МАХМУД ДАРВИШ - КРЕАТИВНА ХЕРМЕНЕВТИКА НА ПРОГОНСТВОТО

Елизабета Шелева

          За луѓето, кои потекнуваат и/ли живеат во оние, по дефиниција дијаспорични култури, како што се Балканот или Блискиот Исток, клучните зборови на нашиот денешен собир (Симпозиум „Без прогонство кој сум јас?“, СВП, 2007), како што се прогонство, егзил – одамна значат нешто многу покомплексно и подлабоко, отколку само необврзна академска игра или расправа. Значат првенствено искуствено - егзистенцијална тетоважа од трајно и непроценливо по својот учинок значење. 
          Оттука, песните, но не помалку и есеите на нашиот ценет гостин/лауреат, уште при првото, лаичко или строго љубовно (аматерско) читање – предизвикуваат суштествена возбуда. Тие се доживуваат како креативен предизвик за потсилување/умножување на нашиот сопствен културолошки идентитет и денес веќе пословичната историска кревкост/истрауматизираност на еден трајно прогонуван, оспоруван, замолчуван народ, постојана обнова на неговата „драма на лоцираноста” во еден очевидно проблематичен  простор.
          Егзилот е несомнено поим со богат и опсежен интерпретативен потенцијал; исто како и една од најмоќните, архетипски обележани и асоцијативно натежнати поетски метафори.
          Доколку се појде од теолошкиот поим на егзодусот, којшто, се разбира, ниту терминолошки, ниту семантички, не е наполно идентичен со политичката фигура на егзилот, за која денес почесто се расправа – тогаш, прогонството (како ним двете надредена, поопшта категорија), дури и да не сме лично претерано религиозни по своето убедување – може да се  смета за антрополошко- егзистенцијална норма на човековото постоење. Денес, и не само во религиските текстови, фигурира една оправдана претпоставка за универзалната зададеност на прогонството, странствувањето, проблематичната припадност, чувството на изопштеност – кои ги споделуваат жителите на нашата (иако не само или ексклузивно) епоха!
          Следниот извадок од еден каталог за тетарската претстава која се играше во Белград во мај 2007 година, убедливо сведочи за распространетоста на оваа тема/топос:
          „Сите сме туѓинци во сопствениот свет. Да се избере живот во туѓина – тоа можеби значи изострување на својата основна позиција: да се изгубиш себеси, за повторно да се пронајдеш” 
          Од една страна, егзилот има свој несомнен онтолошки карактер: според религиските преданија, егзилот всушност претпоставува губиток на бесмртноста за човечките суштества и нивна дислокација/екс-територијалност по однос на нивниот првобитен Дом, небесниот рај.Тука се разоткрива сиот трагизам на нашето битисување како временски ограничени и на Време осудени субјекти! Од друга страна, како последователна или следствена на првобитната егзилијарна драма - опстојува историски зададената и интернационално оприсутнета трагика на овоземниот егзил: принудните преселби на поединци и цели народи, поради крвожедната битка за место, за алчно освојување нови територии, за материјални богатства.
          Во таа насока, со оглед на нејзината актуелност, би сакала да наведам една сосема интуитивна, но затоа длабоко точна/оправдана  типологија, која се однесува на глобално присутниот и раширен феномен на дислокации,селидби, миграции.
          Самиот подложен на вредносната асиметрија Исток/Запад, дури и кога станува збор за Европа, македонскиот писател Горан Стефановски во еден есеј ќе посведочи – дека Англичанецот насекаде во светот останува Англичанец и се третира како доселеник, за разлика од Македонците, кои во странство фигурираат и се доживуваат само како иселеници.

