ДИЈАЛОГИЗМОТ КАЈ ВОЛОШИНОВ И БАХТИН ОД АСПЕКТ НА ТЕОРИЈАТА НА КНИЖЕВНИТЕ ДИСКУРСИ

Ката Ќулавкова

      Типологијата на поетскиот и секојдневниот исказ што ги прави Валентин Николајевич Волошинов (1894-1936) еднаш веќе биле предмет на моја интерпретација, во есејот „Од секојдневниот до поетскиот исказ: погледите на Волошинов/Бахтин“, објавен 1985. Во тој есеј се зачнати и сфаќањата на Михаил Михајлович Бахтин (1895-1975) за жанровските разлики меѓу поетската и прозната реч без подробна елаборација на улогата на дијалогизмот, односно монологизмот во нивното конституирање и диференцирање. Тој есеј укажува и на востановувањето и компетенциите на металингвистиката, што Волошинов и Бахтин ја дефинираат како дисциплина која е комплементарна на лингвистиката и стилистиката, но и специфична со оглед на фактот што нејзиниот истражувачки опсег ги пробива чисто лингвистичките рамки и навлегува во доменот на екстралингвистичките, социјални и историски констелации. Овој есеј, пак, ги промислува недоразбирањата и имаголошки востановените претстави за сфаќањата на Бахтин/Волошинов/Медведев за отсуството на дијалогот (интертекстуалноста) во лирската поезија, односно за суштествената улога на дијалогот во конституирањето на наративниот дискурс, особено романескниот. Во таа смисла, сегашниов есеј ги сочелува сфаќањата на Волошинов и Бахтин, делумно и на Медведев (1891-1938) во поинаква, интертекстуална перспектива. Поетичките и наратолошките сфаќања на Бахтин се надоврзуваат на металингвистичките премиси на Волошинов, но и се отклонуваат од нив, затоа што единствено Бахтин продолжува да твори и по триесетите години, односно по смртта на Волошинов и Медведев, сè до седумдесетите. Освен тоа, теорискиот интерес на Бахтин се концентрира врз романот, неговата емпирија и интерпретација, а само од време на време, за потребите на некои функционални споредби, тој завлегува во доменот на поезијата. Дури и во компаративните интерпретации, Бахтин се осврнува многу повеќе на епиката и драмата (трагедијата и комедијата), одошто на лириката. Основно прашање кое пред нас се поставува е следното: дали поезијата е дијалогична или монологична, односно дали дијалогичноста е основниот параметар за жанровско дистингвирање на поезијата од прозата и дали врз основа на постудиозно читање на студиите на Волошинов и Бахтин имаме право да изведеме категоричен заклучок дека поезијата е монологична, односно „текстуална“, а прозата дијалогична, односно „интертекстуална“?

ххх

      Концепцијата на металингвистиката произлегува од сфаќањата на овие тројца аватари на постмодернистичката филозофија, Волошинов, Медведев и Бахтин, кои го сочинуваат јадрото на Бахтиновиот кружок. Тие сфаќања се спротивставуваат на традиционалните и на доминантните формалистички сфаќања на лингвистиката и на поетиката (науката за книжевноста) од почетокот на 20-от век. Специфичноста на металингвистиката се состои во тоа што таа ги надминува статичноста и апстрактноста на лингвистичкото и формалистичкото толкување на составот и функциите на општојазичниот и на поетскиот систем. Со надминувањето на дуализмот меѓу содржината и формата на јазикот и со поставувањето на преден план нацеловитоста (интегралноста) на јазичниот и книжевниот исказ, при што се преосмислува екстравербалниот, социјален, историски, културен, семантички, па и поетички аспект на јазикот и на секој одделен вид говор (реч, слово, исказ), зацртани се основните начела на металингвистиката и на новата епистемолошка парадигма на антиформалистичката поетика и нејзиниот метод.
      Валентин Волошинов во Марксизмот и филозофијата на јазикот (1929) се залага за воведување „марксистички социолошки метод“ (1980, 17) во лингвистиката и за надминување на нејзината методолошка и предметна затвореност, која не го надминува просторот на реченицата и на монолошкиот израз, ниту го совладува јазот меѓу формата и содржината, меѓу системот и историјата, меѓу јазикот и живата реч. Својата ревизија на постоечките лингвистички теории и методи тој ја темели врз критиката на двете носечки филозофско-лингвистички концепции во минатото, индивидуалистичкиот субјективизам иапстрактниот објективизам, во тој контекст и на психологистичките теории на јазикот (1980, 110). „Филозофијата на идеолошкиот знак“ што ја нуди Волошинов го менува методот и го надополнува предметот на истражување на лингвистиката со тоа што јазикот го посматра како отворен, жив, историчен и над сè социјален и „идеолошки феномен пар еџелленце“, а исказот го перципира како целина која е происход од постојаната говорна интеракција и која се остварува секогаш во конкретен, социјално обележан контекст во којшто учествуваат најмалку два говорни субјекта. Волошинов го актуелизира, всушност, не двојниот, туку „тројниот“ и мултиплицираниот карактер на говорната интеракција, постулирајќи го факторот внатрешен слушател и со-говорник (Другиот). Неговата металингвистичка парадигма ги опфаќа категориите: исказ, говорен чин, дијалог и туѓ говор („туѓиот говор е говор во говорот, исказ во исказот, но истовремено и говор за говорот, исказ за исказот“, 128), вербална ситуацијаавторски контекстактивна перцепција на туѓиот говор, типовите дијалог и пренесување на туѓиот говор во историјата на јазикот и на книжевноста, категориите внатрешен говор/знак и индивидуална свест, директен и индиректен говор и нивните модификации, интериндивидуалност, интеракција и интерференција, идеолошки знак, тема наспрема значење, акцентуација и интонација, повеќејазичност... Знакот означува/претставува нешто кое постои надвор од него, нешто вонјазично. Знакот одразува некоја (друга) стварност. Во знакот и во свеста на индивидуата се прекршува „битието“. Знакот се создава „во процесот на интеракцијата меѓу индивидуалните свести“ (12). Само таму кајшто нема знак, нема идеологија, вели Волошинов (1980, 9).
      Павел Н. Медведев, во студијата Формалниот метод во книжевната наука или Критички увод во социолошката поетика (1928), врши ревизија на основните методолошки поставки на формалистичката поетика во советската мисла и практика во книжевноста на дваесетите години на 20-от век. Секој значењски, идеолошки феномен е неразделен дел од општествената комуникација и не може да се посматра изолирано и индивидуално, туку единствено во склоп на „целината на општествениот процес“ во којшто и самиот се осмислува (1976, 38). Како што стварноста се проектира во јазикот и во книжевноста (романот, жанрот), така и самиот јазик и книжевноста стануваат активен чинител во општествената стварност. Тие не се обичен објект во којшто се одразува стварноста и „идеолошката средина“ и „идеолошкиот хоризонт на епохата“, туку „субјект“ на делување и специфичен центар на „социјално вреднување“. Медведев го афирмира начелото на взаемно делување или интеракција на релација општество - јазик, книжевност, култура, уметност. Книжевноста е двојно одредена, одвнатре, од самата книжевност и однадвор, од општествениот живот (1976, 43). Човекот мисли и разбира не со зборови, туку „со помош на единствени комплекси-искази“ (1976, 200) и, во тој контекст, јазикот и неговите облици вршат „суштествена улога во процесот на прекршување на битието во свеста“. Медведев го проширува перцепцискиот и интерпретацискиот контекст на металингвистиката во насока на метатеориската и методолошка топика, битна за постулирањето на антиформалистичката поетика на Бахтиновиот кружок.

