СЛИКАТА НА ЕЃУПТИНОТ ПРИКАЖАНА ВО НАРОДНИТЕ ПРИКАЗНИ НА МАРКО ЦЕПЕНКОВ

Звонко Танески

1. Домен

       Имагологијата денес, сфатена во нејзината целост, е широка културолошка област наречена mentality research (- го проучува менталитетот; проблемите и прикажувањето на „другоста“, националните митови, идеологии и утопии, како и осознавањето на идентитетот на единките и колективитетите и сл). Имагологијата уште од почетокот се покажува како отворена теорија која треба постојано да се преобразува и да не се зацврсти во догма или во стереотип. Оваа отвореност наметнува редица можности за теоретско прифаЌање на принципите според кои се анализира одреден, однапред избран, емпириски реалитет. Појавата на многу феномени/реалитети (од таков, претставувачки карактер) кои не можеа да се редуцираат на познатите, постојни референтни рамки и критички вокабулари, ја детерминираа потрагата по алтернативни дискурси и интерпретативни модели. Тој факт имплицира дека само преку комплексниот научен склоп  прашања стануваме свесни дека прегледот во сите круцијални аспекти на една, во нашиов случај - литературно-историска ситуација, е појдовна матрица за валидно интерпретирање и вреднување, како и матрица, во извесен степен, за рецепцискиот акт - препрочитување, чиј поттикнувачки потенцијал не е и не може да биде семантички исцрпен. Огромното внимание кое му беше посветено и му се посветува на овој имаголошки корпус од страна на теоретичарите од најразлични области на културата, придонесе дискурсот за помалку познатите (или подобро - помалку истражуваните и научно експонираните) феномени инкорпорирани и одредени од/во идентитарниот процес, да го надмине првобитното, реално-маргинално значење и контекстуално да се трансферира на повеќе нивоа, меѓу кои и на колективно ниво.
       А всушност, во нашиов предмет - конкретен литературен-фолклорно-собирачки опус, како да се запише или да се препише трагата во која е присутна Другоста, бидејќи секое означено тука содржи Другост, во одредена смисла; што ќе рече, од своја страна, дека Другоста циркулира од почетокот на значењето. Токму, народната/усна литература и колективната меморија се можеби едни од најлуцидните подрачја каде што Другиот е вграден во структурата на интеркултурноста; бидејќи усната книжевност претставува сублимација на севкупните човекови духовни, етнолошки, културни и антрополошки искуства; творештво на широките народни маси кое во зависност од материјалните, од социјалните и од историските услови го одразува животот во неговите различни пројавувања. А народот, несомнено, е парадигма на животворноста. Затоа, идентитетот „го прават бројни припадности; но неопходно е исто толку да се истакне фактот дека тој е единствен и дека ние го живееме како една целост.“ Враќањето кон изворите, погледот низ призмата на колективното паметење и меморија овозможува преку своето и локалното да се достигне и туѓото (!?), различното, па конечно и општото и универзалното, како услов за потврдување на сопствениот идентитет и на опстојувањето во/низ времето.
       Фолклорната ризница на македонската заедница, како што може да се реконструира и да се декодира од народните приказни на Марко Цепенков, покажува мошне јасно дека нашиот човек низ вековите, секогаш бил во тесни допири на културен план со други културни сфери и покрај општествено-политичката расцепканост, изложеноста на различни влијанија и честите миграции на населението кои се движеле во различни правци и биле од различен вид (етнички, културни, јазични, верски пре-в-крстувања итн). Впрочем, речиси и не постои пример во усна/народна литература; барем кај медитеранските народи, кај кои  се јавува „епскиот нагон да се проектираат и да се идентифицираат во митското и во историското минато, а со тоа да ја покажат сопствената супериорност и автохтоност“; литература која не создала свој каталог од емоционално потсилени негативни ликови за Другиот, за туѓинецот, за етнички различниот, за географски оддалечениот... Самата усна литература. Ќе рече Валериј Стефанов, се интерпретира како „апологија на своето и на вистинското во противтежа на туѓото и на лажното. Колективното паметење е склад од негативните слики за туѓинците при што се извршуваат толку важните симболички терапии. Секој колектив има потреба од она што се нарекува трансфер на негативностите поради ширење на групната идентификација.“

