ИЛЈАДА И ЕДНА ПРЕОБРАЗБА И НЕКОЛКУ ОБРАСЦИ

Ката Ќулавкова

ISSN 1409-715X

       Клучни зборови: образец, конверзија, идентитет, обред, мит, казна, клетва, насилство, симболизам, прото-миметични, естетски, иманентни и институционални метаморфози, Македонија.


       Пролог: 1001 преобразба

          На самиот почеток на овој есеј сакам да потсетам на потребата да се возобнови практиката на симболично мислење и толкување на јазично-уметничкото наследство која е во сенка на современиот прагматизам. Овој есеј е обид да излезе од тврдините на конвенционалната логика и да понуди една апартна, но занимлива стратегија на толкување на топосот на преобразбите и на самиот феномен на преобразбите. Тематскиот простор е огромен, невозможно е да се проследат сите конкретни примери, но можно е преку неколку одбрани парадигми од митското и усното творештво, да се направи прелиминарна систематизација и класификација на обрасците на преобразби (на идентитетите) во историјата, која би послужила како елементарна толкувачка схема. Значи целта не е да се редуцира богатото искуство со преобразбите, туку да се покаже тенденцијата на нивна повторливост, при што изведените обрасци ќе го олеснат толкувањето на многу конкретни примери на преобразба во историјата на човечката култура. Тие обрасци ние ќе ги третираме како заеднички, општи места на човечката цивилизација и како парабола на законитите конверзии на идентитетите (културално-традициски, етнички, етички, религиски, родови, режимски/идеолошки и др.). Токму затоа, тие обрасци можат да бидат сфатени и како симболични фигури на колективната меморија, репрезентативни и симптоматични за севкупната човечка цивилизација. Самата идеја за типологија на опеаните метаморфози ги сугерира уверувањата: прво, дека постојат бесконечно многу разновидни преобразби (симболично навестени со насловот „1001 преобразба“); второ, дека постои некој заеднички супстрат што би можеле да го наречеме метаморфемичност на преобразбите и, трето, дека е возможно да се реконструираат и да се опишат парадигматичните обрасци на преобразба. Ние издвоивме четири праобрасци, сопоставени меѓу себе во една надополнувачка целина: 1. образец на прото-миметични преобразби 2. образец на естетизирани (симболични) преобразби 3. образец на иманентни (дијаболични) преобразби на идентитетот и 4. образец на институционални преобразби (казни, насилства, клетви).
          Нека бидат преобразби, и биднаа преобразби!

       Еден парадигматичен, архетипски образец на преобразби  

          Се чини дека, да се зборува за преобразбите значи да се зборува за настанокот, опстанокот и нестанокот на светот. Историските собитија и дела, цивилизациски битни за човештвото и за одделните етно-културни идентитети, се или збиднати или се запомнати како епистемолошки рез/јаз во идентитетот. Меморијата на човештвото и на одделните народи, како впрочем и меморијата на одделните етно-културни традициски кодови, се конституира како јазично, симболично, митско и колективно сеќавање на преобразбите од различен вид. Колективната меморија е складиште на преобразби, а таа функционира како при-сеќавање (реминисценција, актуелизација, повторување) на преобразбите од минатото. Тоа сеќавање е некогаш бледо, некогаш болно и трауматично. Конечно, културната меморија е постојан обид да се одбранат преобразбите од апсолутен заборав. Оттаму и важноста на јазичната меморија како иманентна културна меморија на народите. Од корпусот на јазичната меморија посебно се изделува книжевно-уметничката, естетизираната меморија на преобразбите, врежана (реската и резот како писмо!) во обредите, во митовите, легендите, усно-традициските творби (почнувајќи од клетвите и поговорките, завршувајќи со баладите и приказните) и во авторската, уметничка книжевност.

          Мемориското складиште е секогаш потенцијална можност да се повторат преобразбите, некои преобразби да се реконструираат во друга констелација, други да се симулираат, трети да се мистифицираат. Преобразбите се услов без којшто не е можен светот. Тие се повторна творба, претворба која е залог за да опстане светот осуден на извесна радикална смртност, на деликатно исчезнување, заборав и молк. Тие влеваат надеж дека светот и бесмртноста не се противречни и дека токму со помош на преобразбите се надоместува онтолошката празнина, ентропичното Ништење на сотворениот свет. Така, феноменологијата на светот е во служба на сеопштата космичка онтологија, а енергетското начело е основа на секоја преобразба.
          Имено, не би имало апсолутно никакво придвижување од една во друга форма/телесност, од една во друга појавност/идентитет, кога не би постоел чинителот на енергијата (енергеиа – дејствување, дело, сила). Да не постоеја преобразбите, светот ќе беше еднолична упокоена творба осудена на сувопарност и лишена од енигматичност, лишена од еросот на преобликувањата на формите една во друга. Светот е рожба и последица на системот на енергиите, па привидната преобразба на материите е, всушност, modus vivendi на енергиите, секогаш поставени во заемен (структурно-семиотички) сооднос во некој просторно-временски склоп. Преобразбите се хронотопични и тоа, дополнително, ја овозможува културно-историската контекстуализација на нивната херменеза.
          Постои извесна конститутивна конфликтност меѓу трансисториската (центрифугална) и историската (центрипетална) тенденција во кодот на преобразбите (земање инаков/туѓ образ т.е. форма). Таа внатрешна противречност го брани топосот на метаморфозата од стереотипот на енигматичниот логос, актуелизирајќи го во други порационални рамки: лингвистички, поетички, родови, социјални, етнички... Архетипското вкрстување на четирите творбени елементи - материјата, енергијата, просторот и времето - ја формираат главната оска на постоењето на вселенскиот свет, неговите симболични четири страни на Битието. Колективното знаење е памет, паметта е сеќавање (мнеме, анамнеза, помнеж, незаборав, логос, ум) за ова чинодејствено вкрстување е неотповикливо истетовирано во бројни симболични кодекси на толкување на светот – пагански, христијански, мантички и естетски.
          Таква семантичка трага е оставена и во практиките на персонификација на четворицата христијански евангелисти – Марко, Лука, Јован и Матеја, по правило поставувани на четирите полови на стварниот или на имагинарниот Крст во црквите. Тие се, всушност, (по)доцнежни, христијанизирани и софистицирани аналогони на четирите предхристијански, иницијални конститутивни вселенски елементи и прачела: материјата (земја), енергијата (вода), просторот (оган) и времето (воздух) . (Dupor, 2004).
       Материјата е отелотворена т.е. овоплотена во форма на Бик (Марко/Лука), Венера, прапоимот или прапретставата на земјата (утринското сонце, Деница), на тактилното и сетилното, на еросот и на телото, на предметите и на фетишите, на плодноста и бујноста (златни епохи на подем и благосостојба).
       Енергијата (Јован/Матеја) е овоплотена во форма на орел, во форма на феникс-птица која не умира, која се преобразува од сопствената прав и пепел, другото лице на Шкорпијата (вечерното сонце), на незапирливата проточна сила, на рушење, на елементот вода, на отровот и противотровот, на смртта и бесмртноста.
       Просторот (Лука/Марко) е инкарниран во форма на крилест Лав (дневното сонце), овоплотување на Сонцето, светлината, елементот оган, божјиот Ум и човечкото Срце заедно, височините и величините, ширењето и освојувањето на и во просторот.