          Потеклото на миграцискиот субјект, со други зборови, го определува и неговиот натамошен пост-егзилијарен статус, односно влијае на самото доживување на егзилот како патолошка состојба на откорнатост, не-припадност, загуба, кризен идентитет и сл. Во таа насока, а поаѓајќи токму од доминантната обоеност што ја има самата афективна позиција на миграцискиот субјект, односно, Изместеникот  – Рози Браидоти воспостави за книжевноста особено значајна разделна линија помеѓу навидум сродните категории или атрибути на егзилантството и номадизмот. Додека егзилот произведува изразено чувство на носталгија, реминисценција, свртеност кон минатото – номадизмот претполага едно активно време, без јасни назнаки на почеток и крај.
          „Не  е секој бездомник, па ни емигрантски писател номад – констатира Зоран Ѓериќ –  номад е оној, што прави исчекор, маршрута помеѓу, на ничија земја”.
          Можеме да ја прифатиме интересната атрибуција „политропос”, којашто Пол Вирилио му ја доделува на Одисеј –  „да се биде, значи да не се биде на ниедно место, да не се идентификува со ништо”. Со оглед на тоа, инкорпорирањето на прогонственоста во поетичката артикулација може да резултира со таква поетска реторика на егзилот, која ги трансцендира првобитните доминанти на загуба, изместеност, таговност – за да се втемели една поинаква литература на надвладеаниот, интегративниот, витален или контра-егзил, како што го именува Клаудио Гиљен – кога егзилот се восприема како животен перформатив, како закономерност на самото постоење, како предизвик со  иднинска (наместо со историска) насоченост.                                                                                                    
                                                                                        * * *
          Поезијата на М. Дарвиш го прифаќа прогонството како единствена трајна сигнатура на идентитетот, како условот без кој не се може, како ултимативна онтолошка и поетолошка себе-определба, та дури и своевидна апологија на без-месноста.
          Ние сите секојдневно живееме во невидлива дијаспора. Луѓето се без-адресни суштества, или, барем, нивните вистински адреси не се оние, кои се содржани и испишани на личните карти.
          Прогонството, судејќи според неговите две програмски песни, за Дарвиш е персонална, колку и дејствителна категорија:

          Без прогонство, кој сум јас
          Странец на брегот, како реката врзан
          За твоето име со водата…
          Не остана ништо од мене освен за тебе
          Што да правиме без прогонство?

          Лирскиот субјект ја осознава равенката меѓу територијата и идентитет, само колку за да ја разреши „вон досегот на Земјата Идентитет”. Прогонството во овој случај не значи бездомност, напротив, тој е одомаќен токму во својата изместеност, сеприпадност кон една поголема Целина.
          Егзилот е препознаен, дури благословен како излез од историјата, како повисок вид припадност: за разлика од вообичаената, коренска, за почвата фиксирана припадност – се соочуваме со една поинаква, динамична припадност кон Патот.

          Остави го за подоцна нашето утре
          На долгиот пат
          На просторот, кој нe содржи
          За да излеземе заедно од нашата историја.

          Суштинскиот прогоненик останува доживотен припадник и следбеник – токму на патот, на преселбите – од себе, вон себеси самиот (а не само од роднокрајното, татковинско јаство). Тоа се екстатични моменти, преселба и умножување на сопствениот идентитет и создавање на побогата, „повеќекратна припадност” (Амин Малуф).
          Прогонството е вкрстување на поразот со триумфот; на сегашноста со иднината; на корењата како место со патиштата како не-место; на просторот со времето како вон-просторност. Прогонството, во својата ултимативна смисла, подразбира или води кон неминовната за сите онтолошка преселба: од светот на живите кон не-светот на мртвите.
          Со оглед на таквата фундаментална димензионираност на ултимативната преселба на човекот кон смртта, лирскиот субјект поддржува, за нашето вулгарно-материјалистички ориентирано време, импресивна апологија на вон-поседовноста како превентивна дијалектика, како алтернативен модус вивенди:

          Ја имам мудроста на осуден на смрт
          Не поседувам јас ништо за поседуван да бидам.

          Во тој контекст, прогонетите можат да ги понесат/сочуваат единствено „предметите на немаштијата: личната карта и љубовното писмо”.

