ТАНЦОТ НА ЕРОС И ТАНАТОС ВО МАКЕДОНСКАТА ПОЕЗИЈА

Славица Гаџова

                                                                           
ISSN 1409-715X
                                                                                               „ Евридико круно на моево чело
                                                                                        проѕирен простору на празново срце
                                                                                                   бескрају на крајов мој вечен
                                                                                                     беспатицо во длабока јама
                                                                                                              до кога смртта твоја
                                                                                                            мој вечен живот ќе е.“

                            
                                                                              (Славко Јаневски, Скаменетиот Орфеј)


          Егзистенцијата не е резултат на дејствување на еден единствен надмоќен принцип. Човечката егзистенција е агон, борба, дијалог, полифонија и преобразба. Митот за монадичниот, картезијански субјект (individuum) е одамна надминат. Субјектот е противречен, многуслоен, умножен, дијалогичен, никогаш еднаков и никогаш доволно јасен на себеси. Фројдовата психоанализа и сознанијата за трите основни слоеви во личноста – идот, егото и суперегото, беа патоказ за подоцнежните теории за субјектот како децентриран. Во идот како најстар и најширок слој во менталната структура на човекот, Фројд ’виде’ две лица на фундаменталниот инстинкт: креативното, животворно, конструктивно лице (Ерос) и деструктивното, разградувачко, смртоносно лице (Танатос).
          Фројдовата психоанализа во Ерос првенствено го гледа сексуалниот инстинкт. Подоцна произлегуваат толкувањата за Ерос како нагон за живот, создавање (креативен принцип), знаење и спознавање. Танатос е силата која ја влече органската материја назад кон неорганската. Нагонот за смрт оди спротивно од нагонот за живот, чие дејствување ја обновува потенцијалната бесмртност на живата материја. Но, цивилизациското искуство покажува дека Ерос и Танатос се сили (принципи) кои се постојано заедно, кои не можат да се одвојат и чие парадоксално единство овозможува движење и развој. Борбата и преплетувањето на еросот  и танатосот е појдовна точка за натамошното раслојување и усложнување на субјектот и неговата егзистенција.

1. Ерос и Танатос како архетипови

          Парадоксалното единство на Ерос и Танатос е многу старо цивилизациско сознание. Потврда за ова сознание (подобро речено - спознание) наоѓаме во митот. Митологијата навистина пластично ја изразува интерферентноста на љубовта и смртта. Познатиот медитерански мит зборува за растргнувањето на Дионис од страна на разбеснетите Менади. Убиството е кулминација на оргијастичкиот занес, на еротската (сексуална) екстаза. Екстатичноста подразбира целосно поседување на еротскиот објект, а поседувањето без остаток значи негово усмртување. Максималното избликнување на животниот (еротскиот) нагон е фатално доближување и стопување со смртта.
          Според библискиот мит, спознанието на телото и телесноста, искусувањето на сексуалноста, како своја возвратна реакција ја предизвикува казната, смртта. Будењето на Ерос значи будење на Танатос. Уште од библиските времиња, вкусувањето на  љубовта значи  инфицирање со смртта.
          Во фолклорот, како и во митот, наоѓаме потврди за неразделноста на еротското и танатолошкото. Иманентниот еротизам на смртта и возвратниот танатизам на љубовта, најцелисходно се потврдува токму во ликот на вампирот (Шелева, 2000, 207).

                                                                *  *  *
          Да направиме еден поголем скок и да преминеме на уметнички текстови. Се разбира, се работи за сосема различен код, за полисемија и фигуративност, за суптилност и естетичност. Но, во длабинската структура на многу уметнички текстови може да се исчитаат еротско-танатолошките матрици. Човечкиот јазик се менува, човечкото мислење се усовршува, се усложнува светот и светот на текстот, но некои работи остануваат исти, архетипски и трансисториски. Тие се иманентно човечки и основни конституенси на човечката супстанца. Таков архетип е танцот на Ерос и Танатос. Никој не е поштеден од него.

2. Манифестации на парадоксалното единство на Ерос и Танатос

2.1 Копнеж по Апсолутот или враќање кон големото Едно

          Самиот сексуален (еротски) чин значи слевање на две тела, две постоења, две индивидуи во Едно. Надминувањето на границите на индивидуумот и стопувањето, слевањето со Другиот, не само на телесно, туку и на едно онтолошко рамниште, останува вечен стремеж на динамизмот на Ерос. Ерос ги придвижува субјектите еден кон друг и дејствува спротивно од тенденциите на културата која формира дистанци меѓу нив. Еротскиот принцип тежнее кон совладување и бришење на границите, препреките и мембраните, заборавање на Јас во допирот со Ти, во име на едно повисоко и повозвишено Ние. Меѓутоа, ова тежнеење е радикално и во својата суштина танатолошко: неговата цел е апсолутно стопување на двајца во Едно. Ерос и Танатос се среќаваат на патот кон Апсолутот. Овој копнеж за стопување во Едно го исчитуваме во песната на Катица Ќулавкова, Жедба : Смрт : 
                                                „Таму кај живееме однапред, повторно,
                                                 И можеби безгранично,
                                                 Таму кајшто времето не се мери
                                                 Со просторни величини
                                                 И кајшто конечно, не се дели
                                                 Иако, да признаеме,
                                                 Навиката да живееме раздвоено не збунува.
                                                          (...)
                                                 За таа глад ја пишувам оваа песна
                                                 Господине
                                                 измачена од памтење
                                                 напуштена како сите”.

