МИТСКИОТ ИНТЕРТЕКСТ ВО ОРИЕНТАЛНИТЕ НОВЕЛИ НА МАРГАРЕТ ЈУРСЕНАР

Елисавета Поповска

        Маргерит Јурсенар е писателка која со право го носи епитетот најголем класичен женски автор на дваесеттиот век, и тоа пред сè во рамки на франкофонските литератури. Ако определбата класичен во себе ја содржи амбивалентната осцилација меѓу поимите класик и класичар, при што класик е оној кој веќе одамна се впишал во Историјата на заслужните, а класичар означува специфичен естетски и идеолошки (етички) видокруг, тогаш Маргерит Јурсенар е класик по своите заслуги, а класичар по своите стилистички особености, по идеолошкиот аспект на своите определби и по една константна свртеност кон универзалните цивилизациски вредности. Нејзиното писмо е предизвик, постојан напор за дешифрирање, декодирање на една обилно сегментирана ерудитивна структура која формално се изразила во творби со висок естетски дострел.
        Познат е специфичниот однос на Јурсенар кон митологијата: опсежно и внимателно проучување на митот кај разни култури и цивилизации, недискриминаторски однос кон духовните вредности независно од кој дел на светот доаѓаат (дали се тоа актуелни или веќе изумрени цивилизации, минорни или доминантни), трагање по една општочовечка вистина која е безвременска и универзална, како и потребата таа светска меморија да се вгради во индивидулниот интелектуален modus vivendi на авторката. Еклектиката е дефинитивен избор на духовниот багаж на Маргерит Јурсенар, една вечна потрага по вистината за човекот и светот, една хуманистичка димензија која ја отфрла сервилноста кон секоја идеолошка заслепеност. Таа богата ерудитивна предлошка на Јурсенар во којашто се спојуваат знаења од најразлични домени на интелектуалната историја на човечката цивилизација, несомнено и природно се изразила преку значителни транстексулни и интертекстуални реминисценции со коишто изобилуваат нејзините дела. Во таа смисла, митот не само што е неоднимлива семантичка категорија вградена во нејзините пишувања, туку претставува и предмет за разгледување во низа метадискурзивни и метатекстулни интервенции од страна на Јурсенар, тогаш кога таа настојува да го објасни својот однос кон митот, посебно кон вградувањето на митолошките референци во литературните остварувања, односно во нивното литераризирање.
         
Токму затоа, Јурсенар во своето творештво јасно укажува на бројните и интимни врски кои постојат меѓу митот и литературниот феномен. Тоа се односи кои можат да се определат на повеќе начини: или митот има третман на литературна тема, па се појавува во форма на митолошки референци, и во тој случај митот е предмет не повторни елаборации и ре-интерпретации (експлицитно присуство) или митот ја сочинува идеолошката основа на делото, се вградува во неговата семантика, се фузионира со литературниот момент (имплицитно присуство на митот). Во едно свое интервју, Јурсенар го споредува митот со „серија концентични кругови, нешто слично на круговите што ги предизвикува камен фрлен во водата“. Во врска со ова, таа објаснува дека во прв план се наоѓа иницијалната античка легенда, во втор план е сликата за сегашниот момент на приказната, и во трет план е воопштената слика за човекот и за неговата судбина. Значи митот се транспонира низ повеќе временски категории и претставува мост меѓу човечкото и универзалното. Токму ваквата митска димензија Јурсенар им ја доделува на своите херои кои, преку серија потфати, се ослободуваат од ефемерната даденост на својата физичка и ово-земска егзистенција, го надминуваат времето, и живеат во безвременски простор каде човекот не е ништо друго освен универзална есенција на човештвото.
        Јурсенар е фасцинирана од поливалентноста на митот, од можностите за негово читање на повеќе нивоа. Митот е тој кој дава „чувство на поврзаност со сè (…) еден постојан контакт на човечкото суштество со вечноста“. Најверојатно таа би се согласила со констатацијата на Мишел Турније дека митот е „фундаментална приказна“ која може исто толку да забавува деца, колку и да биде преносник на најсмели филозофски спекулации.
        Во предговорот на Feux, Јурсенар дава програмска концепција за употреба на митот во книжевни цели. Според неа, митскиот хипотекст е најиницијалниот и најмалку видливиот слој во уметничкиот текст. Она што Јурсенар најмногу ја интересира се однесува пред сè на посредните стадиуми што ги поминуваат митовите и легендите од нивното настанување до моментот додека да стигнат до нас. Во истиот тој предговор, авторката искажува негативен однос спрема начинот на кој што Жироду го третира митот (премногу воочливата тенденција античкиот мит да претставува парабола за актуелниот момент во француската историја и традиција – вулгаризација на митот, негово празнење од фаталната димензија) и позитивен однос кон начинот на којшто Кокто ги третира митските мотиви (задржан е мистификаторскиот и вознесувачки елемент кој прави од митот момент на делириум, на страст и опседнатост, кои впрочем ја сочинуваат и вистинската димензија на античкиот митолошки универзум).