      Михаил М. Бахтин, учител и близок соработник на Волошинов, ги следи основните сознанија вградени во филозофијата на јазикот на В.Н. Волошинов (1929). Тоа може да се проследи во двете изданија на неговата студија Проблеми на поетиката на Достоевски (1ед. 1929, 2ед. 1963), како и во неговата подоцнежна студија Вопроси литератури и естетики (1975), Бахтин се залага да се надмине и апстрактниот 'формализам' и апстрактниот 'идеологизам' „во изучувањето на уметничката реч“, иако „формата и содржината се обединети во речта сфатена како општествена појава, општествена во сите сфери на нејзиниот живот, во сите нејзини моменти - од звучната слика до апстрактните смисловни слоеви“ (1989, 11). Негова интенција е да се основа историска поетика на книжевноста и една посебна „стилистика на романот“. Тоа е овозможено, според Бахтин, дваесетите години на дваесеттиот век, кога стилистиката започнува во континуитет да се занимава со спецификите на романескната реч наспроти поетската (се повикува на ставовите на Виктор М. Жирмунски, Вопроси теории литератури, 1928, 173, цит. кај Бахтин, 1989, 14).
      Изложувајќи ја својата тројна типологија на речта на едногласна, двогласна и повеќегласна (монолошка, дијалошка и полифонична) во Проблеми на творештвото на Достоевски (1929), Михаил Бахтин вели дека металингвистиката се занимава со промислување на двогласната и повеќегласната реч, односно со „дијалошките односи“, за разлика од лингвистиката која се занимава со монолошката реч (1967, 256). И самата јазична и книжевна практика во/на минатото давала поттик лингвистиката да се посвети на монолошката реч, а книжевно-критичката мисла и наука да ги проучува монолошките книжевни видови и романи во коишто доминира една единствена авторска свест во еден единствен објективен свет, во којшто зборовите и ликовите се опредметени „објекти“ на авторската реч, а не полноправни и „самостојни субјекти на сопствената реч, која нешто непосредно значи“ (1967, 56). Полифонискиот роман, како „нов романескнен жанр“, создаден од Достоевски (1967, 57), налага нова стратегија на толкување врз нова епистемолошка парадигма. Идентитетот на оваа нова парадигма се препознава во поимите со металингвистичка провиниенција, подоцна дополнети со неговата теорија на хронотопот и на карневализацијата: двогласна реч, полифонија или многугласност, хетероглосија или повеќејазичност, туѓа реч/говор и туѓа свест, дијалог и дијалогизам наспроти монолог и монологизам, дијалошкиот и полифоничен роман наспроти системско-монолошкиот (хомофоничен роман), коегзистенција на противречностите и взаемно делување (истовременост или синхроницитет, просторност, драматизација на наративната реч), интонација, акцент-уација, карневализација, хронотоп, менипеја, прикажувачка и прикажана реч... Бахтин прави модел на една „историска поетика“ (1967, 167), која го следи историскиот и поетичкиот развој на романот преку типологијата на романескниот хронотоп од античките до модерните времиња, а предлага и посебна „социолошка стилистика“ која ќе се занимава со „стилистиката на романот“ (1989, 56), „Стилистиката треба да се потпира не само, и дури не толку на лингвистиката, колку на металингвистиката, која не ја проучува речта во системот на јазикот и во 'текстот' издвоен од дијалошкиот контекст, туку токму во самата сфера на дијалошкиот контакт, тоест во сферата на вистинскиот живот на речта. Речта не е предмет, туку вечно подвижен и вечно променлив медиум на дијалошко општење“ (1967, 275).
Но, за разлика од Волошинов, кој ги поставува начелата на филозофијата на јазикот и на металингвистиката, Бахтин се посветува специјално на проблемите на историската поетика, на теоријата на романот и стилистиката на романот, како и на стратегиите на неговото толкување. Така, Бахтин навлегува подлабоко во сферата на поетиката или да ја наречеме во нивен стил „метапоетиката“, а тој самиот ја дефинира како историска/социолошка поетика. Бахтин е теоретичар на книжевноста и херменевт. Теоријата на книжевноста/романот и интерпретацијата на книжевните дела кај него се интегрирани. Волошинов, Бахтин и Медведев создаваат еден грандиозен опус во којшто делата на сите тројца меѓусебно се дополнуваат, а секој има некоја препознатлива одлика: Волошинов е пред сè лингвист, но и теоретичар, Бахтин е пред сè книжевен теоретичар-наратолог, херменевт и компаратист, но и лингвист, а Медведев е пред сè методолог, но и книжевен теоретичар и лингвист. Тука треба да се бараат авторските специфики на тројцата мислители и можна експликација на нивното одделно авторство и покрај индициите за нивната тесна соработка и за доминацијата на Бахтин во оваа енигматична тројка. Тука се навестува комплексноста, па и еволуцијата на нивната лингивстичка, теориска и филозофска мисла. Волошинов го заокружува својот опус до 1929 година, Медведев исто така, единствено Бахтин продолжува со пишување и објавување до 1963, па и подоцна. Впрочем, Волошинов „исчезнува“ 1936-та година, Медведев 1938-та, а Бахтин продолжува да живее до 1975-та година. Некои негови дела доживуваат и второ редактирано и дополнето издание, така што неговите сфаќања еволуираат (на пр. студијата творештвото и поетиката на Достоевски), особено во доменот на теоријата на романот, неговото средишно подрачје на научен интерес. 1965-та излегува неговата студија за Франсоа Рабле, средновековната и ренесансната култура. Бахтин се свртува кон феноменот на смеата, гротеската, карневализацијата и компаративно проучување на културите на дадените епохи. 1975-та излегува неговата книгаПрашања на литературата и естетиката, во којашто се елаборираат неговите сознанија во теоријата на книжевноста и естетиката, низ призма на еволуцијата на романот низ историјата, споредбено проучување на романот и епосот, типологија на романескниот хронотоп, компаративно интерпретиран, од античката до епохата на Модерната и односите на релација автор - лик во романот.
Согледбите на Бахтин побудуваат интерес за потемелно преиспитување на неговиот критериум за жанровска, дискурзивна типологија на книжевноста, со оглед на првичниот впечаток дека доаѓа до извесна дискрепанција меѓу (1) филозофијата на јазикот на Волошинов, (2) теоријата на романескниот говор на Бахтин и (3) критиката на рускиот формализам во книжевната наука на Павел Медведев. Во овој контекст би можела да се разгледува и типологијата на дијалошката реч што ја прави уште еден соработник на Бахтин, Лав Јакубински. Тука се поставува дилемата дали станува збор за контрадикторност во исказите на еден автор или се работи за тројно авторство? Дали станува збор за суштествени разлики меѓу концепциите на Волошинов и Бахтин? Дали ова е показ на авторството на Волошинов над Марксизмот и филозофијата на јазикот, прашање околу коешто веќе со децении се водат расправи во книжевната наука, со тенденција на Бахтин да му се припишат и делата на Волошинов и Медведев? Дали треба да се актуелизира оспорувањето на авторството на Волошинов над книгата Марксизмот и филозофијата на јазикот, односно на Медведев над книгата Формалниот метод во науката на книжевноста? Компаративните промислувања на разликите во гледиштата, специфичниот тематски интерес и поимскиот инструментариум на Волошинов, Бахтин и Медведев, особено оние изнесени во неколкуте студии објавени во блиска временска дистанца (меѓу 1923 и 1929 година), упатуваат на фактот дека се работи за три одделни индивидуалности, три авторства кои, и покрај многуте допирни точки во промовирањето на новата методолошка парадигма спротивставена на тогаш доминантната, формалистичка парадигма во постреволуционерниот СССР, имаат извесни неспорни и непотценливи разлики кои го профилираат идентитетот на секој од овие тројца автори одделно.

