ПОЕЗИЈА И ПРОГОНСТВО

Владимир Мартиновски

                                                                

Без прогонство, кој сум јас?
Махмуд Дарвиш

          Врските меѓу поезијата и прогонството несомнено имаат архетипски димензии. Како универзално културно наследство, митовите постојано нe потсетуваат дека и нашите далечни претци биле длабоко засегнати од феноменот на прогонството: таа индивидуална и колективна состојба, положба и ситуација тие не му ја припишувале само на некој од митските парадигми, божества или полубожества, јунаци или херои, туку неретко и на целото човештво.
          Скицирајќи ги параметрите на палеолитската духовност и митопоетска креативност, Карен Армстронг во студијатаКратката историја на митот (A Short History of Myth, 2005) го истакнува податокот дека „во сите култури наидуваме на митот за загубениот рај во кој луѓето живееле во близок и секојдневен контакт со божеството. Биле бесмртни и живееле во склад едни со други, со животните и со природата“ (Армстронг 2005, 20). Оттука, според голем број митови од сите делови на планетата, човекот би можел да го бара одговорот на прашањето: „Кој сум јас?“ токму во искуството на егзилот (човекот е суштество „прогонето од рајот“). Да потсетиме: интерогативниот наслов на една од најпознатите песни на годинешниот лауреат на СВП, палестинскиот поет Махмуд Дарвиш гласи токму „Што сум без прогонство?“. Сепак, како што сведочи еден друг мит – последна умира надежта: човекот длабоко во себе продолжува да се надева дека „рајот не е наполно загубен“ – како што еднаш напиша Андре Бретон. Оттука, поаѓајќи од тезата на Мирча Елијаде дека „повеќето религии и митологии на архаичните општества се проникнати со копнежот по изгубениот рај“ (исто, 21), се наметнува и сознанието дека тој копнеж се артикулира и се варира преку темата на прогонството преку уметноста на зборот, како, на пример, во стиховите од песната „Единаесет ѕвезди над андалузискиот епилог“ на Махмуд Дарвиш:      

Јас сум Адам на двата раја,
И обата изгубени
Затоа мојот прогон ќе трае долго,
Мојата агонија ќе трае долго
Под мојата маслинка
Заедно со Лорка

          Уште од најстари времиња па сe до денес, поетот е патник, посредник и духовен номад во сите значења на тој збор. Поетот патува за да пишува и патува кога пишува. Пее и кога е прогонет. Се вдомува за да пишува, а и кога се (од)домува, создава поезија. „Поезијата станува не само времена татковина, туку и постојана верба за можното враќање. Мост за враќањето од егзил“ – поентира Луан Старова, говорејќи за поетиката на Махмуд Дарвиш (Дарвиш 2007, 17).
          Сликата за првите европски поети, гледана низ призмата на еден од најголемите антички филозофи, е во посредна, но мошне силна врска со идејата за прогонството. Од една страна, според Сократ од платоновиот дијалог Ион, поетот е дефиниран како „нештотрепетно, крилато и свештено!“ (Платон 1994, 163). Иако е првенствено посветен на темата за ентусијазмот и божествената манија, дијалогот на Платон  имплицитно го поставува и прашањето за „прогонството“ и тоа - во сферата на творештвото. Имено, прашањето гласи: кога е всушност поетот „прогонет“ –  кога е „надвор“ од она што Платон го нарекува „разумска состојба“, кога е во состојба на вдахновение, кога нешто го гони да пее и да „пророкува“, кога е во креативната екстаза, кога е во „поетската прегратка“ (како што би се изразил Бретон) или, обратно, кога – не создава? Кога е при-себен или пак, кога е надвор од себеси? Драматичноста на оваа парадоксална дихотомија (без разлика за која од крајностите ќе се определиме) нè води кон еден од можните одговори – кој можеби звучи дури и како непотребно обопштување: не постои поет кој не го проживеал (макар само на креативен план – во миговите на таканаречената „творечка криза“) искуството на прогонството…