      Меѓутоа, не водејќи прецизна сметка за општествено-социјалниот и за кон-текстуалниот код на настанокот на овие дела, категоријата автохтоност (која е иманентно-функционална поента (доказ!), Што се влече од усната праксис)) е „за жал често злоупотребувана како начин да се покаже инфериорноста и неавтохтоноста на Другиот, неговата придојденост и лишеност од наследни права; неговиот варваризам и номадизам. Категоријата автохтоност е историски и вредносно кревка, без почеток и без крај, па поради тоа често анахрона и ретроградна кога Ќе се инструментализира во меѓунационални и во политички констелации!“
       Затоа, проблемот, сепак се чини, нужно е да се постави во имаголошка рамка. А имагологијата, како што ја дефинира Марија Тодорова, уште во воведот на својата студија Замислувајќи го Балканот е интердисциплинарен жанр: „се движи од антропологијата, низ литературата и низ философијата, сè      до социологијата и историјата. Се појави, вели Тодорова, потполно нова дисциплина имагологија - која што се занимава со литературните ликови на Другиот.“
      Да се обидеме, во таа насока и во тој домен, да го раз-откриеме етхосот на една индивидуа/литературен лик (оној на Еѓуптинот) или на еден тип индивидуи (Еѓупците); нивната „историја„ инкорпориран-а во народните приказни на Марко Цепенков. Овој наш собирач, во целата своја систаса на уметничката прагматеја и во прагматичната ентелехија ги загатнал многуте фактори кои се одредувачко-својствени за нивниот (на Еѓупците) фисис (природна нужност): географски. историски, цивилизациски, религиски, антрополошки, духовни...

2. Особености на Цепенковата праксис: Еѓуптинот или „дискурсот за инаквоста“


       Марко Цепенков е еден од оние македонски преродбеници во втората половина на XIX век, кој дури во европски рамки се сместува во рангот на најголемите собирачи на народни приказни. Истовремено, како „раскажувач по душа“ (Б. Конески), претставува редок и бележит пример за испитување на телеологијата на колективниот „органички“ облик на народната приказна во словенскиот фолклор; кој пак се развива како сродна праксис на една група народи, како целина, од која подоцна ќе се издвојат националните елементи, во судирот со другите култури. Судирот доаѓа, впрочем, да покаже дека самата усна/народна литература е можеби есенцијалниот топос каде што се среќаваат и бараат нужна интерпретација различните слики за Другиот, или за Различниот (инаквиот) од себе.
       Цепенковиот ентусиазмос и неговата постројувачка поетичка схема се одликуваат со внатрешна хомогеност и конзистентност, пре сè  со префинета лексис (народен говор со искуства од секојдневната нарав) која твори, складна композициона целина. Цепенковата праксис го вклучува во себе, меѓу останатите, и дискурсот за Еѓупците: нивниот етхос кој укажува на нивната историја, легенда, на нивното живеалиште, вообичаено престојувалиште, начин на мислење; ширејќи го така дијапазонот од темелењето на навика до смисленото дејствување со сите вродени и стекнати својства на нивниот идентитет.
       Претставувачкиот или стандардизиран код на нивниот етхос, прикажан во народните приказни на М. Цепенков, недвосмислено подразбира неколку одредувачки семантизми. Имено, тие се „проколнати, сиромашни скитници“ (приказ. бр. 603, 608, 642, 644); „мечкари, свирачи, сплеткари“ (приказ. бр. 606, 609); „плашливци, лажни горделивци, фалбаџии, „јунаци“ (приказ. бр. 354, 602, 603, 608); најчесто жените, но напати и мажите се „завидливи, проклети, неверни“, но и религиозно (не)посветени: тие се обично муслимани но некои од нив се и христијани (приказ. бр. 179, 471, 604, 605, 606); „брзоплети, шути“ (приказ. бр. 478, 607), „џагрмани“ (приказ. бр. 608); „трговци со коњи, џепчии, џамбази“ (приказ. бр. 412, 413); „аргати на земјоделски работи“ (приказ. бр. 643, 648) итн…

