ПРЕЦРТАН ЛИК

ADIEU НА ЖАК ДЕРИДА

Владимир Бити

          Неодамнешната смрт на Жак Дерида, ако се додаде кон сé уште свежата низа обележана со имињата на Никлас Луман, Емануел Левинас и Пјер Бурдијо, неодоливо го повикува во сеќавање меланхоличното чувство од Лападските сонети на Војновиќ:
                                 Еден по еден заминуваат властелините
                                 во сандак црн носен од слугите...
          Значи, аристократите на интелектот заминуваат, оставајќи им ја незавидната плебејска улога на оние кои треба да го понесат „товарот“ на нивното наследство. Но, можеби во таа положба на слуги, што ни ја доделуваат „господарите на вистината“ во чинот на оддалечување и со раката подигната за поздрав од сé помагливиот лев брег, сепак, постои извесна историска правда. Вообичаено, мисијата на плебејците се состои во подготвување востание, а токму во тој процес беше затекнато и ова големо поколение смислувајќи го т.н. излегување на филозофијата на улица во 68-та година. Познато е дека Адорно, и покрај отворениот повик на побунетите студентки и студенти, одбил да ја напушти предавалната, додека Лакан, без двоумење, им одвратил на запалените револуционери: „Она кон што се стремите вие како револуционери е Господарот. И ќе го имате.“
          Меѓутоа, и покрај одлучното лишување од повикот на толпата за придружување, „мајсторите на мислењето“, сепак, ја изведуваат филозофијата на улица, но во друга, посуптилна и подалекусежна смисла. Тие го преместуваат самото место на мислење и говор од заштитениот академски кабинет во метежот на улицата, ослободувајќи го од класичната филозофска  сувереност и ставајќи го во надлежност на анонимните механизми на масовното општество. Истакнувајќи ја изложеноста, ранливоста и зависноста на мисловната единка од бројните фактори кои ја надминуваат, тие го поткопуваат крунското наследство на своите претходници: филозофскиот субјект кој, и во најтешките мисловни искушенија, „очи в очи со смртта“, мажествено владее со себе.
          Слично на неговите француски интелектуални сопатници, и Дерида се појавува во климата на пресметка со саморазбирливоста на таквиот субјект којашто се изведува во рамките на интензивната критичка рецепција на les trois h во германската филозофија - Хегел, Хусерл и Хајдегер.
          Слично на влијателното читање на Хегел од страна на Кожев, и Дерида многу повеќе го користи Хајдегер како оптика, а другите двајца како предмет на своите деконструкциски читања. Имено, Хајдегер со својата критика на метафизиката во име на заборавениот биток - или со критиката на онтичките разлики меѓу битијата во име на онтолошките разлики меѓу битокот и битието – му дава патоказ на Дерида за поткопување на институцијата врз која почиваат „светите“ противречности меѓу телото и духот, сетилата и разумот, зборот и поимот, природата и културата, човекот и бог, гласот и буквата, машкото и женското, означувачот и означеното, субјектот и објектот, јас и другиот, итн. Ако се доведе во прашање вредноста која го втемелува сето поле на вакви разлики - а тоа не е ништо друго освен самиот филозофски субјект - тогаш паѓа во вода и неговата премолчена хиерархија, бидејќи размеѓеното поле го вовлекува во ослободената игра на разлики и самиот свој дотогаш заштитен прикажувач.

