали е тоа правно, литературно дело или Светотописмо, повикува на еден чин на историско разбирање, нагласува Дилтај; што е една постапка фундаментално различна од квантитативниот, научен поглед на природниот свет; зашто во овој чин на историско разбирање она што е во игра е индивидуалното значење на тоа - што значи да се биде човек. Она што им е потребно на хуманистичките науки, верува Дилтај, е уште една „критика“ на разумот која ќе го направи за историското разбирање она што Кантовата (Kant) критика на чистиот разум го направи за природните науки -значи беше потребна една „критика на историското расудување“.

           Во еден поран стадиум на неговото размислување, Дилтај се обидуваше да ја заснова својата критика како трансформирана верзија на психологијата; но бидејќи психологијата не беше историска дисциплина, неговите напори беа оневозможени од самиот почеток. Во херменевтиката - дисциплината фокусирана на толкувањето, и особено на толкувањето на еден секогаш историски предмет - текстот, Дилтај најде похумана и историска основа за неговиот сопствен напор да формулира вистинска хуманистичка методологија за духовните науки (Geisteswissenschaften).

                                      Херменевтиката како феноменологија на битието
                                      (Dasein)  и на егзистенцијалното разбирање

           Мартин Хајдегер (Martin Heidegger), борејќи се со онтолошкиот проблем се осврнува на феноменолошкиот метод на неговиот ментор Едмунд Хусерл (Edmund Husserl), и се зафаќа со работа врз феноменолошката студија за човековото секојдневно постоење во светот. Оваа студија Битие и време (Being and Time, 1927) сега се смета за негово ремек-дело и за клуч на секое адекватно разбирање на неговата мисла. Анализите презентирани во Битие и време (Being and Time),тој ги нарече „херменевтика на битието (Dasein)“.
             Херменевтиката, според него, не се однесува ниту на науката, или на правилата на текстуалното толкување, ниту на методологијата на духовните науки (Geisteswissenschaften), туку на феноменолошкото објаснување на самото човечко постоење. Анализите на Хајдегер посочија дека „разбирањето“ и „толкувањето“ се основни модели на човечкото постоење. Така, излегува дека Хајдегеровата херменевтика на битието (Dasein), всушност е вистинска херменевтика, особено додека ја презентира онтологијата на разбирањето; неговото истражување е херменевтичко по содржината, но исто така и по методот.
           Продлабочувањето што го прави Хајдегер на концепцијата на херменевтиката и на херменевтичкото во Битие и време (Being and Time), означува уште една пресвртна точка во развитокот и во дефиницијата на двете, и на изразот и на доменот на херменевтиката. На прв поглед, херменевтиката е поврзана со онтолошките димензии на разбирањето (и сето она што тоа го подразбира) и истовремено се идентификува со Хајдегеровиот посебен вид феноменологија.
           Професорот Ханс Георг Гадамер (Hans-Georg Gadamer), следејќи го патот на Хајдегер, ги разви импликациите на Хајдегеровиот придонес во херменевтиката (во Битие и време (Being and Time и во подоцнежните дела)), во систематска разработка на „филозофската херменевтика“(Вистина и Метод; Wahrheit und Methode, 1960). Гадамер го проследува развитокот на херменевтиката до поединости, од Шлаермахер преку Дилтај и Хајдегер, обезбедувајќи прва соодветна историска сметка на херменевтиката што ги вклучува и одразува ставовите на револуционерниот придонес на Хајдегер. Но, Вистина и метод е повеќе од историја на херменевтиката; тоа е  обид да се поврзе херменевтиката со естетиката и со филозофијата на историското разбирање. Вистина и метод, во добро развиена форма ја презентира Хајдегеровата критика на херменевтиката во постариот стил на Дилтај и одразува нешто од Хегеловото и од Хајдегеровото херменевтичко размислување за концептот на „историско-оперативната свесност“, дијалектички, во интеракција со традицијата како што е пренесено преку текстот.
            Херменевтиката оди уште еден чекор понапред, во „лингвистичката“ фаза, со контроверзното убедување на Гадамер дека „постоењето кое може да биде разбрано е јазикот“. Херменевтиката е средба со постоењето преку јазикот. Конечно, Гадамер се стреми кон ставот дека самиот јазичен карактер на човечката реалност и херменевтиката, е внесен во чисто филозофското прашање на врските меѓу јазикот и постоењето, разбирањето, историјата, егзистенцијата и реалноста. Херменевтиката е поставена во центарот на денешните историски проблеми; таа не може да ги избегне епистемолошките и онтолошките прашања кога самото разбирање е дефинирано како епистемолошко и онтолошко прашање.