 

       Времето е овоплотено во симболичната фигура на Човекот – Арх-ангел, Водолијата (Матеја/Јован). Тоа е карма, страшниот суд на судбината, страдањето на човек од човек. Претставено е со елементот воздух (полноќното сонце), а ги симболизира револуциите, прометејскиот порив за цивилизациски напредок, но и синдромот на распадот на еднаш сотворениот поредок.
          Во овој праобразец, четирите начела се поставени во цврст надополнувачки, бинарно опозитен систем на соодноси, кој поседува внатрешна динамика и ги придвижува оските на кругот/крстот: материјата наспроти енергијата, просторот наспроти времето, незамисливи едни без други токму во својата противположеност. Нив можеме да ги претставиме како четири основнифункции на универзумот кои имаат бесконечен број инкарнации и ситуации. Впрочем, не би имало оски на светот, ни папок на светот, ни движење во светот, кога не би ја имало тензичноста (драматичната спротивставеност), која е мајка на вкрстувањето на елементите и на нивната мултипликација во различни вредности.

 

       Четири обрасци на преобразбеност  

 

          Се чини дека најдоследно би било, типологијата на 1001 преобразба, да ја положиме врз четворна квадратна основа (како темели на куќа). Така, од бесконечниот број преобразби ќе добиеме само неколку пра-обрасци на преобразба, кои потоа генерираат свои подвидови. (Би можело да се понуди и една друга схема на обрасци, направена според феноменологијата на преобразбите: образец на обредно жртвување -стварни и симулирани обреди; образец на преобразба поради милосрдие -симулирани обредни перформанси, стварно и фингирано милосрдие; образец на дијаболични преобразба - магија, демонизација, дивинација; образец на страдалничка преобразба - клетва, казна, насилство, одмазда конверзија, превоспитување; образец на симболични преобразби - јазичен мимезис, сценски мистификации и перформанси).
          Свесни за ризикот и опасноста од рестриктивните схематични толкувања, сепак ќе се обидеме да понудиме минимално објаснување и илустрација на овие четири обрасци на преобразба:

 

          1. Образецот на прото-миметичните преобразби е најблизок да феноменот на телесните, физички и материјални преобразби кои се збиднуваат на граничното подрачје меѓу стварноста и симболичната стварност. Тие преобразби се навестуваат иницијално уште во самиот систем на Природата (мислиме на преобразбите во природата при преминот од едно на друго рамниште на опстанок на светот од хаос во ред и од ред во хаос кои се одвиваат циклично и кои го следат трајниот процес на реверзибилна конверзија на стварите во природата), а се применуваат кодирано, како оформен образец, во универзалниот цивилизациски праксис, парадигматично претставен преку јазикот, преку митското мислење и преку паганските обреди на жртвувањето. Станува збор за еден архаичен симболизам својствен за јазичните знаци, митските слики, народните преданија и обредните церемонии. Во овој образец на архаичен симболизам постои висок степен на верност/миметичност што ја поседува знакот (зборот, сликата, митот, обредот) спрема означениот Предмет (суштество, ствар, дело, чин), но воедно веќе се навестува присуствто на иницијалниот симболизам. Станува збор за еден фреквентен, неосвестен, некодифициран и неестетизиран прасимболизам на древните културни мемории и комуникации. Таквите преобразби претставуваат иницијален премин од рамништето на стварноста и на собитијата на рамништето на прото-симболичната јазична перцепција и меморија. Примитивната јазична симболизација е облик на приказна за изгубените светови (предатлантските цивилизации, пред-потопски култури). Таа е шифрирана, понекогаш и деформирана визија на постанокот на светот. Таа е далечен скаменет Од-Ек (одекот на Гласот е претворен во Камен) или Ехо на тајното знаење за универзумот, за неговата форма, за неговата структура, за неговата привидна бесконечност.