          На тој начин, во внатрешноста на системот се воведува нешто што дотогаш било надворешно, во неговата наследена саморазбирливост се внесува некаква туѓост, а во неговата законитост се воведува непредвидливата случајност. Дотогаш отпишувани како „жални нужности“, неизбежни „итн“ или како quantité négligeable, надворешноста, туѓоста и случајноста, сега, со својата интервенција во внатрешноста, во саморазбирливоста и во законитоста на системот ги дестабилизираат сите негови честички изведувајќи ги од состојбата на наполна потчинетост под надлежноста на системот. Тие честички, освен со својот зададен контекст, го задржуваат принципиелниот  однос и со сето она што тој контекст го исклучува, а што им овозможува во дадениот момент да го изиграат или да го „стават во наводници“ (mise en guillemets). Тоа е она што Дерида подоцна го нарекува тропичка, пародиска или ирониска работа на она коешто е врамено врз сопствената рамка или пак погон на бесконечното самоврамување  вграден во она што е врамено. Il y a du cadre, mais le cadre n'existe pas. Постои врамувањето, но не и конечната рамка. Иако, во фазата на деконструкцијата на т.н. метафизика на присутноста тоа сé уште не е поставено на преден план, сепак, од перспектива  на подоцнежниот филозофски интерес на Дерида станува очигледно дека еманципацијата на честичките на светот од железниот стисок на филозофската и на научната вистина, всушност, од почетокот работи на етичкото ублажување на политичкото насилство врз тие вистини.
           Во карактеристичното плебејско оддалечување од своите филозофски претходници-аристократи, оддалечување кое е тукуречи карневалски свесно  за минливоста на секоја доминација, Дерида го ускратува предзнакот на дефинитивна даденост на која било вистина. Тој, доследно, ја претвора и сопствената вистина во буква на  „сеопштиот текст“ на светот, во јазол на перманентно ткаење  прецртан со бројните наследени нишки. Токму тоа е она што го означува неговиот разгласен, озлогласен и често погрешно протолкуван диктум Il n'y a pas de hors-texte, дека не постои сигурна зона надвор од текстот на преплетените знаковни перспективи или: никој не може да исчекори од метафизичката целина, а без при тоа со својот исчекор  да не се надоврзе на целината. Всушност, би било подобро ako clôturemétaphysique наместо како „целина“ се преведе  процесуално како „заточување“ или „затворање“, бидејќи со тоа посилно ќе се асоцира врската со Хaјдегеровото Vollendung (довршување) односноVerendung (окончување). Во Крајот на филозофијата и на задачата на мислењето Хaјдегер утврдил дека тоа довршување и скончување маскирано во сепроникнувачката научна технологија  „ќе потрае подолго одошто целата претходна историја на метафизиката“, и Дерида, всушност, без двоумење ја потпишува таа дијагноза. Но, ако тој како и Хајдегер, поучен со Ничеовската објава на смртта на бог и со оттаму изведениот перспективизам на светот, за никого не предвидува објективно-неутрално место надвор од ткаењето пристрасни оптики, сепак за Дерида, како и за Хајдегер, сите места не се подеднакво вредни.

          Она што го разликува едниот јазол од другиот, тоа е степенот на свест за вплетеноста во метафизичкото ткаење кое неприметно ги извртува значенските намери, ја поткопува воведената поимност и си го ускратува сопственото место на говор. Тоа е причината поради која, според анализите на Дерида, на пример Русо, Леви-Строс или Де Сосир никогаш не го кажуваат она што сакале да го кажат: нивниот говор е секогаш само ефект на невидливата работа на квазитрансценденталната рамка која начелно не може да ја контролираат. Имено, како што беше случајот уште со Хајдегеровиот биток, таа рамка избегнува секаква временска и просторна идентификација од страна на битието, бидејќи рамката е онаа која секогаш-веќе ги идентификува нив, им дава временско и просторно место и со тоа ги прави трајно зависни од себе. Кај Хајдегер разликата меѓу битокот и битието се состои во тоа што битокот е упатен единствено на самиот себе, додека сите битија се упатени на него и со тоа трајно поместени од непосредните односи спрема самите себе. Значи, ним не им преостанува ништо друго освен да ја освестат својата зависност за мисијата на битокот  (Seins-Geschick) која ги чини „прецртани“ смртни битија осудени да му се оприсутнат (gegenwärtigen) со својата отвореност за него. Затоа, кај Хајдегер автентичната егзистенција подразбира соочување со сопствената конечност и смртност (т.н. Sein-zum-Tode), постојано „самопрецртување“, неуморно делување врз разоткривањето на својата пасивност. Тоа е она што тој го нарекува одлучност (Entschlossenheit), подеднакво во смисла на одважност и на ослободување од каква било смирувачка, здраворазумска даденост. Дури  Entschlossenheit му овозможува на разбирањето во својата основа да го препознае предразбирањето (Vorverständnis), имотот да го препознае предимотот (Vorhabe), видикот својот предвидик (Vorsicht), а интервенцијата во светот својата прединтервенција (Vorgriff). Иако разликата меѓу  битокот и битието се заменува со разликата меѓу говорот и пишувањето, која според него помалку се промислувала наспроти разликата меѓу  битокот и битието, Дерида својата квазитрансцедентална структура на пишување (écriture) подеднакво неумоливо ја опишува како  „без присутност и без отсутност, без историја,  без причинител, без почеток, без завршеток (...) апсолутно ја поткопува сета дијалектика, сета теологија, сета онтологија“ па никој нема начин да и' се спротивстави. Како што се разбира од тој опис, Дерида дури и го лишува Хајдегеровиот концепт на метафизика  од класичното телеологиско мисионерство, или како што преферирал да формулира, од „поштенскиот карактер“: без почеток и завршеток, пишувањето како некој надвременски сеопшт текст (texte général) повеќе нема историска насоченост и со тоа, од гледна точка на своите составници-зборови, се лишува од секаков препознатлив идентитет. Затоа, работата на неговите составни делови-зборови не се состои во тоа да испраќаат кому било некаква порака (envois), туку само и единствено во тоа да одговараат или да возвраќаат  (renvois) на применото пишување.

