СОГОЛУВАЊЕ НА МОРАЛОТ КАЈ МУЗИЛ

Зоран Ѓоргиевски

ISSN 1409-715X

1. Деконструкција на насилната етика


          Многу места од огромниот незавршен роман на Роберт Музил се концентрирани врз одбивањето на главниот лик Улрих, човекот без својства, да се димензионира во рамки на етичката диспозиција на своето време. Во еден разговор со својата сестра, тој истакнува: „Моралот што сме го примиле со посредство на традицијата е таков што се чини дека нe’ присилува да одиме по несигурна жица над бездна, и притоа не ни се дава друг совет освен: држи се што повкочането“ (Човек без својства II, 103)
          Чувството на неприпадност и ’моралната неугодност’, доследно артикулирани преку Улрих во првиот том, како и неговиот утописко-мистичен спој со сестрата во вториот том, претставуваат одговор на една конкретна историска и цивилизациска криза, но во иста мерка Музиловиот роман може да се чита и како една оригинална поетика на негаторство. Суптилната иронија на таквата поетика е комплементарна и за историското и за антрополошкото читање на романот, но стилско-ирониската константа наведува на еден скалест тип на односи, во кој историското е секогаш подлога за спознајно откривање на антрополошки теми и мотиви, естетички кодирани и конвертирани, и со тоа, по својата суштина опасно блиски до жанрот на една тотална етичка дистопија. Контекстот на целокупното дело на Музил (како и неговиот живот) даваат многу назнаки за едно вакво центрирање на моралната проблематика во толкувањето. Чувството на негативна и неразрешлива утопија се покажува рекурентно во сите негови раскази и во првиот роман, а отворениот крај на Музиловото животно дело – делумно производ на несреќен случај – се чини дека е одраз на имплозивната тензија на есеистичкиот начин на размислување (и живеење!?) и на, според ’моралниот’ код на авторовата поетика, еден прикриен и, истовремено, соголен етички релативизам.
          Постапката што ја користи Музил во мапирањето на моралната проблематика, со современиот речник можеме да ја идентифицираме како деконструктивистичка. Апоријата која е во основата на таа деконструкција се мултиплицира во зависност од нивото на кое се чита или се размислува текстот. На текстуалното ниво може да се лоцираат две основни апории, кои приближно соодветсвтвуваат на првиот и на вториот том од романот. Првата се однесува на колективните форми на востановување и дејствување на етиката. Државата Каканија, зад чие име се крие уредувањето на Австро-Унгарија, преку т.н. ’Паралелна Акција’ се обидува да пронајде идеја која ќе го симболизира своето лидерство во економското и духовното обединување на Светот. Во таа насока, токму најдиректните репрезенти на економијата и на сe поголемиот технички напредок на цивилизацијата го носат кај Музил ореолот на ’големиот Морал’ и ’големиот Дух’ што, се разбира, претставува најдлабока иронија и основа за негативната разрешница на ’Акцијата’ во романот. Излезот од историјата не е пронајден, туку напротив, се запаѓа во најтешкиот кошмар на историјата – светските војни. Втората апорија до која се доаѓа преку текстот, е контрапункт на првата и во композициска и во суштинска смисла. Таа се однесува на љубовната, односно на интимната интерсубјективна етика. До повторната средба со својата сестра, Улрих не успева да воспостави скоро никаков духовен контакт со своите љубовници. Со Агата, тој доживува едно инцестуозно и апсолутно мистично соединување, преку коешто Музил не упатува на слики и претстави директно поврзливи со митските обрасци за андрогинот. Поставувањето на идејата за двополово и апсолутно суштество – и во себеси и во спојот со другиот – преку нејзината нестварност, исто така, е постепено дезинтегрирана во романот. Иако незавршеноста на романот е потенцијална закана за оваа теза, сепак, постојаното ре-конвертирање на мистичните елементи во блага иронија, како и навестувањето на неопходноста од ’стварно’ разделување на ’нестварно соединетите’ во едно од клучните поглавја на романот (Патување во рајот), ни дава за право да утврдиме дека времето на ’Илјадагодишното царство’ на Улрих и Агата е уште еден апоретично одмерен однос кон стварноста.