          Во овој образец на прото-симболичен мимезис спаѓаат семантичките јазични фигури (тропи) кои се парадигми на архаичниот јазичен миметизам на имињата и на зборовите. Јазикот е хиперсензибилен на прото-преобразбите во природата, па наоѓа свои иманентни начини да ги меморира и да ги втисне во јазичната свест на колективите. Тука треба да се спомне, по малку потценетата, мемориска практика на топонимијата, која е чудесен недоволно истражен резервоар на заборавени и намерно бришени од културната меморија, светови. Симболичното, а не само етимолошкото читање на топонимите може да помогне во реконструкцијата на една објективна историја на балканските простори, што е од исклучителна важност за Македонија и за македонскиот народ (на пример: местата наречени Казан, Завир и Претор, поврзани со некои природни својства на Преспанското езеро кое на места понира/завира, па се претура/пресипува во едно друго, невидливо езеро кое е под Галичица, евоцирано со јазичната слика на невидливиот Казан; дури и двојниот назив на Голем град – Змиско острово, можеби не е толку просто одраз на фактот дека некогаш на островото живееле змии, туку затоа што симболично околу него се судираат двете симболични змиски езера, едното синоним за позитивната, божествена енергија, другото симбол на ентропичната, деструктивна енергија; па впрочем, веројатно не е случајно и опозитното именување на двете видливи езера, Охридското и Преспанското, во народниот јазик, какобело и црно езеро. Овие топоними се јазично трансформирано знаење за комплементарноста на двете езера, која е симболична трага за постоењето на универзалниот неделлив склоп на материи и енергии, на време и простор!).
          Кога тајното знаење ги надминува границите на јазикот, тоа се прелева во други медиуми и се искажува преку други симболи – најчесто ликовни. Тие најпрвин се стереотипизираат (се скаменуваат како ехо на знаењето), а потем доживуваат бројни модификации и трансформации, во склад со дадени историски и културални констелации. Библиските приказни за создавањето на човекот, на пример, оние за Адам и Ева, за рајот и за пеколот, за подземниот свет, за потопот и за вавилонската кула, за преобразбените моќи на Господ Бог, се само една иманентна херменевтика на древните историски преобразби, пресврти, собитија и фигури. Самите прото-симболични преобразби претставуваат меморизирани прото-преобразби, а нивната меморија наликува на таинствена, нечитлива, херметична, бледа трага од некоја дамнешна уметност на јазичниот и на ликовниот знак. Така, нашиот пристап кон некои преобразби од минатото е медиатизиран преку фигуративните проекции на јазикот и дисперзиран во многу други семиотички облици на древните симболи. Тие симболи ја конституираат примитивната семиотика на универзумот, навидум наивна, делумно деформирана, но секогаш желна за симболично читање, мислење и толкување на знаците на историјата. Таква е, на пример, визуелната и наративната симболика на Сфингата (получовек, половина-лав, често прикажана со чудни спирални рогови, персонификација на енигматични прашања како услов за да се преживее, опомена дека човештвото е битно предодредено од вселената, ама дека сепак може, до колку размислува симболично и делува хумано, да опстане).
          Тука би можеле да се вклучат и примитивните пагански обреди лишени од симулакрум, кои обредно имитираат или повикуваат некоја природна преобразба. Во нив навистина и стварно се чинодејствува и се вршат дејства без да се применуваат симболични корективи. Тие се обележани од присуството на иронични комбинации на светите жртвувања и насилството. Така, ако е во прашање жртвување на човек под изговор на опстанок на племето или за благодет на племето/етносот, тогаш тоа жртвување навистина и се прави, имено одбраното човечко суштество навистина се убива на очиглед на јавноста/колективот. Нив можеме да ги сметаме за архаични хомологони на природните преобразби на материјата и енергијата во време и простор, кои се претвораат во традиција и се преобразуваат, со тек на време, во културен признак и во чинител на хомогенизација и идентификација на колективот. Во таквите обреди доаѓа до израз трансформацијата на јазичната меморија во социјален фактор, всушност во фактор на етно-културниот идентитет од прв ред.

          Во архаичните обреди нема суштинска разлика помеѓу стварноста на ритуалот и реалноста. Уметноста сеуште не е развиена до тој степен што да се потпира врз начелото на имагинарното и на илузивното (фиктивните приказби во фикционалните светови). Сè уште не е повлечена разликата меѓу стварното, можното и веројатното, меѓу стварноста и сенките на стварноста. Тие не ја познаваат играта на супституцијата на жртвувањето со помош на симболичната преобразба. Тие го немаат развиено дискурсот на параболичното жртвување, па не ја гледаат суштинската разлика меѓу театарот и стварноста. Значи, колку се попримитивни обредите, толку се пореални. Тие ја нагласуваат истоветноста меѓу обредот и стварноста, па жртувањето кај нив и навистина се случува во сета своја исконичност и виолентност (ако треба да се жртвува дете, ќе се жртвува дете). Тие ги извршуваат обредните жртвувања во форма на ритуални убиства par exellence (жртвувањето на сопствената жена, како во приказната за градењето на големите градби - мостовите и тврдините, на пример, жртвувањето на сопственото чедо/рожба (ќерка, син) за добробит на градот, на заедницата, на државата. Овие непосредувани пагански обредни обичаи покажуваат дека во темелите на човечката цивилизација, под претекст на сакрални/свети чинодесјтвија, всушност се практикуваат различни форми на насилства, ерго насилството е камен темелник на цивилизацијата (Рене Жирар, Насилството и светото, 2002). Терминот што го воведува Жирар, на француски гласи la violence fondatrice. Најсуштествените прашања поврзани со светите насилства, до денес немаат вистински одговор, ама токму затоа ритуалите/обредите се сеуште живи, прашањата се поставени, толкувањата се ритуализирани (2002, 478).
          Овде би можела да се вклучи и една архаична варијанта на прото-миметична преобразба изведена врз принципот на волјата на божествата, било божјата волја да е поттикната од милосрдие, од осветољубие или заради поигрување со обичниот свет. Преобразбите поради милосрдие се варијанта на некоја архетипска еутаназија. Тој едновремено нуди и спас од физичките или духовните болки (стигми), и ја супституира смртта со разделба на субјектот од својата првобитна телесност. Така се создава некоја хибридна двосмислена ситуација: ниту човекот умира, ниту е жив. Тука имаме работа со вистински трансформации на телесната форма: човекот се претвора во птица, во животно, во предмет, во некоја парахумана форма. Ваквите преобразби имаат мистична, паганска, многубошка и митска предисторија. Овој образец сугерира дека боговите (добрината, љубовта, милоста) имаат моќ да ги преобразуваат луѓето во други суштества/телесности, да им ја менуваат формата, да го шират просторот на постоењето, да го освојуваат самото постоење. Станува збор за една прасимболична преобразба на телесноста од нејзината оригинална антропоморфна форма, во некоја друга, често зооморфна телесност, мотивирана од милосрдието или од каприциозноста на боговите.
          Добра илустрација за овој вид преобразба е случајот со Филомела, Прокне и Тереј. Според митското предание, бозите ја претвориле Филомела во птица поради милосрдие и порив да ја спасат од маките да биде жена/човек без јазик. Исказите (информациите) за овие преобразби се читаат двојно, на буквално и на фигуративно рамниште: на Филомела де факто и’ бил отсечен јазикот, и на Филомела и’ е одземена моќта да зборува, таа е насилно онемена. Знаеме, имено, дека Тиреј, сопругот на сестрата на Филомела – Прокне, извршил прељуба врз неа, па потем, за да ја спречи да ја прераскажува таа вистина, тој одлучува да и’ го исече јазикот и да ја онеме за век-и-веков. Во таа намера му помага неговата сопруга Прокне, сестра на Филомела. Од друга страна, боговите ги претвориле и Тиреј и Прокне во птици, со намера да ги казнат поради извршениот злостор.