          Во оваа песна на Ќулавкова, жедбата на лирскиот субјект е жедба за смрт. Смртта се посакува ’еротски’ затоа што ги поништува дистанците меѓу субјектите (навиката да живееме раздвоено) . Лирскиот субјект е измачен од памтење и напуштен како сите. Памтењето кое измачува е памтење на минатата полнотија, на стопувањето на јаси ти во ние, стопување кое не е апсолутно. Револтиран од неможноста за слевање со (во) другиот, напуштен, вратен повторно во границите на себеси, одвоен од некогашното, краткотрајно и минливо Единство, соочен со своето партикуларно, нецелосно постоење како индивидуум, оттргнат од тоталитетот на љубовта, лирскиот субјект е неиздржливо гладен по смрт. Само смртта ќе го донесе тоталитетот, апсолутот и соединувањето кое во животот е минливо и  временски мерливо. Танатолошката природа на Ерос ја среќаваме и во песнатаЉубовна на Гане Тодоровски :

                                               „Жежи та дожежи, гори та догори,
                                                Огну, што очиве ми ги избезуми-
                                                Љубовта умее сешто да согори
                                                Колку сите Етни и Везуви.

                                               Огнот е церот твој болки што лекува,
                                               Жено над жените, слушна ли: Осана!
                                               Огнена стихијо, огнено векувај
                                               Додека не станам трага пеплосана.”

          Љубовта метафорично е заменета со танатолошката симболика на огнот. Уште во митопоетската свест, огнот се јавува како уништувач на светот (космизираниот свет, поредокот), како агенс кој го враќа сето постоење во хаосот, каде што нема издиференцирани, партикуларни постоења. Да се љуби вистински, значи да се согорува. Лирскиот субјект копнее да исчезне низ љубењето, се додека не стане трага пеплосана. Љубовта претпоставува доброволна смрт (жртвување) на претходното, самодоволно, самозадоволно и исклучиво его, во прилог на создавање на повисоко Единство.

          Во песната на Катица Ќулавкова, Патување од мене до тебе, исто така, се посочува смртоносната димензија на Ерос :

                                               „Драги патници
                                                времето е вонредно тажно
                                                целта неподатна
                                                летаме на опасни височини
                                                со душоломна брзина
                                                           (...)
                                               Не размислувајте
                                               и не напуштајте го седиштето
                                               се додека наполно не запре
                                                работата на срцето”

          Движењето на Еросот е летање на опасни височини со душоломна брзина кон целта (објектот на љубовта) која не е податна (никогаш целосно дофатлива). Душоломната брзина со која се движи незадоволениот Ерос (целта е неподатна), значи стигнување до смртта (се додека наполно не запре работата на срцето).
          Во песната Песна за нејзината песна на Петре М. Андреевски, непостигнатото (или изгубено) Единство, копнежот за сплотување го прави погледот на лирскиот субјект – шизофрен. Љубовниот (еротскиот) објект се мултиплицира во неговите очи, а самата мултипликација на објектот ја означува танатолошката жедба за негово целосно поседување, без просторни граници:

                                            Немаше земја кај што не ја сретнав неа,
                                           Оти без неа бев никој и никој не ме познаваше.

          Значи, крајната цел на Ерос и Танатос е иста: соединување, спојување, слевање во Едно, бришење на разликите меѓу јас и не-јас.

          2.2 Проголтување и усмртување на објектот на Ерос

          Еросот не поднесува надворешни временски и просторни ограничувања меѓу субјектот и објектот. Еросот копнее по целосно, константно задоволување. (Маркузе,1955, 99). Еросот во својот полет го опколува објектот на желбата и копнее да го 'проголта', да го има само за себе и бескрајно да ужива во него. Целосното 'поседување' на љубовниот објект е можно само со негово усмртување. Константното задоволување кон кое тежнее Ерос е смртоносно. Постојаноста значи скаменување, па затоа се смета дека нирвана принципот е во самата суштина на принципот задоволство.
          Во поемата на Гане Тодоровски, Маја, лирскиот субјект се чувствува заробен и проголтан од Ерос. Ваквото проголтување од другиот субјект, оној кој љуби, се доживува и како задоволство, и како болка. Стопувањето на двајца во еден предвидува губење на индивидуалноста. Лирскиот субјект го доживува еросот како затвор, како претесен простор и прекинување на врските со светот:
                                                             „Ти си тој круг
                                                            Од којшто јас
                                                            Немам капка сила
                                                            Да подизлезам