       Некои од овие семантизми, ќе се обидеме да ги претставиме и да ги потврдиме, барем со неколку примери од приказните на Цепенков, макар што е можно и изводливо; секако, нивно исцрпно,студиозно микро-читање. Но, сепак сметаме дека тоа подразбира ново и идно истражување што ќе си дозволи поголем простор и формат.
         Приказната-легенда, редактирана под бр. 644, говори, впрочем, за случајот на „проколнатоста“ на Еѓупците т.е. - „Оти сиромаси и црни и темни“. Самиот почеток на приказната е и најава, одговор и клуч/поента што подолу се елаборира-ат и се дешифрира-ат низ текстот:
          „Некој чоек, макар и еден народ, ако си коби чоекот да се осиромаши, непендек било тој чоек ќе се осиромаши; така и еден народ, од кај си е арен во богасто и сака да се праи сиромав, та да не плаќа на царот, тој народ ќе осиромашел  бездруго“ (стр. 50, книга 5).
         Таков е случајот, имено, со Еѓупците, регистрирал Цепенков, затоа што тие „коа имале царсто, толку богати биле“ а пак „при сè      што толку богати биле, пак царо (Фараон- м.заб.) маж и арач му земал, демек лесна вергија му земал, а не некоја голема вергија“. Така Еѓупците, сакајќи да го сокријат материјалниот имот од царот за да ги избегнат давачките, ќе бидат проколнати од Фараон а и од Господ; „Ти се молам, Господи, блаосои го народо твој еѓупски да се обогати, како што слушав јас до некое време оти биле богати. А пак ако сет богати и од навала вака праат и си кобат, за сиромаси да бидат пак ти да и блаосоиш и сиромаси да бидат за да паметуат и да прикажуат.“ Многу слична легенда на оваа, небаре како нејзино надоврзување е онаа дека „нивниот јазик не се пишува“, а тоа е уште еден дополнувачки дел на нивното проклетство - да немаат свој јазик а да го говорат, пред сè јазикот на средината од каде што дошле и каде што живееле/престојувале.
         Се разбира, сите тие легенди, меѓу кои се и споменатите, се исклучиво плод на народната творечка фантазија. Но тие стародревни сказанија,коишто според Цепенков ги знаат и ги почитуваат сите Еѓупци, ја изразуваат желбата на овој „народ без татковина“ да не остане без корен, трага и потекло.
          На пример, одејќи по оваа развојна линија, во приказната под бр. 608, наидуваме на следниот коментар на запишувачот/раскажувачот:
          „Кој вати - туа плати. Значи, никако да не платат арач, бидејќи Еѓупците не стојат сеедно во еден град или во едно село(курзив: З.Т), и од тоа Еѓупците мислеа да не плаќаат, оти не ќе можат да ги најдат во целата година, а во другата година ако ги најдит арачлијата, да не им барат за минатата. Со една реч, наместо еден да плаќат арач, а не два, еден што го побарале божем се излагале, но тоа било да го излажат царот нивни, да не плаќаат ни еден...“ (стр. 405, книга 4).
         Ете го, всушност, наредниот семантизам за „Еѓуптинот-номад“, меѓутоа номад-апатрид кој верува дека невкоренетоста е само симболична имаголошка скала на патот, кон вистинското и кон подлабокото себеситуирање во одреден простор; сеедно дали го нарекуваме територија, мапа или вселена. Номадот верува дека неприпаѓањето никаде, во никаков географски поглед, само го потцртува чувството на припаѓање секаде во некаков историски или дури во биолошки па и во космички поглед. Проклетството да се биде прогонет, значи во себе ги помирува егзилот и азилот, изгнанството и засолништето. Тоа е фармакон, едновремено и отров и лек. Пат кон идентитетот, но и скршено огледало на Личното. Видлив доказ за тоа е изгнанството на останувањето. Или како што вели Јовица Аќин во Гатање по пепелта (1993), станува збор за одложено изгнанство; помеѓу надвор и внатре, изборот е да се биде надвор одвнатре...
       Во имаголошката претстава на Еѓупците, како и на онаа од поголемиот дел на народите-номади, исто така, се наоѓа и посебниот култ спрема коњот. Тој им е десна рака при постојаните преселби од едно на друго место. Тие не велат: „Нека ви е среќен животот“ туку „Нека ви се живи коњите!“ Оттука потекнува и ковачкиот занает (иако, патем речено, нивните коњи најчесто одат непотковани, боси!). Еѓупците добро ги познаваат коњите и вршат трговија со нив, менувајќи „млади“ и „здрави“ (придавајќи им, при тоа, необични, чудесни својства) за „стари“ и за изработени, за малку „јусте“, за некоја пара повеќе. Таквите „џамбази“ при трампањето најчесто ги насамаруваат сиромашните и наивни селани, кои за малку пари и во голема нужда, во „зорт“ (посебно во пролетта, за орање), сакаат да добијат добар коњ. Особено парадигматични примери за овој факт ексцерпиран од секојдневната животна стварност/емпирија, се среќаваат кај Цепенков, во приказните Јаде, пие, лигаве иЕѓуптинот што си го продаал коњо.