 

      Но, она кое во овој есеј има суштествено значење е сознанието дека металингвистичката парадигма станува основа на тн.идеолошкисоциолошки и марксистички метод применет во лингвистиката, книжевната наука (социолошка поетика на жанрот, историска поетика на романот, на пр.) и херменевтиката на тројцата еминентни претставници на Бахтиновиот кружок. Методот насоциолошката поетика (Медведев, 1976, 45), независно или наспроти неговата марксистичка само-атрибуција, е основа на современата постмодернистичка епистема, дисеминирана во специфични постструктуралистички, семиотички, дијалошки, контекстуален, интертекстуален, интермедијален и културолошки концепт во промислувањето на јазикот, книжевноста и културата. Социолошкиот метод, историската поетика и дијалошката (металингвистичка) „филозофија на јазикот“ на Валентин Н. Волошинов, Михаил М. Бахтин и на Павел Николајевич Медведев, конципирани главно меѓу 1923 и 1929 година, иако со задоцнување, почнувајќи од шеесетите години на ХХ век сè до денес, вршат силно влијание врз семиотичките, интертекстуалните, генолошките, наратолошките, контекстуалните, историцистичките, херменевтичко-рецепционистичките и културолошките концепции, кои се маркантен предзнак на постмодернистичките теории и филозофии на јазикот, книжевноста, уметноста и културата. Неспорни се низа сродности кои постојат меѓу металингвистичката и социо-историската поетика на Валентин Волошинов, Михаил Бахтин и Павел Медведев, од една страна, и постструктуралистичките и пост-иманентни поетики на постмодерната епоха, заинтересирани за феноменот на дијалогичноста и интертекстуалноста, од друга (Кристева, Барт, Тодоров, Женет, Калер и Рифатер, сè до Смирнов, Лахман, Улиг, Константиновиќ, Орајиќ-Толиќ и др). Така, дополнително, но праведно, е воспоставен корективен континуум меѓу поетиките од дваесеттите и оние од деведесетите години на ХХ век.
     
ххх

 

      За Валентин Н. Волошинов јазикот е феномен на меѓучовечка комуникација и интеракција, нешто живо и променливо, нешто кое е секојдневно подложено на колективни, социјални и индивидуални влијанија, нешто кое во себе ги прима интонациите и отпечатоците на актуелната општествена ситуација. Формалниот и содржинскиот план на јазикот се неделливи, значењето на зборовите е во тесна корелација со говорниот контекст во којшто се преобразува во „тема“ и така без престан, сè одново и одново, го семантизира конкретниот исказ. Јазикот е „систем на норми“, но се одликува и со специфична „јазична реалност“, која е динамична и комплексна и која има социјално-историска припадност, па затоа и треба да се толкува металингвистички, а не само формално-лингвистички. Во Марксизмот и филозофијата на јазикот, Волошинов вели дека исказот, со самото тоа што е говорен, е (веќе) социјален чин. Исказот не е само чин на информирање, туку и чин на меѓучовечка социјална комуникација и воздејство. „Структурата на исказот е чисто социјална структура. Исказот како таков постои меѓу оние кои говорат. Индивидуалниот говорен чин (во прецизна смисла на зборот 'индивидуален') е цонтрадицтио ин адјецто“ (1980, 110). За да има комуникација, треба да има најмалку два субјекта, две лица меѓу коишто се води дијалог, обично директен или индиректен, но дијалогот може да биде и внатрешен, затоа што дијалогот вклучува и еден друг, внатрешен со-говорник, гласот на свеста, на меморијата, на Другиот, на традицијата, на Гласот кој ја гради „третата“, интериндивидуална, интеркултурна и интертекстуална опција! Но, без постоење индивидуализиран поглед на свет, невозможно е да се воспостави дијалог: за дијалогот се неопходни најмалку два субјекта во интеракција, најмалку две активно сопоставени свести. Исказот е јазична, но и антрополошка акција и реакција. Секоја реч е реакција на друга реч. Тие реакции се умножуваат, се таложат во речта и ја создаваат нејзината активна и дијалошки насочена меморија. Колку е поусовршен еден книжевен вид, толку е послоевита неговата меморија. Речта ги памти своите почетоци и се преобразува во внатрешна реч, знакот во „внатрешен знак“, говорот во „внатрешен говор“ (1980),
      Дијалогот е општојазичен и универзален, социјален и човечки феномен, кој има посебно место во книжевноста. Постулатот на социјалната конституција и дијалогичноста на јазичниот исказ се експлицира преку неговата тројна комуникациска структура во којашто учествуваат (1) авторот на исказот (субјектот, говорникот, поетот, писателот), (2) предметот на исказот или, попрецизно, неговиот „јунак“ (некои во овој чинител го гледаат тн. Другиот!) и (3) читателот (слушателот, оној внатрешниот и другиот, надворешниот слушател или соговорник). Меѓу трите составни исказни чинители на двата основни типови исказ, јазичниот и книжевниот, се воспоставуваат повеќенасочни и мултиплицирани корелации, кои се модифицираат зависно од конкретниот социјален и вербален контекст во којшто се осмислуваат. Книжевното дело е јазичен, естетски, но и идеолошки (социјален) феномен. Секој конкретен книжевен исказ е вредносен и спознаен чин со естетска функција. Книжевноста е социјално и антрополошки симптоматична, симболична и културно кодирана категорија. Јазичната и вонјазичната стварност се надополнуваат и стануваат сложена и воздејствена целина. И човековата свест е дијалошка и одредена од интелектуални, психолошки и социјални фактори. Конечно, „секое разбирање е дијалошко“ и подразбира активен однос во поставувањето спрема туѓиот исказ/говор, вели Волошинов и со тоа поставува една битна херменевтичка премиса (1980, 115). Дијалогот, кој започнува во самиот чин на создавање на книжевното дело, продолжува во чинот на читањето, разбирањето, толкувањето и вреднувањето на книжевното дело. Дијалогот е, следствено, не само творечки, поетичко-стилистички, туку и херменевтички феномен.   
      Дијалогот претпоставува интеракција на исказите не само помеѓу два исказа, туку и дијалог внатре во еден исказ, како облик на „активна перцепција на туѓиот говор“ (Волошинов, 1980, 130). Категоријата дијалог е во тесна корелација со бинарниот пар авторска реч наспроти туѓа реч или туѓ говор. Дијалогот има потреба од перцепција и евалуација на Другиот и „другоста“ (различноста, инаквоста) која го впива и го презема другиот, туѓ говор како свој, која има потреба од идентификација и препознавање, од саморазбирање и автоперцепција преку разбирањето и перцепцијата на Другиот субјект (индивидуа) и неговиот говор (свест). Перцепцијата и инволвирањето на туѓиот во авторскиот говор подразбира сочелување на две свести, два говора, два гласа, два светогледа, на два културни и семиотички кодови, на два социјални контекста. Сочелувањето се артикулира како разлика меѓу двата светогледа, а таа разлика се остварува во различни форми: во форма на дистанцирање на едниот од другиот светоглед, во форма на критика/полемика на туѓиот низ призма на авторскиот говор, во форма на пародизација на туѓиот говор, во форма на „коегзистенција“ на двата или на мноштвото „гласови“. Со тоа е овозможена појавата на повеќејазичност или хетероглосијата, и тоа не толку во секојдневниот, колку во книжевниот говор.