 

                               Херменевтиката како систем на толкување:
                         Обновување на значењето наспроти иконокластиката

       Пол Рикер (Paul Ricoeur), во За толкувањето (De l’interprétation, 1965), прифаќа една дефиниција на херменевтиката која нé враќа назад во фокусирањето на текстуалната егзегеза како различен и основен дефинирачки елемент во херменевтиката. „Под херменевтика ја подразбираме теоријата на правилата кои владеат со егзегезата, т. е. толкувањето на определен текст или збир од знаци кои може да се сметаат за текст.“ Психоанализата, и особено толкувањето на соништата се, несомнено, форми на херменевтиката; елементи на херменевтичката ситуација тука се тие: сонот е текст, а текстот е преполн со симболични слики; и психоаналитичарот употребува толкувачки систем за да создаде егзегеза која ќе го извади на површина скриеното значење. Херменевтика е процес кој тргнува од основната содржина и значење и оди до латентното или скриено значење. Предмет на толкувањето, т. е. на текстот, во најширока смисла, можат да бидат симболите во еден сон, па дури и митовите и симболите од општеството и од литературата.
           Студијата на Рикер прави разлика меѓу еднозначни и двосмислени симболи; првите се знаци со едно определено значење како симболите во симболичната логика; додека вторите, пак, се оние што се навистина во фокусот на интересирањето на херменевтиката. Бидејќи херменевтиката мора да работи со симболични текстови кои имаат повеќе значења, тие можат да конституираат семантичка целина која има (како во митовите) сосема кохерентно, површинско значење, а истовремено и подлабоко значење. Херменевтиката е системот преку кој се открива подлабокото значење, скриено зад конкретната содржина.
           Сепак, постапката на пронаоѓање на скриеното значење во соништата и во лапсусите (грешките), во суштина, покажува недоверба во површинската или во конкретната реалност. Фројд (Freud) е оној чие постигнување нé натера да не веруваме во нашето свесно разбирање на самите себе, на крај нé натера да ги разбиеме нашите митови и илузии. Дури и нашите религиозни верувања, како што Фројд се обиде да покаже во Иднината на една илузија (Future of an Illusion), се, всушност, детски илузии. Функцијата на Фројдовата херменевтика, тогаш е иконокластиката.
           Ова го наведува Рикер да предложи став дека постојат два многу различни синдрома во модерните времиња: првиот, претставен преку Бултмановото (Bultmann) демитологизирање, се занимава само со симболот, со напор да го обнови значењето скриено во него; вториот тежнее кон уништување на симболот како претставник на една лажна релност. Тој ги уништува маските и илузиите во еден немилосрден рационален напор кон „демистификацијата“. Рикер ги потенцира како примери на оваа подоцнежна форма на херменевтиката тројцата големи демистификатори: Маркс (Marx), Ниче (Nietzshe) и Фројд (Freud). Секој од  овие тројца ја толкуваше површинската реалност како погрешна и постави систем на разликување кој ја урна таа реалност. Сите тројца беа активно против религијата; за сите тројца вистинското разликување беше во примената на „сомневањето“. Тие ја поткопаа индивидуалната побожна верба во реалноста со своите сопствени верувања и мотиви; секој од нив бараше трансформација на општата гледна точка, нов систем за да ја толкува конкретната содржина на нашите светови - новата херменевтика.
           Поради овие два спротивни приода во толкувањето на симболите денес, Рикер настојува да заземе став дека не може да постои еден универзален канон за егзегеза, туку само одделни и спротивставени теории кои се занимаваат со правилата на толкувањето. Демитологизаторите го третираат симболот или текстот како прозорец кон светата реалност; демистификаторите ги третираат истите симболи (на пример, библиските текстови) како лажна реалност која мора да биде распрсната.
           Рикеровиот сопствен пристап кон Фројд е, всушност, брилијантна употреба на претходниот тип толкување, затоа што тој го обновува и го толкува Фројдовото значење одново, согласно со постојниот историски момент. Рикер се обидува да ги вклучи и рационалноста на сомневањето, и вербата во дотогашните начини на толкување во рефлективната филозофија која не завлегува во апстракции и која не дегенерира во едноставна употреба на сомневањето; филозофија која го следи (го презема) херменевтичкиот предизвик во митовите и  симболите и рефлективно ја тематизира реалноста скриена зад јазикот, симболот и митот. Филозофијата денес е веќе фокусирана врз јазикот, значи таа на извесен начин е херменевтика; ама предизвикот лежи во тоа да се направи креативна херменевтика.

   Превод од англиски: Звонко Танески