 

          Тука се отвара едно деликатно прашање - дали преобразбите на Филомела, на Прокне, на Тереј во славеј, ластовица и пупунец, во крајниот резултат не ги изедначуваат жртвата/маченикот и злосторникот/мачителот? Она кое е милосрдие спрема Филомела, се претвора во прошка спрема Тиреј и Прокне направено поради прошка на боговите или како казна, и која е впрочем разликата меѓу преобразбата благодарение на милосрдие или поради прошка, односно како казна. Се чини дека дури не постои битна разлика меѓу овие модели, дека не се гледа во што е разликата меѓу милосрдието и казната, кога реакцијата/интервенцијата на боговите е идентична и за оној кој е жртва и за оној кој е злосторник! Дали овој тип преобразби се парабола на парадоксалниот обрт на милосрдието во казна, на казната во милосрдие, на прошката во врховен чин на милосрдие? Каква е онтологијата на великодушноста и суетата на божествата? Токму таа двосмисленост на постапката на боговите се трансферира врз самите зборови, во јазикот, па се добиваат јазични и митски артефакти (слики) кои се семантички нестабилни, алузивни, иронични, апорични! Токму диференцирањето на буквалното од преносното значење е модус кој генерира натамошни поделби на симболичното од реалистичното, на естетското од прагматичното, на обредното од театарското...
          За нашава херменевтика на образецот на прото-симболичните преобразби е битно да се промисли перспективата (гледната точка) на боговите (прото-моќници, прото-тирани и праспасители едновремено!). Интересно е да се спознае, попат на иманентни херменевтички  реконструкции (иманентна херменевтика), дали боговите сметале дека ампутацијата на говорот претставува чин на врховна казна, унаказание и страдание за човекот? Дали сметале дека злото да се биде без својот в-роден јазик е многу поголемо од злото да се биде човек претворен во птица (птица наместо човек)?
          Митот за Филомела сугерира, на симболично рамниште на приказната, дека божествата знаат (от-секогаш) дека за секој човек е мачно да живее обезјазичен и со вишок на трауматично, опсесивно сеќавање на злосторот. Впрочем, сеќавањето е само по себе веќе облик на повторно доживување на собитието/прагмата. Сеќавањето на насилството е повторување на насилството, повторно испишување на насилствениот чин. Понекогаш сеќавањето дури е потрауматично од самото насилно собитие. А телесното и духовното насилството е особено трауматично кога силувањето е извршено од страна на најблиските во семејството/заедницата. Дали боговите ја вршат преобразбата за да го прекинат сеќавањето на минатото? Дали метаморфозата е увод во нова егзистенција, прекин со стварноста? Дали на Филомела навистина и’ се скратени маките кога се преобразува во славеј пиле кое постојано пее? Дали всушност преобразбата е залог за да опстане приказната, а со неа и споменот на минатото? Се чини дека прото-симболизмот е супституција на божјиот и божествен говор! Метаморфозата и’ го надоместува, на метафизичко рамниште, она кое на Филомела и’ е насилно одземено во стварноста.
          Преобразбите имаат моќ да вршат симболични надоместувања, симболични враќања, симболични продолжувања на животот... Метаморфозата во нејзината протоформација е отпор спрема смртта, отпор спрема молкот на историјата, бунт спрема црните дупки во светот и во логосот. Со преобразбата, боговите и’ го надоместиле на Филомела - Јазикот во трансцендентална, параболична смисла. Преобразбата е метафизички надомест на изгубеното, метафизичко враќање на отсутното, супституција на феноменално-онтичкиот недостаток. Во случајот со Филомела, моќта на зборувањето е прикажана како врховна човечка карактеристика, од што произлегува максимата дека - да се биде човек значи да се зборува. При тоа, се потиснува на втор план идејата за писмото и за фактот дека дури и со кастриран јазик, субјектот може да се искажува, да пре-раскажува, да пренесува информации, да твори текстови, да пишува, со еден збор - да зборува пишувајќи, да памти и да се сеќава.

 

          Во таа смисла, самата трансформација на митската тројка потсетува дека она кое не може да се пренесе со обичниот јазик, може да се искаже со јазикот на Песната, во поезијата чиишто симболични претставници се птиците (славејот како митска персонификација на поетскиот говор, пупунецот како персонификација на драмскиот и ластовицата на прозниот говор? ). Митската преобразба на човечката во птичја телесност (знаковност, говор), треба да се сфати и како опоменувачко потсетување на современиот свет дека древните цивилизации правеле реска разлика меѓу културата на усменоста и на писменоста, но и меѓу култот на усмениот говор и писменоста сфатена како практика на запишување или текстуализација на усмените пораки. Според едно толкување на овој мит, кастрацијата на јазикот е предуслов за појава на текстот, кој во овој мит е кодиран во форма наисткаена порака (Р. Барт). Кастрираниот јазик е парабола на текстот. Сновејќи со кросното, користејќи ги нишките, типкајќи буква по буква на разбојот, Филомела ја има исткаено својата приказна во текстурата на ткаенината (платно, плат, текст-ил). Така, разбојот денес се толкува како прототип на направа за пишување (машина, компјутер).