      „Туѓата реч“ е клучна во создавањето на сите култури во историјата на човештвото, а „јазичното вкрстување е основен фактор на еволуцијата на јазикот“ (1980, 83). Волошинов го покренува аспектот на дијалогот меѓу авторскиот и туѓиот говор, прави негова типологија и компаративна јазична и книжевна интерпретација (четврто поглавје, 1980/1929). Секој исказ е дијалошки и произлегува од интеракцијата на неговите чинители и учесници на комуникацијата во вкупниот социјален контекст. Исказот влијае на контекстот, како што и контекстот влијае врз исказот. Во говорниот чин се возможни различни трансформации на релација авторски - туѓ говор: личниот, авторски исказ може да стане туѓ, туѓиот исказ може да стане личен, а исказите се проектираат еден во друг или си опонираат еден на друг, постојано изразувајќи нечиј етички и естетички став и воспоставувајќи проток или конфликт на идеи, информации, емоции, проценки и слики на светот!
      Секоја модификација на дијалогот во јазикот и книжевноста е проекција на една свест во една епоха, која се осознава преку други свест во друга епоха, преку туѓите јазици, стилови, култури, погледи на свет и поетики. Тој допир на разни, меѓусебно туѓи говори и погледи на свет се остварува продуктивно и на ниво на две култури, два јазика и два етноса. Врз основа на типовите на односи меѓу туѓиот и авторскиот говор, Волошинов повлекува разлика меѓу неколку епохи: - средниот век и неговиот „авторитарен догматизам“ (монолошки линеарен и безличен стил на пренесување на туѓиот говор); - епохата на рационализмот и просветителството од 17 и 18 век, во којашто доминира рационалистичкиот догматизам (категорично „линеарен“ стил карактеристичен за монологичноста на „европскиот утопизам“); - епохата во којашто се појавува буржоаска/граѓанска свест од крајот на 18 и почетокот на 19 век и во којашто се манифестира пробивот на авторските реплики и коментари во туѓиот говор, тн. реалистички и критички индивидуализам; - на крај, модерната епоха од почетокот на 20 век, во којашто доаѓа до децентрализација на свеста и на авторскиот контекст, до дијалошко повеќегласие со коешто се отстапува од позициите на долготрајниот и моќен монологизам во книжевноста.
     Волошинов ги вовевува во играта на теориското посматрање „вербалните ситуациски фактори“ (1980, 111) кои ја одредуваат смислата или „темата“ (1980, 112-114) на даден исказ, за разлика од неговото „значење“ (лексикализирано, поимско, денотативно). Волошинов прави разлика меѓу „значењето“ на еден исказ и „темата“ на еден исказ,, значењето кое е повторливо и е дел од лексикализираниот јазичен фонд и темата, која е контекстуална, историски обележана, „индивидуална и неповторлива“ (1980, 111). Повеќезначноста го конституира зборот (словото). Постојат онолку теми на еден збор колку што постојат контексти во коишто е употребен тој збор. Идентитетот на секоја „тема“ се темели врз разликата по однос на другите теми (Самуел М. Њебер, 1992, 23). Контекстуализацијата, која повлекува и процес на актуализација на знакот и неговото значење, претставува тематизација и ресемантизација на исказот. Таа произлегува од пресекот и меѓудејството на најмалку две различни свести, две индивидуи и два социјални и историски контексти. Секој исказ во говорната практика покажува предиспонираност да го смени сопствениот семантички идентитет, а со тоа и интенција да не биде еднозначен, туку повеќезначен и двосмислен, подложен на перманентна модификација на идентитетот, зависно од контекстот, од ситуацијата односно од аудиториумот во којшто ќе биде употребен. Дури и самите историски обележани говорни контексти влегуваат во меѓусебна интеракција и дијалог.
      Тука се воведува идејата за дијалогичноста и стилизираната повеќегласност на поетскиот исказ. Дијалогичноста не е толку жанровска предиспозиција, колку што го проектира духот на епохата во којашто се создаваат книжевното дело и книжевните конвенции. Затоа, и во поетскиот исказ може да се изрази туѓа идеја и да се избегне затворениот монолошки пристап. Поетскиот исказ или дискурс, како што би рекле денес, и кога е најинтимен, се стреми да го „социјализира“ својот „патос“ и да му придаде „општествено значење и вредност“ (Волошинов: Тз. Тодоров, 1981, 299-301). Со тоа исказот може да се сфати како „вредносна ориентација“ (1980, 118) и да има третман на поглед на свет. Интерпретацијата на поетскиот исказ, сфатен како особен вид „жива реч“ и происход на говорната интеракција помеѓу различни индивидуални свести, како „основна реалност на јазикот“ (Волошинов, 1980, 106) на интериндивидуалната комуникација и на вонјазичната констелација, која не е книшки склоп на зборови, туку идеолошки, антрополошки и културолошки „артикулиран“, семантизиран и стилизиран говорен чин, претпоставува исто така повеќестран, повеќекратен, дијалошки интониран и актуелизиран пристап и евалуација. Интерпретацијата треба да ја има предвид целината на склопот на јазичниот текст и вонјазичниот контекст, културната традиција, социо-историскиот момент, односот на авторот и на текстот спрема културните и книжевните конвенции и кодови, дијалогот меѓу внатрешниот слушател(медијаторот на општествената свест и на гледиштето на авторот кои меѓусебно се проектираат) и надворешниот слушател(читателот).
      Согледувајќи ја „социјалната структура на доживувањето и изразот“ (вербалниот чин на комуницирање), Волошинов ги надраснува наследените филозофско-лингвистички методи, индивидуалистичкиот субјективизам и апстрактниот објективизам со опцијата на теоријата на „говорната интеракција“ и „интерференција“. Тој размислува металингвистички, компаративно, семиотички отворено и исторично, а не вулгарно социолошки. За металигвистиката основна јазична единица не е зборот, туку „исказот како целина“ од вербален и небербален дел. Во секој исказ се изделува ниво на значење и на тема кои се во меѓусебно содејство. Исказот е, исто така, место на взаемна интеракција меѓу авторскиот и туѓиот говор, Книжевниот исказ покажува оптимална моќ за „активна перцепција“ и пренос на туѓиот говор во некој „авторски контекст“, а романот има најмногу предиспозиции за фундаментална дијалогичност (не формална како во драмата, на пр.).
      Од позиција на гледиштата на Волошинов, не постои исказ, било тој да е секојдневен, книжевен/поетски или херменевтички (критички), кој да не е дијалошки. Постојат само различни видови дијалог кои го хроматизираат дијалогот, од точка на совпаѓање на одделните говори/свести, преку однос на симпатија и филијација меѓу два говора, сè до точка да конфликт, негација и антипатија меѓу чинителите на интер-комуникацискиот чин (авторот, внатрешниот и надворешниот слушател и соговорник, „јунакот“ на исказот). Во процесот на создавање и рецепција на книжевното дело (поетско, прозно, драмско) доаѓаат до израз различни типови соодноси на релација автор - дело - читател - културна и книжевна традиција. Тие соодноси некогаш подразбираат „симпатија“, апсорпција, римејк, ремикс, повторување и цитирање, но не ретко конфликт, полемична поставеност, иронизација, пародизација или друг критички став спрема некој владејачки светоглед, норма и востановен систем на конвенции и вредности.