          Колку и да звучи натегнато, овие две одделни апории околу спасот/пропаста во историјата, и апсолутното соодинување/отуѓување во љубовта, структурно имаат еден заеднички деконструктивистички именител кој директно може да ја осветли етичката димензија на Музиловите композиции. Тоа е, за (не)среќа, повторно апоретски артикулираната опозиција на отвореноста/насилството на моралот.
          Знаејќи дека „сите принципи на моралот означуваат некој вид состојба на сон“ (ЧБС II, 95), Музил не се нафатил да ја дефинира моралната проблематика на ’дневната светлина на разумот’, ниту пак да заземе било каков рационален став во тој поглед. Самата склоност на Улрих кон оправдување на општествено санкционираните однесувања, олицетворени во ликот на убиецот на проститутки Мосбругер, иронично е подложена на постојано преместување на својата позиција. Двојната формула на виновник и жртва што тука е во игра,  и за Мосбругер и за Улрих како просудувач, претставува основа за анти-рационалниот став што го зазема Музил во поглед на дефинирањето и афирмирањето на моралот. Всушност, се работи за една темелна и критичка паралела на идејата за ’неугодното во културата’, овој пат ограничена на подрачјето на моралот. Но, наспроти Фројдовата научна помиреност со проблемот, Музил прави едно посилно свртување на завртката и, на спознајно рамниште, се доближува до ничеанската радикална и неприкосновена позиција на иморалитет и на деградација на ’културното’. Во есеистичкото ткиво на романот настанува комплетно демистифицирање на продукцијата на етиката. Историски востановените правци на цивилизацијата, целокупната западна философија, како и универзалистичкиот принцип на рационалното, сите тие се прикажуваат како произволни преференции на вредности и норми кои, меѓу другото, служат и за морална аргументација. А „моралната аргументација е само едно средство повеќе за постигнување на целта, борбено средство кое се употребува исто толку често колку и лагата“ (ЧБС II, 73), вели Улрих.
          Механицистичката димензија на моралот и неговото спроведување во културата по пат на аналитичка и рационализирана просудба, предизвикуваат кај Музил еден контра удар во поглед на сотериолошката метафора на етиката. „Светот ќе пропадне заради моралните, а не заради неморалните граѓани“ (ЧБС II, 879). Исто така, светот ќе си ја отсече гранката под која седи ако продоложи да страда од ’моралната интелигенција’ на надворешната и практична примена на етиката. Одговорот што Музил се стреми да го даде, подразбира поместување и отворање на ваквата тенденција кон сферите на интуицијата, препознавањето и смислата на животот како траење. Неговата постојана етичка деконструкција има за поттекст една стварност исечена од нешто пошироко. За да му даде релјеф и длабочина на таа стварност, Музил во своите размислувања повремено посегнува и по една друга метафора. Тоа е животинската метафора за светот, која далеку од својата наивна бихејвиористичка верзија, може одлучно да го (п)остави етичкиот проблем на човечкиот живот. „Човекот за својот напредок мора да му заблагодари на животинското во себе“ (ЧБС II, 468), вели Улрих. Овде веднаш се препознава перспективата на Ниче, мисловниот гуру на Клариса која е носител на најрадикалните контра-морални идеи во романот. Ниче јасно го лоцирал основниот морален парадокс во насилното одвојување на човекот од своето животинско минато, но сепак, ’решавањето’ на ваквиот проблем мора да следи една неаксиолошка философска анализа, која нема да дава назнаки и судови, туку ќе има една реалистична тенденција на обелоденување и помирување со најдлабоката апорија на културата и на моралот. Човек/животно.

 

2. Меѓу природата и културата. Кон еден чувствителен морал

 