 

          2. Образец на естетизирани преобразби (книжевни, театарски, ликовни, филмски). Овој образец на симулирани конверзии ги опфаќа сите оние сценски перформанси, без оглед на нивното потекло (во ритуалот или во уметноста), кои се темелат врз начелото на естетскиот конструктивизам и неговите конвенции на илузионизам, фикционалност, симулативност, имагинарност, фантастичност (мечтателност). Затоа, тука се вбројуваат преобразбите врз коишто се заснова самата уметност како вид метаморфозирана стварност. Преобразбите во уметноста стануваат конструктивна постапка и конвенција. Тие се естетизираат до тој степен што стануваат параболи за антрополошките константи на човештвото, корисни во толкувањето и во разбирањето на цивилизациските апории и темни, празни места.
          По епохата на архаичниот миметизам, цивилизацијата воведува поинаков, естетизиран образец на преобразби на телесноста и на духовноста. Тука спаѓа и практиката на симболичните ритуали и сценско-театарски перформанси (трансцендирани обреди на жртвување, карневали, народни театри, скомрахи, сатурналии и др.). Во него се фингира ритуалот на жртвувањето и се афирмира начелото на симболичното поимање на жртвата и на жртвувањето, на ритуалниот и жртвениот илузионизам. Тој спаѓа во редот на естетизираните преобразби - перформативни, сценски и книжевни преобразби. Во него доаѓа до диференцијација на стварното од симболичното жртвување, на буквалното од фигуративното толкување на традицијата на жртвување. Повеќе никогаш нема да бидат истовредни – симболичното ритуално жртвување и архаичното несимболично жртвување. Направен е револуционерен  епистемолошки рез во кодот на човечката цивилизација. Овој нов тип на перформативно жртвување го задржува ритуалот, а го симулира жртвувањето, си игра со преобразбите, маскира, мистифицира, шифрира, супституира, херметизира, фалсификува (меркуровски) па, затоа, и самиот е еден вид метаморфоза на наследената практика на ритуализација на насилството, еден вид интерпретација и реплика на наследената традиција на метаморфна замена на светото и насилното. Oвој образец варира во склад со промените во системот на народната култура и со режимската идеологија. Тој, така, преминува од стварноста во уметноста, го меша естетското со практичното, го заменува усното со писменото, вкрстува, оплодува, ги подлажува боговите, го штити човекот, колективната благосостојба и обичајна традиција. Овој образец ги памти, макар несвесно, низ повторување, наследените облици на култура и уметност, ја софистицира визуелната меморија (митските слики) и ја естетизира религијата и историјата.

          Во книжевноста, овој образец ги актуелизира иманентните јазични капацитети за двоен говор (двоен знак, јазични игри, силепсии, парономазии, палиндроми и анаграми) и ја естетизира до совршенство стратегијата на семантички метаморфози, претворајќи некои реторички фигури во посебни дискурзивно-жанровски идентитети (гротеска, алегорија, парабола). Образецот насемантичка преобразба (троп) е вечен облик на творење свет преку пресврти во постојниот свет. Фигурите на говорот се инвокација на многу симболични прикази и спомени на древни и навидум заборавени информации за историјата на светот. Дури и во самата драмска/театарска, па и епска/раскажувачка уметност може да се проблематизира топосот на преобразбите, на недоразбирањата и на грешките кои се последица на нечија преобразба. Такви се книжевните констелации со прикриен и непрепознаен идентитет. Таков е случајот, на пример, со драмата Парите се отепувачка од Ристо Крле. Слична, иако епска, ситуација имаме и во рамките на Одисејата на Хомер (Одисеј со предумисла го прикрива својот идентитет за да ја тестира верноста на некогашните пријатели). Постојат и други специфични облици на прикривање на идентитетот на една личност, во случаи кога личноста има двоен идентитет и кога идентитетот е конвертиран, па последователно и реципрочен и нестабилен, енигматичен и трауматичен. Таквов пример среќаваме во романите на Крсте Чачански - Книга на небото (2000) и на Оливера Николова - Вежби за Ибн Пајку (2001, 2007). 
          Образецот на естетизирани и фингирани преобразби се сретнува во сите етапи од развојот на уметничките медиуми низ историјата на човечката цивилизација. Го сретнуваме во карневалските форми од народната култура, народниот театар, уметничкиот театар, потем во медиумите, во електронските сценски медиуми и во филмот. Сценската преобразбата подразбира свесно и естетизирано (непрагматично) земање форма и улога на некој друг (глума, преправање, мајтапење). Тоа е интенционална мистификација на жртвувањето (кога јагнето, волот или некое друго жртвено животно игра улога на човек-жртва). Тука спаѓаат строго конвенционализираните практики на Комедија дел арте, на јапонската Но драма, на кинеската сценска традиција... Овој образец допушта мажи да играат улога на жена па, глумејќи женски улоги, формално, појавно, симболично и привремено да се преобразуваат во жена. Со тек на време и во склоп на соодветни околности, тие повеќе се препознаваат себеси во сценската улога одошто во својот првичен идентитет. Обратно, оваа метаморфозна ситуација на правење илузии може да се примени и на случаите кога жени играат улога на мажи и кога постепено се губи дистинкцијата меѓу глумата, фиктивниот свет и стварноста. Овој стереотипизиран образец е облик на самоперцепција и спознавање на сопствениот идентитет, некогаш двоен, некогаш повеќекратен. Тој произведува илузии на идентитет, фиктивни конверзии и мета-форми на идентитетите, во склад со владејачките театарски и општествени норми и приоритети (идеологија, слика на свет).

          3. Образец на иманентни преобразби на идентитетот (протејски образец на дијаболични, дивинизирани, енигматични и мултиплицирани конверзии). Овој образец на конвертирање на телесниот идентитет упатува на преобразбите поврзани со полубожествата, божествата и демоните на коишто преобразувањето им е вродено, онтолошко својство. Би требало да го сфатиме и како аналогон на енергетското начело. Тој покрива повеќе варијанти на иманентни преобразби на телесната форма (дијаболични, демијуршки, божествени, мета-телесни и мета-јазични), па и на името сфатено како облик на телесност и синоним за идентитет (миметична врска меѓу името и предметот, меѓу името и лицето, платоновска концепција на миметичноста на именувањето [Кратил]). Овој образец го поставува, легитимно, прашањето - дали се мултиплицира, првенствено и во сериски континуитет, идентитетот на Злото, или подеднакво се мултиплицира и идентитетот на Доброто?