          Од друга страна, со името на Платон неизбежно се поврзува и проблематизирањето на статусот на поетот/поезијата во социокултурното опкружување. Во врска со фамозното „изгонување“ на поетот (Хомер) од идеалната држава на страниците од Платоновата Држава читаме: „Во таа смисла и во име на праведноста, не би го прифатиле миметот во држава која посакува да биде доброзаконита, зашто тој го дразни, го храни и го осилува тој дел од душата, а го уништува разумниот, слично на состојба на некоја држава во која некој би ги јакнел расипаните граѓани и би им ја доверил уставноста, додека благородните би ги ништел“ (Политеја, X, 605b). Главното алиби за „прогонувањето на поетите“, во платоновата онтолошко-гносеолошка и етичка визура, имено, не е лоцирано во естетските дострели на поетските дела, туку во тоа што миметичката уметност е дефинирана како нешто што е „лажно“, како нешто што е „далеку од вистината“, а со самото тоа – штетно за идеалната држава. Во името на она што поетите го кажале, можеби го кажале или можат да го кажат преку повеќезначниот дискурс, односно, најчечесто поради вонестетски побуди, историјата на литературата памети голем број знајни и помалку знајни прогонети поети. Истовремено, преку чинот на протерување на поетите, власта и моќта низ вековите (макар имплицитно) и’ ја признава толку оспосруваната моќ на поезијата.
          Двете крајности на античката слика на поетот, актуелизирани во платоновите дела, остануваат актуелни до наши дни: поетот напати е „божји гласник“, миленик на владетелите и мецените, „архитект на душите“ и сл., но неретко (дури и ден-денес) покрај поетот стојат и епитетите  „проколнат“,  „несфатен“, „излишен“, „штетен“, „непожелен“, „осуден“, „етикетиран“, „прогонет“... Понекош поетот носталгично бара да се врати онаму од каде што е изгонет, копнеејќи по домот, понекогаш достоинствено го носи бремето на егзилот, ја дели судбината со сопствениот народ, а понекогаш и дома се чувствува како во туѓина...
          Од друга страна, уметничкиот номадизам т.е. живеењето и создавањето во туѓа, друга и непозната средина отсекогаш претставувале духовен предизвик и можност за творечко преиспитување. Една од многуте македонски креативни личности кои денес живеат и творат во странство, сликарката Иванка Апостолова, во едно неодамнешно интервју ја даде следнава изјава: „Не ги сакам тенденциите да му служиш некому за пример. Ама искрено препорачувам туѓина, бидејќи тоа е едно драгоцено преиспитување, особено за уметници; сам со себе, човек ќе развие способности за кои не верувал дека ги носи со/во себе“.
          Во македонската современа поезија, широкото семантичко поле на топосот на прогонството (егзилот, (не)вдоменоста и статусот на поетот) е особено впечатливо разгрането во цуклусот песни „Прилози кон биографија“ од поетската книга Ризиците на занаетот (1993) од Влада Урошевиќ. Поетските медитации се фокусирани на неколку амблематични фигури на прогонети и проколнати поети од европската и македонската книжевна традиција: во песната „Овидиј; прогонство“,  римски поет, и покрај тоа што „вината е можеби заборавена“, сепак сфаќа дека од позицијата на моќта „секој чин е добра причина за грешка“. Во песната „Бодлер; судење“ пак, се огледа ехото од платоновите обвинувања дека поезијата може да биде закана за моралот: „Одеднаш пишувањето стихови станува нешто сериозно / (во правна смисла) (...) поезијата мигум станува лавина што шумно се руши врз нејзиниот создавач, носејќи сe во падот“. Потребата за бегство од Цивилизацијата, како одглас од романтичарските митеми, се огледа и во стиховите од песната „Рембо; бекства“: „Европа е таа строга мајка од која тој бега. / Сите сретства се добри: воз, брод, одењето пеша“. Од друга страна, вдомувањето во немајчиниот јазик на поет „без дом во кој би можел да се врати“ е тематизирано во песната „Аполинер; туѓинец“.          Од друга страна, со името на Платон неизбежно се поврзува и проблематизирањето на статусот на поетот/поезијата во социокултурното опкружување. Во врска со фамозното „изгонување“ на поетот (Хомер) од идеалната држава на страниците од Платоновата Држава читаме: „Во таа смисла и во име на праведноста, не би го прифатиле миметот во држава која посакува да биде доброзаконита, зашто тој го дразни, го храни и го осилува тој дел од душата, а го уништува разумниот, слично на состојба на некоја држава во која некој би ги јакнел расипаните граѓани и би им ја доверил уставноста, додека благородните би ги ништел“ (Политеја, X, 605b). Главното алиби за „прогонувањето на поетите“, во платоновата онтолошко-гносеолошка и етичка визура, имено, не е лоцирано во естетските дострели на поетските дела, туку во тоа што миметичката уметност е дефинирана како нешто што е „лажно“, како нешто што е „далеку од вистината“, а со самото тоа – штетно за идеалната држава. Во името на она што поетите го кажале, можеби го кажале или можат да го кажат преку повеќезначниот дискурс, односно, најчечесто поради вонестетски побуди, историјата на литературата памети голем број знајни и помалку знајни прогонети поети. Истовремено, преку чинот на протерување на поетите, власта и моќта низ вековите (макар имплицитно) и’ ја признава толку оспосруваната моќ на поезијата.
          Двете крајности на античката слика на поетот, актуелизирани во платоновите дела, остануваат актуелни до наши дни: поетот напати е „божји гласник“, миленик на владетелите и мецените, „архитект на душите“ и сл., но неретко (дури и ден-денес) покрај поетот стојат и епитетите  „проколнат“,  „несфатен“, „излишен“, „штетен“, „непожелен“, „осуден“, „етикетиран“, „прогонет“... Понекош поетот носталгично бара да се врати онаму од каде што е изгонет, копнеејќи по домот, понекогаш достоинствено го носи бремето на егзилот, ја дели судбината со сопствениот народ, а понекогаш и дома се чувствува како во туѓина...
          Од друга страна, уметничкиот номадизам т.е. живеењето и создавањето во туѓа, друга и непозната средина отсекогаш претставувале духовен предизвик и можност за творечко преиспитување. Една од многуте македонски креативни личности кои денес живеат и творат во странство, сликарката Иванка Апостолова, во едно неодамнешно интервју ја даде следнава изјава: „Не ги сакам тенденциите да му служиш некому за пример. Ама искрено препорачувам туѓина, бидејќи тоа е едно драгоцено преиспитување, особено за уметници; сам со себе, човек ќе развие способности за кои не верувал дека ги носи со/во себе“.
          Во македонската современа поезија, широкото семантичко поле на топосот на прогонството (егзилот, (не)вдоменоста и статусот на поетот) е особено впечатливо разгрането во цуклусот песни „Прилози кон биографија“ од поетската книга Ризиците на занаетот (1993) од Влада Урошевиќ. Поетските медитации се фокусирани на неколку амблематични фигури на прогонети и проколнати поети од европската и македонската книжевна традиција: во песната „Овидиј; прогонство“,  римски поет, и покрај тоа што „вината е можеби заборавена“, сепак сфаќа дека од позицијата на моќта „секој чин е добра причина за грешка“. Во песната „Бодлер; судење“ пак, се огледа ехото од платоновите обвинувања дека поезијата може да биде закана за моралот: „Одеднаш пишувањето стихови станува нешто сериозно / (во правна смисла) (...) поезијата мигум станува лавина што шумно се руши врз нејзиниот создавач, носејќи сe во падот“. Потребата за бегство од Цивилизацијата, како одглас од романтичарските митеми, се огледа и во стиховите од песната „Рембо; бекства“: „Европа е таа строга мајка од која тој бега. / Сите сретства се добри: воз, брод, одењето пеша“. Од друга страна, вдомувањето во немајчиниот јазик на поет „без дом во кој би можел да се врати“ е тематизирано во песната „Аполинер; туѓинец“.