 

       Сè што е врзано со разбирањето на светот, јазикот и книжевноста е дијалошко и покажува заинтересираност за туѓиот говор, за туѓото мислење и поглед на свет, за „тајните“ на јазикот (свештениците се првите филолози, вели тој, 1980, 82). Оваа теорија на дијалогот се гради врз филозофската премиса дека јазикот е сам по себе поглед на свет. Луѓето не го користат јазикот апстрактно како систем на форми, знаци и правила, туку конкретно, индивидуално, емотивно и осмислено. Во делото на Волошинов недвосмислено е искажано уверувањето дека секој исказ е дијалогичен по себе, дел од живата реч, од животот, од стварноста, од историјата и дека е плод на интерактивната комуникација меѓу различните индивидуи, говори и свести. Од таа генерална премиса произлегува логички и последователно, дека не постои исказ кој не е дијалогичен, па според тоа дека и книжевниот, односно поетскиот исказ е иманентно дијалогичен. Дијалогичноста му е инхерентна на поетскиот исказ, како и на секој друг говорен комуникациски, интерактивен и интериндивидуален чин.
      Говорните искази и жанрови се разликуваат според ориентираноста во насока на јазичните или на вонјазичните елементи на исказот, според пропорциите воспоставени меѓу јазичниот и вонјазичниот дел (отсуство наспроти присуство на екстравербалниот контекст, ситуацијата), според обејктивноста односно субјективноста, според минливоста односно трајноста, според улогата на авторот, според видот на комуникацијата и кодот. Монологизацијата на исказот настојува да воспостави знак на еднаквост меѓу авторот, слушателот и исказниот предмет (иако тоа никогаш не може да биде тотално, туку само делумно), додека пак дијалогизацијата ја истакнува семантичката амбиваленција на темата на исказот (контекстуализираното значење), различноста, па и спротивставеноста меѓу чинителите на исказната комуникација, која довевува до амбивалентна семиотичност, до прекршување на различните јазични свести и светогледи, до коегзистенција на различни „јазици“.
      Основната разлика меѓу секојдневниот (колоквијален) и поетскиот исказ се состои во тоа што секојдневниот исказ е ориентиран на вонјазичните елементи, додека пак поетскиот ја интензивира тенденцијата сè што е екстравербално или екстралингвистичко (интонацијата, гестот, мимиката, тишината, психолошката предиспонираност на говорните субјекти, социјалната ситуација и комуникацискиот контекст) да го вербализира, не-знакот да го претвори во знак, контекстот да го семиотизира и да го естетизира, и при тоа уште ја потенцира интенцијата произведениот (фабрикуван, креиран) поетски знак да биде двосмислен, амбивалентен и плуривалентен, да има состав на фигура-тропа и се поставува не само како одраз на стварноста туку и самиот како „материјален дел на таа стварност“ (1980, 11).
      Не јазикот, како апстрактен систем на граматички правила и односи, туку исказот, како емпириски, стварен чин на овоплотување на јазикот, се карактеризира со дијалогичност. Сите книжевни говори подразбираат извесен степен дијалогичност, а нејзината функција зависи од социо-културните, поетичките и стилистичките конвенции на епохата на којашто припаѓа еден говор или едно книжевно дело и ставот на авторот спрема наследените, други и туѓи конвенции, вредности и значења, Затоа, од гледна точка на филозофијата на јазикот на Волошинов, може да се постави, евентуално, прашањето за функцијата и степенот на дијалогичност во еден и во друг тип исказ, за функцијата на дијалогот во секојдневниот, наспроти поетскиот исказ, во романескниот наспроти лирскиот или драмскиот исказ, но не може категорично да се оспорува предиспонираноста на поетскиот исказ за дијалогичност, ни да се апсолутизира дијалогичноста на прозниот, односно романескниот исказ.      

 

ххх

 