 

          Во таа смисла, филозофскиот субјект на Дерида е уште попасивен од оној на Хајдегер и неговата задача се состои во освестувањето на  сопствената длабинска прецртаност со другите, задача која е уште попарадоксална и со поголеми барања. Би можеле да ја наречеме постојано повторувано отворање за метафизичко затворање чии жртви сме станале  во самиот чин на тоа отворање. Тоа е начинот на кој Дерида ја толкува Хајдегеровата отвореност– како упорно ослободување. Да ја слушнеме само оваа реченица од Граматологија „Сите поими што досега ги предложив со цел да се промисли вглобеноста на дискурсот во историската целина се фатени во истото метафизичко затворање кое го доведов во прашање.“
          Иако на прв поглед делува како развластување на сопствениот говор, фаќањето на самиот себе во логоцентричната парадигма, всушност, значи  негово ополномоштување, бидејќи во подлогата го открива тајниот дослух со онаа структура  која им се измолкнува на сите нејзини критичари, за на крајот дури и еден Хајдегер да го улови во својата невидлива мрежа: „Алијансата“ со недофатливиот „законодавец“ се распознава во тоа што сопственото место на говор доследно го лишува од идентитет, го става под наводници и го отповикува, за да се поистовети со структурата која сé идентификува, но самата никогаш не дозволува да биде идентификувана.
          Ми паѓа на ум едно прашање на С. Жижек поставено во Тие не знаат што прават: „Зарем обезбедувањето празно место за Моќта не е најлукавиот и едновремено најсуровиот, безусловен начин за негова окупација?“ Се чини дека во тој поглед самопозиционирањето на Дерида преку лишувањето на секаква позиција може да се доведе во врска со анализите на Фуко на сепроникнувачката структура на моќта која на крајот го наведува на подеднакво потопување и обезличување на местото на сопствениот говор, на тивко исчезнување во безименото „бранување“ или во „мрморот“ (moutonnementmurmure). Имено, и тој тврди дека пишувал  „за да нема лице“, и тој го растворал зададениот дискурс со цел да го отвори во него просторот за слобода, како што забележал Хејдн Вајт во својот прониклив hommage.
          Значи, ако Дерида, и покрај повременото разменување полемички стрели, воопшто нешто го поврзува со неговите големи интелектуални современици, тогаш тоа е хистрионското оддалечување, односно поместување, кое од почеток е вградено во неговата појава. За Лакан, на пр., неговата ученичка Катрин Клемент  утврдила дека тој настапувал под маска, но под таа маска (не) се сокрива Ништо, додека пак Мајкл Холквист ќе каже за Дерида: „Никој не може да биде толку самосвесен како него, така што напорите на неговите толкувачи да бидат сомничави спрема своите зборови исто колку и тој изгледаат предодредени за неуспех. Тие очајуваат во настојувањето да го фиксираат тој непрестајно самодецентрирачки лик кој дури и своите дела ги потпишува со различни имиња.“