          Одговорот пристрасно ја турка терезијата да превагне на страната на Злото. Па сепак, историјата покажува дека иманентните преобразби не им се својствени само за демонските сили и субјекти, колку и да оставаат впечаток дека преправањето до непрепознавање е нивна кодна одлика, колку и да се подлабоко и попиторескно врежани токму преобразбите на злите дуси/сили. Неспорно е дека постојат доволно (јазични, визуелни и др.) артефакти кои покажуваат дека се мултиплицираат и олицетворенијата на Доброто (пројавите на Богородица, на Господ Бог, на добрата Судбина, на паганските богови). Затоа би заклучиле дека образецот на иманентни преобразби ги вклучува подеднакво и олицетворенијата (персонификациите) на добрите духови и богови, ставени во туѓи форми на човечки и други суштества и ствари од стварноста (Севишниот си го менува името, се инкарнира во облик на старец, дете, во форма на Глас, блескотна аморфна Светлост, а се инкарнира и во други форми – змија, птица). 
          Старогрчката митологија е архив на различните трансформации на паганските божества и полубожества (Ѕевс, Атена, Деметра, Посејдон и др.). Сепак, највообичаен синоним за деликатните игри на иманентните преобразби е Протеј. Оттаму и идиомотпротејски преобразби. Протеј е архаична варијанта на Посејдон, негов син. Битно е, во херметичка смисла, дека Протеј е поврзан со водата, со длабоките морски и океански води. Протеј има моќ да се менува едно-по-друго во лав, во змија, пантер и вепар, во проточна вода и листопадно дрво, а има и моќ да ги ослободува луѓето и боговите од опседнатоста, да им помогне да преживеат (Грејвс, 1974: 331-2). Ваквите предиспозиции на Протеј го претставуваат како хибридна персонификација, како митска фигура на иманентните преобразби и на Доброто, и на Злото. Тој е прототип на прастарата, првата преобразба, на преобразбеноста како таква. Тој сугерира дека е кревка разликата меѓу иманентните преобразби од дијаболичен и божествен карактер. Некаде во својот зародиш тие имаат една заедничка точка, моќта да се метаморфозираат, да одат отаде формата, да се појавуваат во друга форма, да бидат алегориски и параболично структурирани (една форма, друго значење). Протејскиот образецја сугерира, од една страна,  лудистичката и естетска функција на преобразбите, а од друга укажува на прагматичната злоупотреба на преобразбите за цели против црно-белата визија на човечката цивилизација. Тој почива врз начелото на вродена моќ за преобразба и ја покажува преобразбата како онтолошко својство на светот. Протејскиот образец, исто така, е синоним за радикализација на адаптибилноста и на флексибилноста, кои ги релативизираат стожерните оски на системот на етички и цивилизациски вредности!
          Македонската традиција е богата со примери за вештите, непредвидливи, заумни, заводливи, навидум лудистички и интригантни, а опасни преобразби на ѓаволот (Марко Цепенко, Шапкарев, Миладиновци). Таа е показател за тоа дека се симптоматични дури и промените на името на ѓаволот, сфатени како заташкување на (трагите на) неговиот идентитет и како сведоштво за неговиот варијабилен и оностран идентитет. Бесконечното именување на бесконечната преобразба е спомен за колективниот страв од бесконечното, олицетворено во фигурата на ѓаволот (ни името не смее да му се спомне, за да не предизвика некакво зло). Човештвото има потреба од некоја минимална стабилност на идентитетот, во спротивно би се вратило во вртлогот на хаотичниот, неморфологизиран и неидентификуван/непрепознаен свет. Именувањето е препознавање, чин на толкување, признак дека некоја дребност на светот е сфатена. И повеќе од тоа, именувањето на дијаболично менливите пара-суштества е израз на некоја колективна емоција, не само обична ментална претстава (поим): тоа е визија на тие пара-суштества и трага од некое искуство со нив, колку и да е тоа далечно и матно. Секое име на ѓаволот искажува некое негово својство поврзано со некоја негова метаморфема: сатана, куциот, нечестивиот, караѓоз, шејтан, ќориот, лукавиот, луцифер или лачоносец, мефисто, потоа вампир, крвопија, таласон, главно во некоја машка телесност (за разлика од вештерката, на пример, која има женска форма).

 

          Мултиплицираниот идентитет на ѓаволот, проектиран во неговото име, говори не само за метаморфната и нестабилна суштина на ѓаволот, туку и за рецепцијата на таа дијаболична суштина во општеството, меѓу луѓето, во уметноста и во рамки на различните културални, етички и религиски кодови. Иманентната преобразба нема крај, таа е бескрајна затоа што е признак на демонизираниот онтос и на присуството на некоја виша сила од оностран ред. Феноменологијата на ѓаволот е феноменололгија на прекарот, на преобразеното и тајното име, на метаморфозите на името како јазична телесност.  Да се има многу имиња значи како да се нема еден идентитет, како да се поседува отсутен идентитет. Многуименноста е една од најделикатните форми на идентитетот и заслужува посебно толкувачко внимание.

 