          Уште во својот прв роман, „Конфузиите на младиот Терлес“, Музил го открива својот интерес за есенцијалната амбивалентност на интериоризираните културни конвенции во индивидуата. Таму, тој го поентира овој феномен преку тезата дека суровоста во поединецот расте со опаѓањето на суровоста на човештвото, т.е. помирувачките средства на цивилизицајата Музил ги сфаќа и како услов за една уште подлабока индивидуална суровост. Според обратнопропорционалната логика на (не)поддржување меѓу ’природноста’ на животот и ’културноста’ на идентитетот, оваа рана патолошка дијагноза на Музил ќе можеме да ја осветлиме ако чувството на ’неугодноста’ во културата и во моралот го разбереме како производ на една неприродна и дисконтинуитетна тенденција поврзана со антропогеното рационално самоидентификување.
          Италијанскиот философ Џорџо Агамбен во својата анализа на апоријата човек/животно оди уште подалеку кога ваквото самоидентификување го нарекува продукција на човечкото. Според него, ваквата неприродна самоидентификација произлегува од биолошката недетерминираност на човековиот вид, а нејзина последица е отворањето на едно место на конфликт внатре во човекот, помеѓу природата и неговата контра-природна, т.е. културна тенденција. Ако сфатиме во колкава мерка целата култура се темели на оваа самоидентификација, т.е. на диференцијацијата меѓу човекот и животното, ќе станат поочигледни и пологични и одделните специфични стратегии што во таа насока ги спроведуваат биологијата, медицината, теологијата, философијата, па дури и политиката. Беспрекорната деконструкција на Агамбен на сите овие подрачја нема за цел наивно да ги дискредитира сите овие свртувања на ’антропогената машина’, туку таа сака да го помести интересот од вртењето на нејзината центрифуга кон свеста за ’неугодниот’ расцеп врз кој се темели нејзината енергија. „Треба да научиме, вели тој, да го разбираме човекот како она што произлегува од расцепот на врската меѓу овие два елементи (тело и душа, живо и logos, природно и божествено, анимално и социјално, заб. З.Ѓ.) и да не ја истражуваме метафизичката мистерија на спојувањето (на тие два елементи, заб. З.Ѓ.), туку практичната и политичката мистерија на одделувањето.“ (31)
          Во оваа смисла, како комплементарна на антропогената машина може да се разгледува и културната машинерија на моралот. Таа проскрибира, дефинира и определува нешто во однос на себеси, а не во однос на целината на животот, кој дури и во ’највишите’ сфери на философијата избегнува да биде дефиниран. И таа како и првата функционира на принципот исклучување/вклучување, неприпадност/припадност, и во крајна линија затворено/отворено. Токму оваа последна опозиција која изгледа најконтроверзна е алката на која се приклучуваат промислувањата на Музил. Ако стратешки интерес на културата и на философијата е да се прикаже човековото битие како отворено, наспрема затворената биолошка предиспозиција на животното, тогаш со една конвертирачка ирониска логика, Музил на традиционалниот морал (што е плеоназам ако се размисли за етимологијата) му го спротиставува отворениот морал на можноста. Иронијата е длабока и продорна бидејќи философското алиби за отвореноста на човековото битие, што најексплицитно е промовирано од Хајдегер, беше втемелено врз човековата самопродукција низ јазикот, без јазикот да се види како историски продукт кој се врзува за генетската отвореност на видот кој настанува. Свесен за повратната енергија на јазикот во однос на рационалноста и за неговата склоност да дефинира, Музил ги користи метафорите на ’можноста’ и на ’отвореното’ за преку нив да ја наруши логиката на механичко исклучување од системот на машината, која, сосема очекувано, има јазична природа. Тоа повлекува дека целокупното подрачје на моралната проблематика е разбиено, но таквиот впечаток оди само на линијата на разбирање на моралот како морализирање.

          Во недостиг на друг термин за новиот домен на етиката, моралот продолжува да биде ознака, но овојпат за едно претежно инстиктивно подрачје. Бергсон забележува дека човековата еволутивна дивергенција кон интелигенцијата има повеќе потреба од инстинктот, отколку обратно (85). Во таа насока и Музил ја поентира потребата и доволноста од свеста за контра-природната тенденција на рационалното морализирање, без да заземи став по однос на нејзината иднина, како и потребата моралот да не се одделува од чувството. Но, тука не се работи за чувствата што можат да бидат миметички вкалапени, туку се работи за најинтуитивната сфера на човековото искуство кое доживува свое максимално манифестирање во ’алоцентричната’ љубов. Тоа е сферата на инетерсубјективното препознавање, кое себеси се доживува како дел од релјефната, неисечена, и целосна стварност на животот, а кое на расцепот што произлегува од културниот контрапункт на индивидуалноста му одговара со една максималнанеутралност.