        Според неа, на таков начин фузионираниот, синтетизиран и асимилиран митолошки момент игра глобализирачка улога. Јурсенар истакнува дека посебно во делата од нејзината младост (тука спаѓа и нејзината збирка раскази Ориентални новели), таа настојувала својата сопствена метафизика да ја изрази преку митот, поради што митот е експлицитно присутен во текстот. Митот е тој кој на индивидуата & овозможува пристап до трансисториските вредности и контакт со Вечноста. Во првата половина од својот живот, Јурсенар, како и многу нејзини современици, таквото промислување на светот и животот го доживувала единствено со посредство на грчкиот мит, но при крајот на својот живот, во Разговорите со Метју Галеј таа признава дека „Тоа е нешто што отсекогаш сум го чувствувала (допирот на човекот со вечноста преку грчките богови), и понатаму продолжувам да го чувствувам, и тоа можеби сè повеќе со посредство на ориенталните и новохристијанските митови отколку со грчкиот мит“.
        Таа рана опседнатост на Јурсенар со митот и неговото конкретно инфилтрирање во нејзиното писмо, ќе ги разгледаме врз примерите преземени од значајното дело на нејзината предвоена, младешка фаза на творење, збирката раскази Ориентални новели. Во овие раскази всушност се операционализира нејзината романтичарска идеја за Ориентот како мистификација, но и како темелник на целокупната човечка цивилизација, односно дека Ориентот започнува веќе на Балканот, а се протега сè до далечните цивилизации на Кина и Јапонија.
        Во збирката Ориентални новели (прво издание 1938, последно преработено издание 1978) се вградени десет раскази кои зборуваат за настани кои се одвиваат во различни земји на Истокот : по еден расказ ги третира цивилизациите на Јапонија, Кина и Индија (Последната љубов на принцот ЖангиКако Ванг-Фо беше спасен и Обезглавената Кали), три раскази зборуваат за настани што се одвиваат на просторот на Балканските словенски народи и на просторот на Албанија (Млекото на смрттаНасмевката на Марко и Крајот на Марко Кралиевич ), дејството во три раскази се одвива на просторот на модерна Грција (Вдовицата Афродисија,Човекот кој ги сакаше Нереидите и Ластовичкина Богородица) и еден расказ го евоцира просторот на Холандија (Тагата на Корнелиус Берг ). Глобално овие раскази можат да се поделат на три циклуси, секој поединечно броејќи по три раскази : далечно-источен циклус, словенско/албански циклус и грчки циклус. Последниве два го сочинуваат единствениот балкански циклус на раскази инспирирани од историјата, митологијата и цивилизацијата на балканските народи. Секако дека за балканолошките компаратистички литературни студии посебен интерес претставуваат расказите во кои главен лик е словенскиот јунак Марко Кралиевич, а мотивите се преземени од легендите за него (Насмевката на Марко и Крајот на Марко Крале), како и расказот во којшто се обработува легендата за ѕидањето на кулата во Скадар и универзалниот мотив на балканските легенди за соѕиданата жива мајка-доилка со цел да се одржи градбата, а притоа на ѕидот е оставен мал отвор во пределот нанејзините градите за таа да може даси го дои своето дете (Млекото на смртта). 
         Реалноста и митот се доближуваат и се мешаат во ориенталните знаци со кои обилува ова дело на Јурсенар. На едноставните настани од современата историја, лишени од секаква величина, било етичка било естетска, преку транспозицијата на митот им се доделува токму една таква димензија на величенственост и достоинство. На тој начин се одвива двоен процес надесакрализација намитот и на сакрализација на стварноста, што е особено воочливо во новелите од грчкиот циклус каде појдовни точки се настани со сите елементи на прозаичност и суеверие. Од банален настан се добива литературна транспозиција која е обременета од феноменот на митолошкиот фатум, од страста која опожарува и обезглавува, од тек на настани кој е неизбежен затоа што е детерминиран од внатрешната криза на ликовите. Криза со толкав интензитет, се чини, може да се почувствува само под жешкото сонце на античкиот југоисток. Митот всушност врши уметничка транспозиција на Историјата и на тој начин ние добиваме информации за духовниот, идејниот, социјалниот, етичкиот универзум на античка Грција.
        Но пробивот на сакралното не настанува само во сферата на активностите од секојдневниот живот. Аналогии се воспоставуваат исто така меѓу човечките ликови – двигатели на настаните од една страна, а од друга страна митолошките ликови кои, ако не се богови, тогаш се полубогови, или се обдарени со натчовечки способности и димензии, или пак се под директна заштита или бес на Боговите.