          4. Образец на институционални преобразби (институционаилизирано насилство, семејни, колективни и државни казни и измачувања низ искушенија, клетви и одмазди) . Овој етички образец на преобразби би можеле да го именуваме и според една карактеристична митска фигура - прометејско страдање. Преобразбите извршени со помош на институционализираното насилство се поврзани со владејачките етички и идеолошки кодекси. Тие се својствени за државните казнени иснтитуции и за секој дискурс на моќ. Тој се применува од и во институциите на секоја власт, а посебно од тоталитарните типови, тираниите и автократиите. Автократски/тирански структури на односи пак се создаваат на сите рамништа на човечката цивилизација: во семејството, во бракот, во заедницата, во државата, во институциите на системот. Овој образец покажува тенденција да ги трансформира индивидуите преку деформација/насилство, а во име на виши цели (човештвото, народот, слободата, моралот, честа, семејството, опстанокот на владејачката идеологија и режим). Би можеле да го препознаеме симболично во две митски фигури, онаа на Прометеј (старогрчка варијанта) и онаа на Силјан Штркот (македонска варијанта). Прометејскиот образец преобразува преку казна и насилство, клетва и одмазда, кои имаат (некакво) оправдание/покритие во некој и нечиј морален кодекс, а бидејќи е поврзан со институциите на власта, тој се врзува и за некои законски регулативи или нивни супституции (непишани, обичајни закони, традиција, јавно мнение). Би можеле да изведеме две варијанти на прометејски образец: 1) бесконечно и непоимно страдање (клетва, одмазда, трагично насилство) и 2) времена и услов(е)на казна (превоспитување, повторна социјализација на субјектот, втора шанса, враќање дома).
          Кога станува збор за варијантата на вечно и непоимно страдање, преобразбите се последица на конфликтни етички ситуации, непомирливи чувства и несовладливи страсти. Со нив се обележани кобните ситуации поврзани со клетвата: колнење, осветољубивост, магиска зло-употреба на речта (црна магија, повикување на злото, колнење, враќање на злото со зло). Трагично, значи непоправливо, е дејството на клетвите меѓу најблиските во семејството (клетвите на мајката, таткото, синот, ќерката). Прометеј е казнет од боговите на вечно страдање (прото-распнување на камен крст на којшто го колваат орлите дење, ноќе се возобновува, за следниот ден повторно да има што да колваат птиците на мрачната планина Тартар). Тој е случајно го спасен од вечните маки, па всушност одлежува времена казна (Kulavkova ed., 2007). Во прометејската ситуација, намерата на боговите е да му се одмаздат на субјектот кој му помогнал на човештвото да излезе од „мракот“, со што им го отежнал владеењето на тираните (не е исто да се владее со неука раја и со свесен народ!).
          Тука би го вброиле и моделот на привремена казна, етичкиот модел на прочистување, искушување и превоспитување, сфатени како институционални предуслови за прошка. Тоа е моделот на преобразбата изведена како прочистување од греовите, како давање шанса на единката да си го поврати својот идентитет, да му се врати неговиот оригинален облик на телесност. Овој подобразец на казнување преку превоспитување има двојна вредност. Од една страна, тој е зачеток на една нова, похумана цивилизација, премин во институционализираната, строго контролирана култура на казнување заради етичко, политичко и др. преобразување.

          Од друга страна, институционализираниот казнен систем не ретко е покритие за легализација на најсуровии облици на измачување на човекот, за садизам и насилство. Така поставен, казнениот систем мора да се толкува низ призма на двата пола: хуманиот и антихуманиот аспект на човештвото и на државата како цивилизациски производ.
          Еден од најпарадигматичните примери на условно временски ограничено казнување на човекот е македонската приказна заСилјан Штркот (Марко Цепенко). Таквите казни го ублажуваат етичкиот код со тоа што допуштаат спасение и помилување прекудавање втора шанса. Тие се услов за (морално, душевно) исцелување и покажуваат дека некои преобразби се функционални, прагматични и имаат прочистувачка моќ (бајачки, магии, од усната и од сакралната култура). Тие се парабола за нужноста на некои воспитно-казнени преобразби (мерки), без коишто луѓето тешко го менуваат својот морален хабитус и систем на вредности.Силјан штркот е пример за тоа дека, дури откако човекот ќе се преобрази  во нешто Друго, во птица - животно, тој стекнува право да биде човек, да се иницира во повисока хумана и социјална категорија и да стекне слобода на живот. Силјан штркот е парабола на преобразба на антропоморфните фигури во зооморфни со воспитна/морална интенција, а низ процес на искушение, прошка и амнестија.
          Образецот на казнена преобразба се доведува и во врска со магиската моќ  на речта, со магичните чинодејствија и искуства на човештвото кои оставиле трага во јазикот и во јазичните споменици од усна провиниенција. Овде имаме работа со институцијата на вишата коб, кога преобразбата е трајна, непоправливата, неотповикливата, безусловна и трагична (врховниот и задниот Збор - Суд, Бог – Коб, Бог – Реч, Бог – Збор, Бог – Збогум). Тоа се однесува првенствено на клетвата, чијшто код е првенствено јазичен, потем содржи елементи на магиски чин/обред, а се заокружува како повикана и предизвикана стварност. Дискурсот на клетвата е иманентен дискурс на преобразбата. Тој ја иницира драмата на преобразбата. Клетвата е иницијација во суштинската преобразба која ги надраснува разликите меѓу јазикот и стварноста. Клетвата е образец на злодело. Претворбата на зборот во дело (чин, собитие, преображение) е еден од најмоќните, исконски облици на преобразба. Така, повеќе не само делото, како синоним за стварност, се претвора во збор, туку и зборот се претвора во стварност. Со тоа, границите меѓу јазикот и стварноста стануваат порозни. Јазикот е стварност од особен ред, и тоа се збиднува со помош на преобразбите. Во македонското народно предание има впечатливи примери на кобни и трагични преобразби поврзани со мачење и насилство, а како последица на клетви (облик на одмазда!). Образецот на клетвата го преобразува зборот во дело/стварност, претставува чин на одмазда во апсолутен очај и ја преминува границата на разумот (образец на онострани, задумни, сулуди преобразби).  Во некои примери клетвата се развива дури и во заокружена уметничка целост, со особени жанровски импликации. Бројни се примерите нафаталните прокобни клетви со божја поддршка, кои се многу посимболични од човечките клетви (семејни, мајчински). Кај фаталните клетви обично доаѓа до петрификација на луѓето и нивна метаморфоза во некој препознатлив облик на камен (преданието за настанокот на Камените Сватови во месноста Куклице/Куклино, кај Кратово, Македонија). Вообичаени се примерите со автоматско петрифицирање на цели семејства (мајка, син, ќерка, или брат и сестра), во мигот кога ќе спознаат дека направиле инцестуозен грев од незнаење и поради непрепознавање на идентитетот (баладата за Јана и Јанкула чии варијанти ги среќаваме кај повеќето балкански народи). Но, нас овде првенствено нè интересираат преобразбите поради мајчинските клетви. Ќе го посочиме примерот со баладата „Трите греови на Корун арамија“ (Пенушлиски 1983, 211-213).