      Михаил М. Бахтин врши критика на затворената лингвистика, според којашто формата и содржината на исказот се оддвоени. Според традиционалната лингивстика, исказот е составен од два оддвоени дела, едниот кој е чисто јазичен и материјален, па во таа смисла и формален дел, и другиот кој е социјален, психолошки, идеен и вредносен, па во таа смисла е содржински дел. Бахтин се поставува критички и спрема радикалните формалистички гледишта во поетиката, според коишто доминанта на книжевното дело е неговата „литерарност“ и таа е предмет на проучување на книжевната наука. Бахтин смета во книжевното дело едновремено и интерактивно постојат две рамништа, рамништето на материјално дадениот, фиксиран текст, и рамништето на вонтекстуалниот, нејазичен, историски, идеолошки, мисловен, психолошки, емотивен и стилистички контекст. Тоа неделливо двојство го сочинува единството и целината на книжевното дело. „Целината“ е посебно нагласена димензија на јазичниот и на книжевниот исказ. Таа целина е „двотонална“ и го надминува црно-белото хиерархиско и „вертикално“ разграничување на јазикот и на светот на горен и долен, на висок и низок, на преден и заден, односно на зол и добар, на официјален и народен... Од тие причини, Бахтин ја воведува филозофијата на „хоризонталата“ која има усет за смената на историските епохи и вредности, како и за „вечната незавршеност на светот“ (1978, 452). Двотоналната реч е дијалошка и претставува „одраз на древната твотелесна слика на планот на стилот“ (1978, 451) во којашто се соединуваат амбивалентно и непотполно, во еден вид „полуоддвоено постоење“ или „нецелосен распад“, пофалбите и поплаките, лакрдијата и (догматски) сериозниот поглед на свет, комичната и трагичната мимеса на светот. Освен тоа, секој книжевен вид или заокружена книжевна творба е показ на извесно (нечие) вреднување и поимање на светот, кое наидува на соодветно ехо, реакција и ревалоризација од страна на читателите. „Целината“ на едно книжевно дело ги вклучува: - јазичната форма или текстот; - вонјазичната содржина или контекстот; - сликата на светот создадена во едно дело; - вредносната, социјална и културна интонација на делото, која имплицира (помала или поголема) дијалогична поставеност спрема другите/туѓите конвенции и книжевни дела, нивниот поглед на свет, свест и говор.
      Една од најпопуларизираните теориски концепции на Бахтин е онаа на дијалогот. Дијалогот подразбира интерактивно, взаемно соочување на најмалку две автентични, субјективни позиции. За Бахтин „да се биде, значи да се комуницира дијалошки“. Дијалогот не е само јазик асумиран од субјектот, туку писание во коешто се чита Другиот. Бахтиновиот дијалогизам го означува писанието подеднакво како субјективност и како комуникативност. Говорот е израз на човековата личност, која не постои изолирано и ин абстрацто, туку во интерсубјективна комуникација. Во таквата концепција, поимот лице-субјект на пишувањето му отстапува место на поимот „амбиваленција на писмото“ (Кристева, 1966). Бахтин текстот го дефинира како дијалог со друг текст: текстот живее само ако се допира со некој друг текст  и контекст. Дијалогот е пишување во коешто се чита Другиот. Дури и монологот е облик на дијалог, зашто субјектот, зборувајќи формално сам со себеси, всушност зборува со невидливиот, внатрешен соговорник, со неговиот двојник или со неговиот опонент, се потсмева и иронизира нечиј туѓ говор, се идентифицира или се фасцинира од нечиј говор. Монолошкото обраќање е имагинарен дијалог со себеси, со некој друг замислен субјект, со некоја конвенција, табу, институција... Книжевниот текст се конституира во дијалошки чин во којшто спори со други текстови и контексти. Текстот има двојна функција, како èцритуре и како лèцтуре на претходниот литерарен корпус и како „апсорпција и реплика на еден друг текст“. Конституирањето на смислата на еден текст и на неговата структура е невозможно без другите текстови и структури, и затоа пишувањето и читањето на книжевниот текст се непрекинат и незавршен дијалошки процес, а не статичен чин. Нема една фиксирана смисла на текстот, туку уште едно „вкрстување на текстуалните површини“. Самиот текст се конституира во дијалошкиот (интертекстуален) чин, кој ги восприема и ги превреднува смисловните обрасци на другите текстови, со што овозможува комуникација која ја укинува еднозначноста и подразбира непрекината повеќезначност и реинтерпретација на текстот.
      Неспорно е дека дијалогичноста е знак за прозаизација на некој (поетски или драмски) текст, додека пак монологичноста е знак за поетизација на некој прозен текст. „Идејата за посебниот 'поетски јазик' го изразува птолемејевското поимање на јазичниот стилски свет“, неговата артифициелност, интенционалност, надреденост, авторитарност, догматичност, конзервативност и „затвореност за влијанијата на вонкнижевните општествени дијалекти“ (1989, 43/44). Само во случаите во коишто доаѓа до прозаизација на поетската реч, до симулирање дијалогичност, до хибридни и тривијални жанрови, какви што се сатиричните и комичните, во „епохите на смена на книжевните поетски јазици“, се насетува и детронизирањето на утописката поетска јазичноцентричност и „едногласна чистота“ и „девственост“ (1989, 92) и до подвојување на единствената неподелена јазична свест. Поетскиот јазик настојува да биде, според Бахтин, „вонисториски“, „јазик на боговите“ (92). Начелно, „поетот и за туѓиот зборува на својот јазик. За осветлување на туѓиот свет тој (поетот) никогаш не прибегнува кон туѓиот јазик како поадекватен за тој свет. Наспроти тоа, прозаистот (…) и за својот се обидува да зборува со туѓиот јазик (на пример со некнижевниот јазик на раскажувачот, на претставниците на одредени општествени-идеолошки групи), својот свет тој често го мери со туѓи јазични мерила“ (1989, 42/43).