3. Човекот без својства. За неутралноста.


           Музиловото пренасочување на моралната проблематика од утилитарното рационализирање кон нејзините поиманентни сфери се остварува во два чекори. Соодветно на тие етапи, првиот том од големиот роман е концентриран околу навидум безличното дејствување на главниот протагонист Улрих во поглед на ’исклучително важните’ општествени обврски, додека вториот том го преместува акцентот од неговата социјална (не)ангажираност врз интимното и апсолутно-изолирачко соединување со сестрата.
          Склоноста на Музил кон една поетика на неутрално прикажување на главните ликови датира уште од неговиот прв роман, каде што младиот Терлес, незрел да одговори на неутралноста на својата набљудувачка позиција, токму во име на таа неутралност доживува психолошки репресии и насилно интериоризирање на општиот морал. Понатаму, во еден свој краток расказ, насловенЧовек без карактер, Музил крајно ирониски и параболично го потенцира процесот на дисциплинирано стекнување на ’професионален карактер’ кој е неопходен за неутрално општествено, т.е. надворешно живеење (парадоксално, но сепак реално!). Но, дури во Човек без својства тој се зафаќа со едно повеќеслојно откривање на оваа тема, а нејзината централност (барем во првиот том) ја покажува и самиот наслов.
       Улрих е крајно индивидуализиран лик којшто не ја прифаќа даденоста и фиксираната содржина на своето искуство, макар и како фиксираност во изминатото време на животот. Музиловиот централен лик го гради својот (не)идентитет врз претпоставката за произволноста на случајот и настаните, и како таков, загледан во пропуштените и во антиципираните можности, тој претставува фрустрација за сите околу него кои цврсто држат до своите ’својства’, стекнати со социјален ангажман. На ’духовниот моќник’ Арнхајм, кој постојано го обвинува за ’инфантилна морална егзотика’, и на својата роднина Диотима, според која Улрих не е компатибилен со конкретното општествено живеење, тој им одговара: „Бидејќи законите се најбезлични на светот, личноста (во склад со моќта и сувереноста на правото во однос на етиката, заб. З.Ѓ.) најскоро ќе биде само имагинарно сретилиште на безличното и ќе е тешко да му се зачува чесната положба од која вие не можете да се одречете“ (ЧБС I, 467). Апокалиптичниот тон на неговите реплики и нивната константна присутност, одлично ја претставува деконструктивистичката сила на Музиловиот третман на Каканија, но со тоа не се исцрпува придонесот на овој лик кон спознајната диспозиција на неутралноста во романот.

          Скалестата композиција на Музил во која историското претставува отскочна даска за антрополошкото, дозволува да го гледаме Улрих и како претставник-метафора на една засебна животна философија. На едно место од разговорите со Агата, Улрих ја истакнува таа философија преку поимите на ’состојба без цел и амбиција’ и преку ’смаленото чувство за сопствената личност’. „Тоа е како некое лесно расцепување на свеста. Човек се чувствува згрбавен, окован и до срце обземен од некоја и против својата волја слатка зависност; но, од друга страна, човек останува со буден дух, способен критички да просудува, па е дури и спремен да се спречка со луѓето и да се фати во костец со работите и луѓето кои сe уште не се оттргнале од својата вообразеност. Тоа е како во нас да постојат два релативно самостојни животни слоја, кои се во длабочината, сепак урамнотежени. А со оглед на тоа дека зборувавме за судбината, тоа е исто како човек да има и две судбини: една активна и споредна, која се исполнува, додека другата е неактивна, но битна, која никогаш не ја спознаваме “ (ЧБС II, 58; курзив: З.Ѓ.). Преку овој пасаж од романот може да ни стане поблиска и тезата за човекот како место на конфликт помеѓу природата и културата. Со Музиловиот речник таа теза добива димензија на расцеп помеѓу ’внатрешниот’ и ’надворешниот’ живот. Но, како што ’длабоката’ интуитивна диспозиција на човекот го ’урамнотежува’ расцепот за тој да биде проживеан, така и интелектот, според Музил, може да ја ублажи внатрешната апорија со својата неутралност.
          Во таа смисла, напорите на Музил да ја промовира неутралноста на својот главен лик како одговор на нестабилните етички позиции во општеството, претставуваат една епистемолошка метафора за интелектуалната состојба на поединецот, кој не би требало да падне во самодоволност и кој е секогаш спремен да отстапи пред интуитивната сила и пред заемната потреба од активно соучествување со конкретните општествени конфликти. Дека станува збор за метафора, покажува и нејзиниот натамошен третман во романот.
          Прво, ако концептот на неутралноста се увиди како одговор на контра-природниот расцеп во човекот, тогаш преку чувството на ’изгубената половина’ од романот лесно ќе може да се препознае и да се оправда зголемената потреба од комплементпреку кој би се компензирала антрополошки сфатената културна интервенција и самоидентификација. Откако во првиот том, Улриховата имплицирана, но стварна потрага по свој комплемент има барем двојно негативна разрешница (Мосбругер, Бонадеа), во вториот том, Музил за да ја оправда метафората на неутралноста, во недостиг на соодветна стварност, речиси е ’приморан’ да посегне по радикалната нестварност на инцестуозното и мистично соединување со сестрата. Иако овој чекор многу повеќе се однесува на паралелното афирмирање на сотериолошката и пресвртување на утописката етика на љубовта, сепак, тој може да се гледа и како една токму неутрална реакција кон инсуфициентноста на една компатибилна етичка позиција во општеството.