 

          Во оваа балада, мајката го проколнува саканиот син поради неговите греови (сотрел едно трло со јагниња, убил зет и невеста, убил мало дете на очи на мајката и ја натерал сама да го пече на ражен и да пее едновремено!). Мајката го проколнува девет години по девет (81 – дава повторно 9) да се раскостува и „пак на бога душа да не предадеш“. Едно зло раѓа друго, поголемо, и така до бескрај, до безумие, отаде јазикот! Клетвите на мајката спаѓаат меѓу врховните клетви, кои имаат силна моќ, еднакви се на Виша Сила, зборот го претвораат во злодело, во чин на преобразба поради неотповиклива казна и непоправлив грев. Ова е парадигматичен пример за преобразба на распаѓање, бавно умирање, ентропија и депресија.
          Во овој образец на насилна преобразба спаѓаат неколку интересни варијанти на преобразба со казнување  и самоказнување. Таков е образецот на самоказнување и на духовна иницијација. Се работи за преобразба мотивирана од некои институционализирани табуа и забрани, од потребата да се задоволи некоја социјална и традиционална норма. Тоа е образец на преобразба која е залог за иницијација на обичниот човек во светот на сакралното и блаженото. Станува збор за самоказнување преку унакажување, мотивирано од пишаните и непишаните кодекси на верските институции, при чинот на замонашување (сечење на косата, огрдување на лицето, вадење на очите и сл. насилни чинодејствија, со цел да се биде прифатен во некоја виша верска заедница и институција). Оваа иницијациска преобразба со самоказнување и ритуално жртвување на физичката убавина како остаток од профаниот свет, е опеано во македонската народна поезија, низ потресни примери поврзани со статусот на жената (Ќулавкова 2006). Таков е примерот со песната „Бојано, бела Бојано“, објавена во изборот на Блаже Конески (1986, 187-8).
          Кон образецот на институционални преобразби гравитираат и варијантите преобразба на идентитетот. Ги имаме предвид примерите на социјални, верски и родови мистификации кои се прават со намера да се заштити семејството, таткото, животот, кои се во системот на вредностите на повисока инстанца од онаа на единката. Преобразбата овде се изведува во форма на мистификација, прикривање, маскирање и камуфлажа на стварниот полов идентитет, обично под некој рационален изговор и поради некоја егзистенцијална нужност. Во овие случаи, на пр., се случува ќерката да се преправи во машко за да глуми улога на син, со различни изговори: да не биде жртва на некое обредно насилство, да може да служи во војска во недостаток на машко дете во семејството, да може да опстане во мизогини средини.
          На крај, ќе упатиме на еден избанализиран пример на преобразба опишан во сказната Убавицата и ѕверот. Земањето туѓ идентитет (младиот принц е претворен условно во грдосија, ѕвер, во нешто спротивно од она што е) претставува алатка за да се подвргне на искушение саканиот субјект. Ваквите преобразби се условени од некоја виша морална побуда и инстанца. Ѕверот ќе се претвори во убав младич само под услов ако девојката покаже недвосмислена волја да живее со него убедена дека метаформата за ѕверот е неговата вистинска телесна форма. Условот на преобразбата е безусловната љубов и вера. Овој образец содржи елементи на перформативност и преправање со предумисла, но со цел субјектот да се искупи од клетвата. Во овој образец доаѓаат до израз хуманите аспекти на преобразбата.

 

       Епилог: херменевтички алатки

 

          Четворната типологија на метаморфозите може да се посматра и како квадрат. Иако не го направив тоа претенциозно, сепак се обидов да дојдам до таков квадрат на преобразби (крст во кругот на вечноста), кој ќе кореспондира на четирите составни елементи на вселената – материјата, просторот, енергијата и времето. Се работи за комплекс од две бинарни опозиции: материјата е неразделен опосит на енергијата (и обратно), просторот на времето (и обратно).

          Поинаку кажано, ги имаме четирите елементи – земја, оган, вода и воздух... Јас ги наведов типовите по некој линеарен редослед, но јасно е дека првиот тип на прото-симболична, телесна преобразба најдиректно е противположен на третата, иманентната преобразба на енергијата (водата), дека вториот образец на сценска и естетизирана преобразба е во тензична поставеност спрема четвртиот образец на казнена преобразба низ човечки страданија. Можев, значи, да ги поставам обрасците два по два, во форма на вкрстени опозиции. Тоа не го направив затоа што, во крајна линија, четирите обрасци се претвораат, сите до еден, еден во друг, влијаат еден врз друг и дека се неделливи. Секоја типологија, па и оваа типологија на обрасци на метаморфоза, е само условна. Таа има една важна цел – да го појасни разнообразието на формите, да го олесни судирот со 1001-та преобразба, да биде херменевтичка алатка на толкување, да воведе ред, да го спознае кодексот на преобразбите, да покаже дека и во услови на непрестани промени и разлики, постојат некои допирни точки, некој систем во шумата на преобразбите, некој темел на идентитетот.


                                                                          Референци:

          Dupor, Mile. 2004. Filozofija 4 elemenata. Astrološki i hermetički spisi. Beograd: Esotheria.
          Овидиј, Насон. 2002. Преобразби. Превод на македонски на Љубинка Басотова. Скопје: Три.
          Lèvi-Strauss, Claude. 1958. La Structure des mythes. Anthropologie Structurale, pp. 227–255. Paris: Plon.
          Girard, René ;. 2002 [1990]. La violence et le sacre. Paris: Hachette.
          Grejvs, Robert. 1974. Grčki mitovi, tom 1-2. Beograd: Nolit.
          Конески, Блаже. 1986. Блажена гора зелена. Скопје: Македонска книга.
          Kulavkova ed. 2007. Violence & Art. Interpretations Vol. 1. Skopje: MANU.
          Николова, Оливера. 2007 [2001]. Вежби за Ибн Пајко. Троен роман. Скопје: Дирекција за култура и уметност.
          Пенушлиски, Кирил. 1983. Македонски народни балади. Скопје: Македонска книга.
          Ќулавкова, К. 2006. Херменевтика на идентитети. Скопје: Македонска ризница.