          Сепак, не станува збор за патетична, губитничка - туку за супериорна „сиромаштија” – која располага со светот на еден потентен начин. Прогонственоста е модус на неизлечивиот духовен немир, состојба на вечна прашалност и запрашаност, обнова на интерогативноста како став кон светот, императив или вокација од длабоко интимен карактер. Прогонственоста е предизвик, продуктивна привилегија – која не произлегува и не се сведува само на јазикот на принудата. Прогонството самото по себе веќе претставува едно големо прашање и трајно го зрачи својот, несомнено хеуристички предзнак. Тоа е голема проверка на личната и колективна капацитетност.
          За Дарвиш, егзилот е творечки потентен модус, а неговата либидинална реторика воопшто не останува имуна на суштествената еротика на прогонството.
     Туѓинецот вели
          Кој сум јас по прогонството твое во мене?
          Која сум јас по прогонството твое во снагава моја?

          Прогонството е благородната енергија содржана во љубовно- истражувачкиот немир на саканите, бестрашна дијалектичка заемност со другиот, категорија на личен избор и доброволно преземен  ризик.
          Прогонството не е она, што по навика го восприемаме и толкуваме како такво. Соочен со смртта, лирскиот субјект нејзе и се обраќа како на суштински прогоненик, изопштен од искуството на Љубовта, која е единствениот суштински Дом на оваа планета, сега и отсекогаш.
     Ти единствена знаеш што е изгон, сиротице
          Не знаеш што е да си во прегратка на маж
          Што ја споделува со тебе
          Носталгијата на ноќта испресечена со блудни зборови
          Кога небото и земјата се сплотува во нас. 

          Прогонството не се редуцира на својот историски облик и вообичаен вид – туку пробива отаде, во сферите на љубовноста како највисока Домовност.
          Прогонството е своевиден лавиринт – кој го остава трајно отворено, на прв поглед само реторичкото, прашање: дали постои, дали е можен суштински излез/Егзил од прогонството?
          Ако го следиме поетскиот итинерер на Дарвиш, тогаш одговорот бездруго ќе го пронајдеме во препознавањето на птичјата компонента на нашиот идентитет. Поточно, во метафоричната трансценденција на егзилот.
          Еден ден ќе станам птица
          И ќе го истргнам моето битие од моето небитие.
          Или, одговорот можеби ќе го препознаеме во преселничката сè-вдоменост на поетот.
          Биди тој што си, каде и да си.
          Понеси го само товарот на твоето срце и врати се
          Кога сите земји ќе ти станат нова татковина. 

          Навистина, кои сè и колку Татковини доживува и населува Поетот?  
          Особено поетот кој во 1997 год. ја објави книгата Палестина како метафора – есеи кои изобилуваат со, за нас, овде, значајни компаративни доблести? Оти, читајќи за судбината, а особено за херменевтиката на Палестина, во овие луцидни искази, многупати ќе ја пронајдеме и алегориската приказната за Македонија, како дијаспорична култура, со сè уште живи и акутни рани, кои ги произведува фаталната спрега на географијата со историјата. Тогаш, кога, „за сметка на загубената географија – се посега по надоместната утеха на историјата”.
          Дури и ако или кога е прогоненик, лирскиот субјект во поезијата на Дарвиш не настапува поинаку, освен како Бунтовник. Тој не се едначи себеси со територијално-поседовните компоненти на својот идентитет, туку трага по поинакви исходишта.
          „Сакам да ги живеам сите овие култури. Мое право е да се идентификувам со сите овие гласови, кои одѕвонуваат на оваа земја…зашто не сум само натрапник ниту само минувач”.
          Дури и ако е прогоненик, тој не настапува како изопштеник, а, уште помалку, како затвореник на било каков фанатизам или моно-културализам. Напротив. Својата витална енергија, своето право на постоење, дури и во светот кој е втемелен во заточеништвото на поседот, профитот, материјалноста, територијалноста – лирскиот субјект кај Дарвиш ја прибира токму од духовната смисла и суштина на егзилот – како заемно оплодување на културите. Култури, во чиешто рамноправно жителство и творечко учество, така достоинствено, а впрочем сосема оправдано, и самиот се вбројува.