                                                            Ти си тој простор - ќелија
                                                            Од којшто јас
                                                            Доброволен затвореник
                                                           Не смогнувам да избегам -

                                                           Ти си тој покрив
                                                           Под којшто јас
                                                           Ниту за миг не успевам
                                                         Да наѕрам накај небото – “

          Стиховите што следуваат, откриваат дека се работи за ерос кој владеел со лирскиот субјект во минатото, но неговите стеги се уште ги чувствува. Лирскиот субјект сака да ја врати изгубената индивидуализација и да го заборави некогашното единство:

                                                          „ По првпат престорен во туѓи обличја
                                                          Мислам како да станам повторно ЈАС !“

          Тој е свесен дека еросот што заминал, и покрај смртоносните стеги што ги носи со себе, остава длабока празнина по заминувањето:

                                                         „Исчезни како залез денот
                                                           Што го пеплосува повидокот
                                                           Донесува бранови студенина-

                                                            Исчезни како здив
                                                           Што зад себе остава празнина
                                                           Налик на црна пештера.”

          Во песната Мистиката на твојот јазик, Катица Ќулавкова, играјќи со хомонимијата на зборот 'јазик' и алудирајќи на бакнежот, вели:

                                                           „Анаграмот на јазикот е ненаситна игра
                                                            Од моето до твоето ждрело
                                                                                 (...)
                                                           химна на усните
                                                           рудо предградие на грлото
                                                           периферија на метрополата
                                                           миксерот, хибридот “

Бакнежот, како симбол на соединувањето на вљубените, е ненаситна игра на взаемно еротско ?проголтување? и создавање еднохибридно постоење.
          Во песните од циклусот Дениција на Петре М. Андреевски, преплетувањето на еросот и танатосот се одвива на едно повисоко рамниште и добива космички димензии:

                                            Се што се уништување беше заради неа
                                            И се што се обновуваше беше заради неа.

          2.3 Ерос и Танатос : копнеж за поништување на времето

          Смртта е целосно негирање на времето. Она што умира ги прекинува врските со историското време и потонува во безвременоста. Идеалот на Ерос е исто така - безвременоста. Времето нема моќ врз идот, оригиналниот простор на принципот на задоволство. Меѓутоа, егото, преку кое задоволството станува реално, во својата суштина е временски ентитет. Антиципацијата на неизбежниот крај носи елементи на репресија и задоволството го обвиткува во болка. Постои скриено сојузништво меѓу времето и репресијата - ова сојузништво е смртниот непријател на Ерос кој тежнее кон себеисполнување без просторно-временски граници. Исто како и Ерос, оперирајќи под нирвана принципот, Танатос влече кон состојба ослободена од тензии и болка. Болката се создава токму поради временската делба и дистрибуцијата на еротскиот полнеж во 'мали дози'.
          Во гореспоменатата песна, Жедба: Смрт, најдоминантен е копнежот за победување на времето преку смртта:

                                     „Таму кајшто живееме однапред, повторно
                                     И можеби безгранично,
                                     Таму кајшто времето не се мери
                                     Со просторни величини
                                     И кајшто конечно, не се дели
                                     Иако, да признаеме
                                     Навиката да живееме раздвоено не збунува”

          Во песната на Влада Урошевиќ, Љубовници, нагласено е непријателството меѓу Ерос и времето :

                                   „Тие проаѓаат низ празните улици
                                                                     (...)
                                    необично нежни како билка пред каменот
                                    изложени на загубување на недоразбирање
                                    изложени на дождот на изминувањето на времето”.

Она што Ерос сака да биде вечност, го прима како миговно постоење:
                                      
                                  „веќе на следниот агол
                                     Ќе се претворат во чад
                                     изложени на лошите светлини
                                    уситнувајќи ја вечноста во шарени мигови”

          Секој Ерос е своевиден Танатос. Дури и текстуалниот Ерос, задоволството во текстот, како што го нарекува Барт, на моменти тежнее кон танатолошко скаменување на текстот, преку наметнување на одредена интерпретациска рамка која е во дослух со ограниченоста на гледната точка и стојалиштето на интерпретаторот. Но, смртоносните отрови на интерпретацијата може да бидат стимулативни по однос на семантичката продуктивност на текстот и 'еротски' да ги надразнуваат неговите генеративни механизми. Парадоксално, животот на текстот како бесконечна семиоза е зависен од бројот на интерпретации кои имаат ограничувачка и сведувачка интенција. Ерос и Танатос постојано танцуваат: во човекот, во животот, во поезијата, во текстот и интерпретацијата, во светот и космосот...


          Литература:

1. Marcuse, Herbert. EROS AND CIVILIZATION (A PHILOSOPHICAL INQUIRY INTO FREUD) , Beacon press, Boston.

2. Фројд, Сигмунд. Неугодното во културата. Зумпрес, Скопје,

3. Шелева, Елизабета. Културолошки есеи, Магор, Скопје.