4. ’Нестварната етика’ на љубовното и мистично соединување

       Иако двете перспективи на инцестот во романот на Музил – и надворешно-неутрално-етичката и внатрешно-љубовно-утописката – се покажуваат како валидни во толкувањето на делото, сепак, на градбеното ниво на спознавање на романот, се чини дека за нив постои еден заеднички антрополошки именител кој дозволува продлабочено свртување на завртката. Низ целиот роман Човек без својства потрагата по комплементот, т.е. тенденцијата за интерсубјективно соединување претставува централна мотивација за организирање на ликовите. Дублетите Арнхајм-Диотима, Валтер-Клариса и Улрих-Бонадеа, кои се методично и иронично спроведени кон својот неуспех, даваат повеќекратен негативен одговор на таа потрага.

          Различноста на искуствените сфери во кои се остваруваат тие (не)соединувања укажува на тоа дека се работи за една генерална критика на отуѓеноста што владее во современиот живот. Но, за да се трансцендира историското ткиво на романот Музил неслучајно посегнува по други решенија. Заедничкиот антрополошки именител за колективната и индивидуалната перспектива е митот. Во Човек без својства доследно се актуелизирани некои митски слики и обрасци и во градбата на споменатите дублети и, што е многу побитно, во прикажувањето на инцестот меѓу Улрих и Агата. (види М. Бојаџиевска)
          Конкретниот мит околу кој Музил ја плете својата сложена мрежа на интерсубјективни фузии е митот за андрогинот. Тоа е сосема логично ако се има во предвид споменатата историска истрошеност на битието, и поконкретно, хипертрофијата на машката доминација која редовно завршува со воени деструкции. Изолираната митска ’безвременост’ на вториот том од романот во која две андрогини фигури доживуваат апсолутна полнотија, и во себеси, и во контактот со сличното, а сепак друго битие, е евокација на една етичка утопија која ги задржува своите премиси на границата меѓу природата и културата. Во таа смисла повторно станува очигледна метафоричноста на јазикот на Музил, овојпат синтетички изразена преку митот. Како од тука да продоложуваат да се развиваат и двете компоненти на антрополошкиот именител. Од една страна,  немањето својства и неутралноста фигуративно се радикализираат до тоталност, бидејќи апсолутното суштество кое ги надминува поединечните разлики подразбира исклучување на самата потреба од општествена етика, а од друга страна, андрогинот го претставува и „сонот за љубовниот флуид кој, независно од физичкиот свет, циркулира меѓу две исти а сепак различни битија, и кој многупати искрснувал од алхемиските реторти на човечкиот мозок“ (ЧБС II, 233), со што љубовта се преобликува во метафизички апсолут.
          Во поглед на втората од овие две компоненти, многу е тешко, и скоро невозможно, да се продре зад кодот на имагинарниот склоп на овој роман и да се открие евентуалното централно значење на мистичниот инцестуозен спој. Самиот Музил непосредно пред својата смрт назначил неколку можни решенија за произлезот на оваа врска, од кои, во контекстот на неговата целокупна поетика, најплаузибилно изгледа она на негативната разрешница. Претходно, во петте раскази кои подоцна се објавуваат под заедничкото име Соединувања, Музил веќе ги навестува своите склоности за ирониско разрешување на љубовно-моралните проблеми. Тоа е најмногу истакнато во расказот Тонка каде што, според едно основно (но во склад со апоретичноста на моралот не и единствено) читање, љубовта на момчето е жртва на моралното слепило на девојката. Сепак, поблизок до третманот на проблемот во Човек без својства, е расказот Совршенството на љубовта. Тука, сосема обратно, ’(не)моралот на изневерувањето’ се покажува како жртва на ’апсолутната и совршена љубов’ и со тоа, успешно е потисната во втор план индивидуалната етичка диспозиција на личноста во однос на љубовта. Според ова сценарио, би се очекувало Улрих и Агата да ја сокријат својата ’етичка недоволност’ во поглед на надворешниот свет и да останат самодоволни во мистичното единство кое го постигнале, но Музил не би бил толку посветен и доследен полиперспективен деконструктивист доколку не ја оставеше отворена можноста за ’некакво’ повторно интегрирање на ’мистиците’ во стварноста. Спојувањето на општествениот аутизам кај Улрих и Агата со нивната љубов, како и деталната историска фреска од првиот том на романот, се доволни знаци дека не постои начин за помирување помеѓу апсолутно етичките барања на љубовта и произволните (не)етички барања на културната стварност. На тој внатрешен спој во човекот, Музил ја поставува и обратната визура на својата етичка утопија, која е многу побитна за самата етичка позиција наавторот. Без оглед на евентуалниот завршеток на романот, човекот без својства кај Музил кој подлежи на апсолутната љубов непретворлива во траење, не зазема страна помеѓу природата и културата, туку напротив - тој е поставен на местото на нивниот расцеп. Овој расцеп е од ист тип како оној антрополошкиот за кој зборува Агамбен, со тоа разлика што во поглед на етиката тој не може да биде друго освен една естетички димензионирана дистопија.

 