        Со таквото директно приближување меѓу човекот и божествениот митолошки момент, исто така настанува еден двоен процес на хуманизација на божественото (нимфите се божествени творби со беспрекорна убавина, тие заведуваат но знаат и да страдаат и да повикуваат на помош тогаш кога свештеникот Терапион живи ќе ги соѕида - Ластовичкина Богородица) односнодивинизација на човекот (исклучително доблесната фигура на младата мајка која е издигната на степен на светица, односно некој кој е на патот да стане божествен – Млекото на смртта). Во тој случај станува збор за иманентна трансценденција, можност за митификација на индивидуата токму поради универзалната димензија на неговата човечка есенција. Во самиот лик доаѓа до луциден спој меѓу божественото и човечкото, сакралното и профаното, за да се дојде до една смела визија за Бог кој е на земјата.
        Бројни се патиштата по коишто се воспоставуваат тие интертекстуални кореспонденции меѓу ликовите и настаните од новелите со општопознатите универзални митови. Постои едно експлицитно споредување на ликот на Марко Крале со оној на Одисеј: „Марко ги заведуваше брановите: пливаше исто толку добро како и Одисеј, неговиот антички сосед. Марко ги заведуваше исто така и жените.“ – значи постои алузија на легендата за Одисеј и Сирените само што, за разлика од Хомер, овде е во игра инверзијата: во античкиот мит, Сирените се тие кои го заведуваат Одисеј, а во оваа обработка на балканската легенда, Марко е тој кој заведува. Понатаму, постои споредба и со Ахил, споредба во којашто Ахиловата пета на Марко е неговата неотпорност спрема убавото и сензуалното, но има исто така и споредба во која Марко се покажува супериорен бидејќи „ & недостасува на Илијада една насмевка од Ахил“. Патувањето на посмртните останки на Марко, е споредено со последното патување на кралот Артур. Тоа значи дека постои реферирање не само на античкиот мит, туку и на средновековните легенди, оние во кои постоел витешки кодекс на однесување кој е многу поинаков од спонтната и импулсивна природа на јужнословенскиот јунак. Јурсенар врши приближување на словенскиот јунак до епскиот и мистичен колорит на циклусот на легенди за кралот Артур, на тој начин воспоставувајќи аналогија меѓу најзначајните моменти на цивилизациите оддалечени во просторот и во времето.
        Од друга страна, има имплицитно споредување на Крале Марко со Херкул преку неговата голема и цврста телесна градба, преку начинот на кој ужива во животот и во доброто јадење и пиење (овој момент упатува исто така на гротескниот реализам на Рабле, односно на Гаргантуа и неговата карикатурална предимензионираност). Поради тоа што Марко е споредуван со даб: „Турците врз кои Марко се нафрлуваше најверојатно имаа чувство дека планински даб им паѓа на главите“ постои алузивно приближување на неговиот лик до оној на Агамемнон, кој што во грчката литература (Електра на Софокле) е споредуван со даб. Можни се и други такви интерпретации кои укажуваат на амалгамскиот карактер на ликовите во кои се собрани ерудитивните одблесоци на самиот автор.
        Слична е интерпретацијата и на женските ликови: несреќната мајка-доилка е последователно споредувана со Антигона (симболот на сестринската љубов и љубовта на ќерката кон таткото) и Андромаха (симбол на сопружничката и мајчинската љубов), и двете антички егземпларни фигури на семејната преданост, потоа младата мајка е споредувана со Гризелда (лик од една од новелите на Бокачо – симбол на слепата преданост кон мажот), Изолда (бретонската легенда за Тристан и Изолда - симбол на страствената љубов посилна од сите морални, социјални и религиозни забрани) и Алда (од францускиот средновековен јуначки еп Песна за Ролан - симбол на неутешната љубов која не може да ја надживее загубата на саканиот). На крај таа е споредена и со Богородица – инкарнација на бескрајната нежност, кроткост и мајчинска љубов која дарува вечност, мачеништво кое ги отвара вратите на Божјото Царство и од пожртвуваната мајка прави светица. Значи постои поврзување не само со грчко-римската митологија туку и со средновековната митологија, епика и легенди (бретонски легенди, јуначки епски песни, ренесансна проза - во конкретниов случај се работи пред сè за литературни митови), како и со христијанско-библиски мотиви.
        