          Радикалното самопрецртување, всушност, се заснова на тоа што субјектот секогаш одново и одново ја воведува во себе непомирливата разлика, расцепот меѓу пасивното и дејствителното невидливото и видливото, несвесното и свесното јас, не допуштајќи им на тие две страни да заборават една на друга. На сличен начин како глумецот и улогата,  и овие  две страни една за друга значат во исто време и услов за овозможување и за оневозможување, бидејќи улогата, воедно и', му овозможува и му оневозможува на глумецот да се појави, а исто така и глумецот на улогата. Едното со другото значи се претвораат во figure sous rature, прецртан лик на преместениот, одложениот, колебливиот (indécidable) идентитет. Едното го повторува другото, и тоа подеднакво во смисла на „го репродуцира“ и „внесува новина во него“. Едното му одговора на другото како изобличено ехо од другиот брег. Едното го пре-до-пишува, го пре-испишува и го пренаменува другото.
          Во тие рамки можеби полесно ќе ја разбереме системската и перманентната невдоменост на Дерида, како да му било судено да ја живее онаа позната transzendentale Obdachlosigkeit: јазичен и книжевен теоретичар меѓу филозофите, филозоф меѓу теоретичарите, ничеанец меѓу хегелијанците, хегелијанец меѓу ничеанците, Алжирец меѓу Французите, Французин меѓу Американците, тој со Германецот Хајдегер го чита Евреинот Левинас, со Левинас ја преиспишува грчката филозофска традиција, а со хомосексуалецот Женет го преиспишува  мажествениот филозоф Хегел. Неговиот филозофски жаргон врие од подвоени, шифрирани, „криптонимиски“ „зборови со отстапка“ кои без престан прекопуваат по архивите на своето повеќегласно памтење. Со тоа како да го откриваат своето двоумење пред конечното именување на не-местото на Празната Ознака. Наместо тоа, неодлучно кружат по работ на неговата бездна во постојано преместување кое наводно спречува  каква и да е догматизација: пишување,différance, општа економија, дисеминација, расцеп, фармакон, рамка, повторливост, сеопшт текст, структурно несвесно, давање, „хантологија.“ Со Роберт Фрост тукуречи  ги слушаме како дрдорат:
                                        We dance round in a ring and suppose
                                         But the Secret sits in the middle and knows.

          Навистина, филозофијата на Дерида од почетокот е обележена со одбивање на кој било начин да се оприсутни вистината како принципиелно отсутна Ствар, која ја однела тајната со себе во гроб, та оттаму се огласува само уште во прецртан лик на сениште со неговиот треперлив глас. Уште врз примерот на „ни збор, ни поим“, différance, тој се обидува да го спаси она напишаноа што го закопува неговиот изговор (бидејќи différеnce се изговара на истиот начин), и тоа затоа што завршетокот „-ance“ во францускиот јазик „останува неодлучен меѓу актив и пасив.“ И ќе видиме дека она што допушта да биде означено со помош на /se laisse désigner pardifférance не е ниту едноставно актив, ниту едноставно пасив, туку  огласува или поточно повикува нешто од типот на  средна глаголска состојба (la voix moyenne), изрекувајќи ја операцијата која не е операција, операцијата која не може да се мисли /ne se laisse penser/ ниту како пасивен залог, ниту како работа на субјектот врз објектот, или да се мисли врз основа на категориите како што се агенс или патиенс, ниту врз основа на кој било термин, ниту со движење према кој било од тие термини. Бидејќи средната глаголска состојба, извесната нетранзитивност, може да биде она што филозофијата на својот почеток го распределува во актив и во пасив конституирајќи се како таква репресија.“

 