5. Етиката на јазикот како естетски феномен

 


          Вратоломната дијалектика на моралната проблематика секогаш го покажува своето сурово лице доколку се остане на една апстрактно-рационална позиција во нејзиното испитување. За да се укине таа суровост треба да се направи едно ’спуштање’ кон контекстот во кој се поставува проблемот. Во овој случај, се работи за еден писател кој последните дваесетина години од својот живот ги посветил на пишување на еден огромен и не многу интересен роман, чиј некомпромитирачки стил (и денес) го прави едвај читлив. Во неговата едноставно раскажана приказна и преку енормното ткиво од есеи накалемени врз таа приказна, овој автор ги вклопува сите свои пресметки со спознанието и со моралот, а сето тоа го прави на сметка на својата едвај поднослива економска ситуација, што практично значи дека Музил живеел во својот роман, барем исто толку колку и во својот живот. Далеку од секакво патетично прикажување на овој избор, може да се каже дека Музил сепак живеел во една ’морална епоха’ и дека тој е можеби последниот претставник на книжевноста која се пишува во вистинска изолација и исклучиво заради посветеноста кон спознанието што од неа може да се извлече, т.е. заради процесот на самоспознавање низ неа. Денешните глобални императиви напрофесионализација и политизација на субјектот, тешко дека можат да произведат било каква етичко-естетска конкуренција за овој тип на роман, но и современата философија е реална во својата дијагноза за анахроничноста на моралните проблематики од овој тип. Оваа забелешка воопшто не се однесува на некаков критички суд за различноста на епохите, туку се обидува да укаже дека единствениот начин да се постигне ’соголување’ на некоја реалност е тоа да се направи од позиција која не е спротиставена на предметот на ’соголувањето’. За да го деконструира моралот до степен на дистопија и да го направи тоа со толкава когнитивно-интуитивна моќ, Музил морал да го направи изборот на својата специфична авторска ситуација, т.е. да го избегне стандардниот грев на самопрогласените ’морални граѓани’ кои проповедаат морал слепи за позицијата од која го праваат тоа. Притоа, позицијата на Музил воопшто не мора да се гледа како одделна историска прагма. Доволно е да се проанализира повратаната реакција на таа прагма којашто се филтрирала во неговиот јазик како естетски феномен.
          Најголемиот дел од вториот дел од романот му припаѓа на долгите и хронотопски изолирани дијалози помеѓу Улрих и Агата. Голем дел од нив претставуваат исповеди за мистичната состојба на постигнатото единство. Начинот на кој Музил ја организира својата лингвистичка граѓа дозволува зад тие исповеди да ја видиме и интимната врска помеѓу прагмата на љубовниот чин и aesthesis-от на говорот. За секој вид на книжевност овој тип на врска претставува премолчен естетско-фикционален механизам, но со оглед на етичката димензија на Музиловиот роман, овде може да стане збор и за едно опасно и премолчено приближување на етиката на љубовта со етиката на јазикот. Само ако можеме да видиме во колкава мера Музил го владее етичкиот јазик на љубовта, макар и како утопија, само тогаш ќе успееме и да го дефикционализираме статусот на етиката и на љубовта во овој роман. Тие се само јазик, и тоа јазик на еден автор. Низ долгото читање на неутралноста, на љубовта и на етиката, всушност, се чита еден јазик кој станува препознатлив како неутралност, како љубов и како етика, и кој сосема несвесно станува нивна единствена ознака. Со тоа, јазикот на книжевноста станува самиот одговорен за својата морална позиционираност и за своето траење, при што книжевноста не го подразбира само авторството, туку и нејзиното читање, вклучително и етиката на изборот да се пишува и да се чита (и што се пишува/чита!).