Главниот лик од расказот Вдовицата Афродисија (расказ-црна хроника за страсната жена која ги убива мажот и детето за да може да се состанува тајно со својот љубовник, водачот на локалната криминална банда, а откако тој ќе биде убиен, Афродисија заедно со неговата отсечена глава наоѓа смрт во бездната) во себе ги обединува прерогативите на трите антички хероини познати по тоа што ги следеле своите импулсивни нагони и го предизвикувале својот трагичен фатум со чинот на трансгресија на божјите и човечките закони: Клитемнестра која во заговор со љубовникот го убива својот маж, Медеја која си ги убива сопствените деца, Антигона која спротивно на наредбите на кралот извршува погреб на своите браќа. Така Афродисија е истовремено прељубница, чедоморка и прекршител на забрана, односно погребател на обезглавеното тело на нејзиниот љубоник кого селаните го изложиле јавно на селскиот плоштад во знак на триумф над бунтовникот и злото (таа е превртен двојник на Антигона која останува морално чиста за разлика од Афродисија која преку серија криминални дејствија се приклучува кон пеколот на грчките фигури на трансгресија).

 

        Во новелите постои едно истовремено присуство на пагански елементи (елементи на митолошкиот политеизам и на суеверие) и на христијански мотиви (библиски легенди и ликови). Така, често пати се доаѓа до соочување на рудиментираните остатоци на првата со етаблираните вредности на втората религија што е посебно видливо во новелите со балканска инспирација. На таа линија на соочување се наоѓа и градењето на женските ликови кај Јурсенар. Жената е или инкарнација на Нереидите, сирените, античките нимфи обдарени со безгрижност, ласцивност, сензуалност која заведува и лаже, па и предизвикува смрт (пашиницата, Афродисија, Кали), или, од друга стана, жената е Девица (Богородица) и е на линија на христијанскиот идеал за чистота, чесност, достоинство и светост (мајката-доилка, Дамата-од-селото-на-цвеќињата-кои-паѓаат, жената на Линг).
        Присуството на митот е воочливо и преку семантичката густина на личните имиња кои се спомнуваат во расказите. Тоа се или изведенки од имиња на божества и полубожества, или имаат грчки корен па преку сугестивноста на личното име симболично се укажува на психолошкиот и етичкиот профил, па и судбинската определеност на ликот: Афродисија од Афродита – грчка божица на љубовта, бракот и плодноста. Нејзината инкарнација во Афродисија ја претставува фаталната страствена љубов која е противзаконита и забранета и која води кон смрт, па како таква нераздвојно е поврзана со жешкото сонце на античкиот Медитеран и со драматичниот универзум на грчката трагедија; Панежиотис - египан, од грчкиот збор аигос – коза и Пан – грчко божество на плодноста и сексуалната моќ ( во Човекот кој ги сакаше Нереидите); Терапион - оној кој лекува ( во Ластовичкина Богородица)…
        Референтноста по однос на митолошката имажерија од каква и да било провиниенција евидентна е и во евокацијата на слики од минералниот, растителниот и анималниот свет кои имаат прецизна симболична конотација која се востановила во традицијата: христијанизацијата на Нимфите од страна на Богородица се случува во пештера во која таа донела на свет дете и каде што го положила по неговата физичка смрт „со цел да доживее второ раѓање преку Воскресението“ (Ластовичкина Богородица); едната од трите Американки-Нереиди носи во косата гранчиња мирта, цвеќе кое & било посветено на божицата на љубовта и задоволствата Венера, симболизирајќи ја на тој начин бесмртноста и желбата(Човекот кој ги сакаше Нереидите); при физичкиот опис на Кали, авторот укажува дека нејзините бедра при одот се нишаат како - сурлата на штотуку родено слонче, потсетувајќи нè при тоа на значењето што го има слонот во индиската митологија и културна традиција (Обезглавената Кали).
        Тргнувајќи од своите младешки уверувања дека Ориентот ја симболизира духовната невиност и мудрост на човечкиот род, Јурсенар во текот на своето богато животно искуство развила еден идеолошки модел на отвореност и толерантност кој најмногу & погодувал на нејзината манифестираната тенденција за синкретизам меѓу разните религии и културолошки наследства. Преку овој спој на големите духовни движења врз коишто почива целокупната човекова мисла, Јурсенар успева да се ослободи од стегите на секоја идеологија поединачно и да дојде до она што е вистински човечко и универзално во сите религии и култури. Со достигнувањето на ваквите цели, искуството на Маргерит Јурсенар станува парабола на еден живот исполнет со луцидност и љубопитност, критички дух кој си поставил високи морални и естетски дострели, оставајќи литературно наследство кое повикува на следба и создава следбеници, затоа што Јурсенар е неодминлива за сите оние кои веруваат во фузијата меѓу животот, литературата и општоцивилизациските вредности.