          Значи, Дерида отповикувајќи го субјектот (и објектот) во име на некоја хипотетична предфилозофска состојба, настојува да ја отповика репресијата која и' е иманентна на филозофијата, како што се обидува да ја отповика и тиранијата на владејачката граматика на европските јазици во име на божем дамна потиснатата средна глаголска состојба каква што Хајдегер повикуваше преку изобилството од своите глаголски именки. „Но тој Ursprache е вид сон, фантастичен сон за нешто кое никогаш не постоело и не можело да постои освен можеби како бајковен производ на Хајдегеровата приказна според која мислењето, изгубено со силниот преврат на сократовското и онтолошко-метафизичкото испрашување во предсократовскиот јазик, сега треба да биде поставено повторно токму со Хајдегер “ (Томас Пепер).
          Впрочем, во истата смисла, и Дерида по трагата на Боас, Малиновски и Маус, се обидува да ја повика и состојбата на некаква вредносна „мана“ пред расцепот во денешната економија на добивка и на загуба: „Мора да ја замислиме економијата во која оној кој губи добива и во која човекот губи и добива на секој чекор.“ Но, на таквите утописки контрафактички проекции на минатото, како што Дерида добро знае, не може да им се влезе во вистинската трага, па тие остануваат во сферата на наполно Другото, која не подлежи на идентификација, но на која, смета тој, мора да и' го подредиме сето она што подлежи на идентификација.  Следејќи го таквиот императив на филозофската „логика на жртвувањето“ наместо дотогашната логика на насилството, образложеното поништување на местото на сопствениот говор, далеку од тоа да биде незадолжителен гест на фриволен филозофски кловн, како што често бил толкуван, всушност, кај    Дерида од самиот почеток  се става во служба на етичката одговорност.
          Во таа смисла, би можело да се рече дека Дерида на некој начин го преиспишува диктумот на Ниче од Случајот Вагнер, според кој во времето на масовното општество коешто го воведува консументскиот релативизам на сите вредности, филозофот може да настапува единствено под хистрионска маска. Со други зборови, и на филозофот, како и на сите други, му е доделена некаква улога на сцената на светот. Тој не располага со вистината, туку единствено со оддалечувањето од улогата што му ја доделува нејзиниот  режим, управувајќи со оваа, земска сцена од онаа другата, скриена сцена. Меѓутоа, додека Ниче по правило ја истакнува обврската на филозофот кон улогата, односно кон однесувањето кое трајно го поврзува со „кого-годе“, Дерида упорно истрајува на оддалечувањето кое го разликува од сите оние кои го претставуваат тој „кого-годе.“ Во склад со тоа, тој понекогаш е склон кон омаловажување на мрежата на малите политички разлики која ја одвојува мојата од другите улоги на зададената сцена на светот, а во корист на непремостливата етичка Разлика меѓу оваа и онаа Друга Сцена.

 

          Но, не се сите во позиција да ја поништуваат својата улога или да го прецртуваат својот лик, без оглед на тоа колку тој им бил зацртан со Другиот. На пр., таа прилика ја немаат жените кои заради преживување се служат со доминантниот дискурс на мажите, ниту пак обоените кои од истата причина мора да ги носат „белите маски“, ниту колонизираните кои се осудени на претставите на своите господари. Дерида можел да говори во нивното плебејско име, како што и секако се обидувал, но тоа нужно го чинел од аристократскии заштитената позиција, институционално обезбедена од санкциите за перманентно самоускратување на комуникацијата. За разлика од него, изложените жени мора да говорат на начин кој ќе биде разбирлив за мажите, обоените на начин преку кој ќе допрат до белите маски, а ранливите колонизирани на начин преку кој ќе ги придобијат своите господари: ним им е потешко да го занемарат зададениот распоред на силите на оваа диференцијална сцена, а во име на сеизрамнувачката сцена. Во повремено изразениот стремеж кон занемарувањето на политичката одговорност, на штета на етичката одговорност на сопствениот дискурс, можеби и не сакајќи по трагата на својот голем учител Левинас, сепак незаборавната плебејска интервенција на Дерида во наследениот аристократски карактер на филозофијата го демонстрира изродувањето, својствено на секое застапништво. Но, таа интервенција, благодарение на својата богата разработеност остава широк раб од којшто може да се преземе новото плебејско преиспишување во духот на она, и со минуциозна одговорност спрема она, што Дерида го спроведе на мошне величествено ригорозен и обврзувачки начин.
          Благодарам и adieu, Жак Дерида, до некој иден состанок на плебејците на сe послабо видливата rive gauche, каде што прошталниот поздрав на Твојата рака полека исчезнува во маглата. Има уште прашања што не стигнавме да Ти ги поставиме. Дали ќе има прилика? À-dieu.

 

                                                                                          Превод од хрватски јазик
                                                                                                      Марија Ѓорѓиева