          Во врска со овој мета-однос меѓу книжевноста и етиката, дискутабилно е кај Музил само тоа, дали во Човек без својствакомпозициски е вградена неговата етичка (не)позиционираност. Според Ан Лонге-Маркс, незавршеноста на романот е една внатрешна стилско-композициска тенденција која ги остава отворени сите можности, и која е, заради тоа, оправдана од етички аспект (165-6). Без разлика дали е тоа така, во Човек без својства, за разлика од луцидната и афористичка затвореност на новелите и кратките раскази, со самиот есеистички стил на размислување и пишување веќе се промовира отвореноста на формата, било да се работи за етичките форми на комуникација меѓу луѓето, било да се тоа естетските форми на книжевниот жанр. Кај Музил не е видлива прустовската тенденција естетски да се заокружи стварноста со затворањето на последната страница од романот, и токму затоа Музиловиот роман, со едно силно и двонасочно завртување на јазичната завртката успева да ги деконструира метафизичките темели на кои почива апоријата отворен/насилен морал. Истовремено, тој успева да го деконструира и секое проповедање на етика, без притоа да го изолира артикулирањето на моралот од естетскиот и егзистенцијален феномен врз кој единствено е можна артикулацијата на еден роман.


          ЛИТЕРАТУРА:

• Muzil, Robert. Čovjek bez svojstva. Rijeka, Otokar Keršovani, 1967
• Muzil, Robert. Kos. Beograd, Rad, 1986
• Muzil, Robert. Pomutnje gojenca Törlesa. Tri žene. Zagreb, Liber, 1979
• Muzil, Robert. Sjedinjavanja. Novi Sad, Bratstvo-Jedinstvo, 1990
• Agamben, Giorgio. L’ouvert. De l’homme et de l’animal. Paris, Rivages, 2002
• Bergson, Anri. Stvaralačka evolucija. Novi Sad, Izdavacka Knjizarnica Zorana Stojanovica, 1991
• Бојаџиевска, Маја. Андрогин. Утопија на совршениот пол. Скопје, Сигмапрес, 1990
• Derrida, Jacques. Between the blinds (reader, edit. Peggy Kamuf) . New York, Columbia University Press, 1991
• Фројд, Сигмунд. Неугодното во културата. Скопје, Зумпрес, 1996
• Longuet-Marx, Anne. Proust & Musil. Partage d’écritures. Paris, Puf, 1986
• Nice, Fridrih. Genealogija morala. Beograd, Dereta, 2003