          Сепак, конечно, како една од најсуштинските особености на Цепенковата праксис која е јасно препознатлива и во приказните за Еѓупците, е речиси обврзувачкиот, разрешувачки, стилско-експресивен дел или форма на лексис - наравоучението, поуката односно пословицата/поговорката. Конкретно, во неговите запишани приказни каде што се среќава ликот на Еѓуптинот, можат да се издвојат девет такви, поентирачки изразни реквизити и тоа: „Будали дале, итри јале“ (приказ. бр. 412); „У Еѓуптин вошки ако бараш, можи да најдиш, а не пари!“ (приказ. бр. 471); „Еѓупска сила трње вршила“ (приказ. бр. 602, 643); „Него цар го кладоа, тој леб барал“, „Сој ковар (по сој се терат) чоекот“, „И му излезе лагата на мегдан“ (приказ. бр. 603); „И толку му било многу“ (приказ. бр. 605); „Нероден Петко, му купиле капа“ (приказ. бр. 607); „Кој вати-туа плати“ (приказ. бр. 608). Тоа ќе рече дека многу од овие приказни ја оформуваат својата тематско-содржинска поента со нив и преку нив. Оттука, силна е потврдата дека народните приказни, особено реалистичните, анегдотите и легендите со својата збиена, згусната форма се погодни за вообличување, за сведување на нивната семантичност во една кондензирана фраза. Наравоучението се дефинира како синтетизиран мисловен исказ кој содржи суд за некого или за нешто, односно синтетизирана завршна формулација на искуството. Во тој контекст, јазикот на пословицата е второстепен моделативен систем; кажано според теориската апаратура на Јуриј Лотман, бидејќи основната семантика се проширува во преносна. Конкретното искуство (во случајов - она на Еѓуптинот) ја напушта ситуацијата од кое произлегло и обопштувајќи се станува општоважечка формула. Наравоучението е метафорично искован облик на лексис, во поголем број егземплари, со помош на слики од идиоматичен карактер кои што „се секогаш поттикнати, изразувани, иницирани од случувањата во околниот свет или во некоја личност. И тоа е нивни реален, стимулативен и иницијативен контекст, рамка...“
       На овој начин, природно, се наметнува и заклучокот дека Цепенковиот дискурс во народните приказни претставува, со својата лексичка енергија (делотворност), обсмислена систаса, семантички збогатена со мноштво тематски компоненти. Поради универзалните пораки што ги имаат во себе, приказните на Марко Цепенков и во иднина ќе отвораат огромни можности за натамошни, потемелни; историски, антрополошки, јазични, фолклорни... истражувања. Зарем повторно не би завршиле со констатацијата дека тука, се разбира, би се вброиле неизбежно и широките, културолошки, имаголошки, отворено-интерпретативно-аналитички потенцијали!