 

          Стиховите од двете песни посветени на судбината на патронот на СВП, Константин Миладинов, насловени „Поет во северните предели“ и „Тагување по југот“, се чини, на едно најопшто рамниште ја актуелизираат тесната врска меѓу невдоменоста, номадизмот и поетската креација:
         За него сè уште трае лето.
          Но кога и да дојде,
          снегот за поетот секогаш прерано вее:
          несвикнат никогаш
          на суровата клима
          тој вечно ќе е
          човек во лесна облека
          среде снегови
          облечен не за зима. (...)
          Среде ветришча и виулици
          тој е оној што е
          облечен не за зима. (...)
          Поетот е секогаш неприлагоден,
          облечен не за зима.  
      
                                                     („Поет во северните предели“) Или:  

 

          Константин во Москва, среде студот,
          го слави охридското езерско чудо
          Сонуван правец: југ. (...)
          Југ: дом во кој само в сон сме биле
          но кој ни е роден дом.      
                              
                                                      („Тагување по југот“)
          Всушност, како што упатуваат завршните стихови од оваа песна, вистинскиот дом на поетите сепак не може да се лоцира на географските карти. Како што пак упатува поднасловот на еден постхумно објавен расказ на Данило Киш, расказот „Апатрид“ од книгата Лаута и лузни (1994) – духот е татковината на поетите. Ќе додадам: светлината е домот на поетите. Јазикот е домот на поетите. Од тој дом, или од тие домови, никој не може да ги изгони.

 

Напомена: реферетот е изложен на Симпозиумот Поетски номадизам, егзил во рамките на Струшките вечери на поезијата, одржан на 24.08.2007

 

Литература

 

• Armstrong, Karen. 2005. Kratka istorija mita. (prev. Zorica Dergovic-Joksimovic), Beograd, Geopoetika, Edicija Mitovi.
• Дарвиш, Махмуд. 2007. Одбрани песни. (избор на авторот; прев. Јасмина Шопова, Матеја Матевски, Влада Урошевиќ, Луан Старова, Јордан Плевнеш, Ефтим Клетников, Зоран Анчевски), Златен венец на Струшки вечери на поезијата. 
• Kis, Danilo. 2000. Lauta i oziljci. (prir. Mirjana Miocinovic), Beograd, BIGZ.
• Платон. 1994. Дијалози. (прев. Елена Колева), Скопје, Култура.
• Платон. 2002. Политеја. (прев. Елена Колева), Скопје, Три.
• Урошевиќ, Влада. 2004. Ѕвездени овоштарници. Скопје, Магор.
• Шелева, Елизабета. 2005. Дом/идентитет. Скопје, Магор.