      Од друга страна, монологичноста е филозофски и егзистенцијален став спрема светот, спрема културната традиција и спрема себеси. Монологичноста се регенерира од една до друга социо-историска констелација во којашто се создадени услови за неа, за понагласена егоцентричност, за незаинтересираност за другиот и туѓ говор и свет, книжевност и култура, кога се зазема пасивен однос спрема традицијата и актуелноста. Таа не е иманентно, конститутивно и диференцијално својство на лирската поезија, туку латентно својство на јазикот, книжевноста и на човештвото, својство кое, за среќа, не е доминантно, не е единствено, константно ни вечно. Периодите на нагласен монологизам и монологичните култури се одликуваат со висока доза на ксенофобичност и се подложни на дегенеративни процеси и на стереотипизација. Дијалогичноста е противтежа на монологичноста и затоа ннивното дефинирање не може да биде изолирано: монологичноста и дијалогичноста се дефинираат една со друга.
      Објективно гледано, поезијата е на маргините на теорискиот и херменевтичкиот интерес на Бахтин. Бахтин не покажува манифестен и студиозен интерес за поетскиот говор и неговите специфики, туку искажува одредени согледби само во контекст на некои општи споредби што ги прави меѓу поетскиот, прозниот и драмскиот говор. Затоа не треба да се преземат автоматски некои негови категорично изречени согледби за разликите меѓу поетскиот и прозниот говор, дефинирани од аспект наприсуството и отсуството на дијалогичноста или да се негираат без да се има предвид контекстот во којшто се формулирани. Според некои искажувања на Бахтин, поетскиот исказ е претежно монологичен, значи во него отсуствува дијалогичноста (интертекстуалната индиспонираност), додека пак прозниот исказ е примерено дијалогичен (иманентно интертекстуален). Неговите судови за монологичноста на поетскиот говор се проблематични, особено кога се дадени во категоричен вид, а уште попроблематични се инертните и површни толкувања на теоријата на Бахтин за монологичноста на (лирската) поезија во некои современи осврти на делото на Бахтин, сите оние кои влијаат да се создаде нецелосна и необјективна претстава за сфаќањата на Бахтин и за монолошкиот карактер на поетскиот дискурс. Оваа теза на Бахтин е дискутабилна и денес, особено затоа што не и' е посветено доволно внимание во книжевната теорија, а освен тоа некритички се прифаќа и не се преиспитува врз конкретен поетски материјал со цел да се потврди или да се ревидира и да се отфрли.
      Во своите „огледи од историска поетика“ (1989, 194), Бахтин тврди дека „романот претпоставува вербално-смисловна децентрализација на идеолошкиот свет, јазично бездомништво на книжевната свест“, „галилеевска јазична свест“ (1989, 130), „говорна разноликост и повеќејазичност“ (131). Двогласноста на романескната реч, во различни стилски модификации, доаѓа до израз во оние видови роман во минатото кои имаат изразит сатиричен и пародичен карактер (менипејската сатира, ренесансниот карневализиран роман од раблеовски тип), модерниот роман и особено романите на Достоевски. Општата теорија на дијалогот, повеќегласноста и двогласноста во јазикот и во книжевноста кај Михаил Бахтин се насочува кон пародискиот обрт како особен вид дијалог во романот и во народната култура, а донекаде и во драмската традиција од старите Грци до Шекспир. Во поетиката на народната култура на смеата Бахтин се сосредоточува на пародијата, сатирата и травестијата како облици на карневализација на дијалогот кои го конституираат романот на новото време (Ренесансата). „За уметничката проза, а посебно за романот на новото доба може да се каже дека се создадени на границата меѓу двата јазика“, кадешто доаѓа до взаемно делување, ориентирање и осветлување на јазиците, културите и на погледите на свет (1978, 483).
      Другите видови роман од античката до современата епоха покажуваат завиден степен на монологичност, објектност и стилизираност на градивото, како и епосот, драмата или поезијата. Поетската „монолошка доследност на стилот (апстрактно-идеализирачки)“ е својствена и за некои видови роман во минатото (античкиот љубовен и авантуристички роман, софистичкиот, пасторалниот, средновековниот витешки роман, барокниот, салонски или галантен роман, тн. роман на искушение, просветителскиот роман, камерниот сентиментално-патетичен роман). Дијалошката реч почнува на оние места кајшто доаѓа до пародизација и сатиризација на некоја туѓа реч, а тоа и' е својствено и на поетската, и на прозната реч. Припадноста на текстот на прозен или поетски жанровски контекст е дополнителна, а не примарна конститутивна карактеристика. Особеноста на романескната реч се состои во неговата моќ да интегрира и да „оркестрира“ од помалите единства (фокусирани врз позицијата на авторот, раскажувачот, ликовите и приказната, потоа општествените дијалекти, жаргоните, јазиците на социјалните слоеви, севкупната говорна разноликост и индивидуална дисонанца) едно поголемо и хиерархиски надредено „единство на целината: стилот на романот се состои во сложување на стиловите; јазикот на романот е систем од 'јазици'.“
      Бахтин ги типологизира модусите низ коишто се искажува тој интерес за Другиот и се пронаоѓа начин да се искаже, да се прими како свој, личен или да се порекне туѓиот поглед на свет. Тоа се начини на директно и на индиректно говорење. Јазикот е поглед на свет, и ние секого можеме да го препознаеме според начинот на неговото говорење, според неговиот начин на доживување, користење на јазикот и начинот на комуницирање со светот. Туѓиот говор во книжевноста од самите автори е користен како можност светот да се прикаже од повеќе агли. Авторот повеќе не го наметнува својот поглед на свет врз неговите (романескни) ликови, ни врз раскажувачот, туку свесно допушта коегзистенција и взаемно содејство меѓу речта на авторот, нараторот и ликовите. Авторот го почитува субјективитетот на ликовите (херои, јунаци) на неговиот роман и води дијалог со нивната другост. Затоа романот е „синфонија“ од многу гласови, јазици, визии, субјекти, психологии. Секој лик си носи свое време, живее во свој свет. Во едно исто време живеат повеќе времиња. Во човекот има повеќе „личности“. Во романот коегзистираат едновремено повеќе романи и приказни (роман во романот, приказна во приказната, говор во говорот). Сè е мултиплицирано, повеќезначно и има структура на троп.
      Типологијата на прозната реч што Бахтин ја прави врз интерпретација на романите на Достоевски (1967, 252-353) имплицитно тангира и некои прашања карактеристични за поетската реч, и тоа генолошки, типолошки и историски. Самиот факт дека и во поезијата се создават пародирани искази, иронии, метафори, алузии, оксиморони, игри со зборови и други видови трополошки и фигуративно-семантички обрти (поетски карневализации!), ревизии, изненади и ресемантизации на туѓи текстови и хипотекстови (почнувајќи од стереотипите на фразеологизмите и идиомите, до атопичните лексеми, потоа архетипските, митските и имагинарните слики институционализирани во колективната меморија…), потврдува дека на поезијата и' е подеднакво својствена дијалогичноста, особено имплицитната, иманентната и внатрешната.

      Разграничувањето на прозата од поезијата врз начелото на дијалогичноста е проблематична од два аспекта: прво, од аспект на фундаменталната премиса од филозофијата на јазикот според којашто секој јазичен исказ е иманентно дијалогичен и второ, од аспект на социо-историската теорија на стилот и на поетскиот исказ како „посебна форма на уметничка комуникација“, интеракција, ситуационалност, контекстуалност и евалуација, којаповторно сугерира дијалогичност на поетскиот говор. Де факто не станува збор за диференцијација на јазичните и книжевните дискурси врз начелото на дијалогичноста пер се, туку врз критериумот степен и модус на дијалогичност. Секој јазичен исказ, па и лирскиот, е дијалогичен, но некои се повеќе дијалогични од другите, зависно од жанровската припадност, некои се помалку дијалогични независно од жанровската припадност, а во зависност од припадноста на одреден историски, културен, книжевен и стилскко формациски контекст. Во периоди во коишто поезијата покажува интерес за прозата и инклинира кон прозаизација, таа има понагласена дијалогичност. И обратно, во периоди и социокултурни констелации во коишто прозата се поетизира, во неа дијалогичноста е сведена на минимум, а доминира монологичноста. Впрочем, сето добуржоаско раскажувачко, па и литературно писмо Барт го дефинира како затворено, еднозначно и недијалогично. Дијалогичноста, полифоноста на романот и разнојазичноста доаѓаат до израз во сите книжевни, па и некнижевни дискурси, во новата, најпрвин постфеудална, потем граѓанска/буржоаска епоха, која го стимулира индивидуалниот поглед на свет, го сопоставува а не ретко и го спротивставува индивидуалниот поглед на свет на колективниот, на владејачкиот ии генерира повеќекратна конфликтност на речта и на Свеста во општеството.
      Во своите подоцнежни студии и самиот Бахтин покажува дека дијалогичноста може да биде сведена на минимум во некои типови роман, во некои епохи, потем во трагедијата и во епиката, а затоа пак може да биде оптимално присутна и во некои видови лирика, особено во ХХ век. Значи, дури и за Бахтин, дијалогичноста не е едноставна диференцијална специфика на прозата наспроти поезијата. Дијалогичноста имплицира пропорционална монологичност во сите видови исказ, во сите книжевни дискурси. Кога дијалогичноста е доминантно обележје на една епоха, таа станува и доминанта на книжевните дискурси. Различните типови хронотоп во романот во различни епохи подразбира различни облици дијалогичност, односно монологичност: дијалогичноста се зголемува во модерниот роман, карактеристична е за сите облици на сатира, пародија, менипеја, додека е потисната во романи во коишто се стереотипизира хронотопот и фабулата, се редуцира семантиката на наративот, се симплифицира Речта/исказот (кога доминира гласот на авторот или на раскажувачот, кога формата антиципира одредена клишетирана содржина како во бајката или во витешкиот и сентименталниот роман, на пример).
      Смисловниот комплекс создаден во еден дијалошки контекст упатува на поширок општествен и културен простор. Бахтин говори и за „големиот“, макро дијалог на епохите, цивилизациите и културите. Бахтин наведува примери за средба на различни јазици и култури во историјата: средбата на византиската култура со вавилонската, на христијанската со паганската (политеистичка) религија, на цивилизираниот со „варварскиот“ свет. На глобално ниво, кога ќе дојде до мешање и интеракција меѓу јазиците, културите и книжевностите, се случуваат преобразби на одделните национални и културни обележја. Битно е дека при тие контакти доаѓа до преобразби на одделните култури и до ревизија на нивниот идентитет ин цонтинуум во историјата. Буржоаско-граѓанското писмо, на пример, се стреми да се ослободи од средновековните догми на феудалистичката цивилизација. Тоа е модел на книжевно но и писмо на културата чијашто доминанта е поривот да се плурализира и да се децентрира свеста и Речта (јазикот, книжевноста). Модерниот полифоничен роман ги детронизира монополистичките претензии на една вистина во книжевноста и ги ревидира догматизираните методи на толкување на стварноста, на светите писма, на книжевноста (средновековна егзегеза) и затоа тој станува образец на дијалогичност во теоријата на Бахтин. Испишувајќи ја својата теорија на дијалошката реч, Бахтин води бескомпромисна полемика со логоцентричниот модел на свет и имплицитно врши прикриена критика на владејачките идеолошки норми во советска Русија. 
      Лирската песна е свртена непосредно кон светот и го прима светот како таков, така  што светот е монолошко-системски поглед на едно лице и на еден јазик. Лириката е иманентно монолошка, едногласна, монофонична. Лирската песна се обраќа на еден свет од којшто се изземени другите текстови и „јазици на цивилизиациите и културите“, затоа што во песната има само еден субјект, еден поглед на свет, една гледна точка. Навистина, постојат одредени типови поезија, во некои епохи, во коишто еден лирски субјект е доминантен затоа што, по правило, авторот се идентификува со лирското „јас“ и со предметот на лирскиот исказ (или обратно). Познато е, исто така, дека лирското „јас“ во песната во минатото се идентификувало со аворовото, поетово „јас“. Таа конвенција денес е надмината, но факт е дека насочувала голем број креативни и толкувачки пристапи кон лирската песна.
      Лириката песна, како еминентен книжевен вид, е интертекстуална и дијалошка. Интертекстуалниот дијалог во лирската поезија може да се посматра од гледна точка на епохи и стилски формации на коишто им припаѓаат одредени поетски дела и автори. Постојат различни модели на интертекстуален дијалог во поезијата кој ја диференцира усната од средновековната поезија, античката од класицистичката поезија, маниристичката од романтичарската, модернистичките од постмодернистичките поетики. Во прилог на оваа теза ќе биде наведен и еден цитат од самиот Михаил Бахтин: „Поетскиот говор во потесна смисла налага еднообразнност на сите зборови, нивно сведување под заеднички именител… Секако, и овде се возможни дела кои не го сведуваат својот вербален материјал на еден именител, но тие појави во 19-от век се ретки и специфични. Овде спаѓа, на пример, 'прозната' лирика на Хајне, Барби, делумно на Њекрасов и други (дури во 20-от век доаѓа до силна 'прозаизација' на лириката). Можноста на подрачјето на едно дело да се употребуваат искази од различни типови во нивната потполна експресивност без да се сведат на ист именител - е една од најсуштествените одлики на прозата. Во тоа е длабоката разлика меѓу прозниот и поетскиот стил. Но, и во поезијата цела низа суштествени проблеми не може да бидат решени без ангажирање на ова подрачје на изучување на речта, затоа што различни типови реч налагаат во поезијата различна стилистичка обработка.“ (1967, 273). Едногласните појави, затворените искази се „тесни дури и за поезијата“, а не само за прозата (1967, 275). Поезијата има, исто така, потреба од речкоја е „ориентирана на туѓата реч“: (1) од еднонасочната двогласна реч, (2) потоа од пародираната реч, сфатена како „повеќенасочна двогласна реч“ и од „внатрешно дијалогизирана и одразена туѓа реч“ (276), од тн. активен тип реч во којашто е одразена туѓата реч, како највисок степен на дијалогизирана реч (со нејзините подвидови, идентифицирани како „скриена внатрешна полемика, полемички обоена автобиографија или исповед, реч која ја зема предвид туѓата реч, реплика на дијалогот, скриениот дијалог“).
      Бахтин, дефинитивно, не ја оспорува дијалогичноста на поезијата. Тој само покажува како дијалогичноста градира во различните видови говор и станува доминантна во прозниот говор и во сите оние поетски облици во кои има елементи на прозаизација. Бахтин исто така зборува за различно позиционирање на дијалогичноста во конституирањето на романот, трагедијата и песната во различни епохи и во различни културни и книжевни констелации, што исто така покажува дека дијалогичност во развиен вид има дури во модерните времиња, во коишто и (лирската) поезија е нагласено прозаизирана и дијалогична! Не се поставува, значи, кај Бахтин, само прашањето за дијалогичноста на различните видови дискурси, онаа (1) на секојдневниот или колоквијален исказ, (2) на поетскиот исказ и (3) на романескниот, туку за нееднаквата улога што дијалогот ја врши во конституирањето на романот и неговата литерарност (романесконост) во различни епохи и стилски формации. Всушност, се поставува прашањето за радикалната улога што дијалогичноста ја има во еволуцијата на романот и во создавањето на конвенциите и поетиката на модерниот роман, од Достоевски наваму.
      Дијалогичноста се артикулира на различен начин и во различен степен и квалитет и во романот, и во поезијата. Не постојат апсолутно дијалошки и апсолутно монолошки дискурси, се менува само соодносот меѓу дијалогот и монологот во еден дискурс. Прозата е примарно, а не целосно дијалогична. Поезијата е примарно, а не апсолутно монологична. Значи, и прозата може да биде монологична, како што и поезијата може да биде дијалогична. Дијалогичноста не е никогаш сосема отсутна во книжевноста; отсутни се само некои нејзини облици.