РУСКИОТ СЛОЈ ВО РОМАНОТ НИШАН ОД БЛАЖЕ МИНЕВСКИ

Марија Проскурнина

          Романот Нишан (2007) од Б. Миневски е еден од најдобрите психолошки романи во современата македонска литература (романот понесе две високи признанија – наградата „Стале Попов“ на Друштвото на писателите на Македонија и наградата за најдобар роман во 2007 на „Утрински весник“). Според зборовите на авторот, романот е „реконструкција на спомените кои единствено можат да ја заменат љубовта“ и тој (авторот) би бил „навистина тажен ако романот непотребно би се читал како воен роман“ (сигурно станува збор за асоцијации коишто доаѓаат до секој читател заради насловот и  општата оптичка рамка на романот – двата главни лика, снајперистката и момчето снајперист, се гледаат низ своите снајперски нишани негде на некој фронт во 2001-та). „Станува збор“, продолжува Миневски, „за љубовен роман во кој љубовта се остварува преку снајперскиот нишан низ кој се гледаат двајца заљубени непријатели, се разбира одредени да се убијат, штом ќе се откријат“ [1].
          Психологизмот во Нишан   се пројавува како свесно избран естетски принцип што ја дефинира уметничката целина на романот, како специјална структура на формите на литературното (бидејќи главниот лик на романот – и раскажувачот - е писател, за кого реалноста, пред сe, е уметноста, литературата, приказната) пројавување на внатрешниот свет на јунаците. Романот на Миневски, секако, се ориентира кон користење разновидни литературни традиции на светскиот психолошки роман. Пред сe – францускиот и рускиот. Во таа смисла мошне интересно во романот изгледа интертекстуалниот начин на „постоење“ на руската психолошка уметничка линија.
          Главниот јунак-писател, се разбира, ја раскажува својата (како што ќе стане јасно на крајот на романот – фиктивна!) животна приказна, градејќи го своjот свет-текст со специфичните пространствени атрибути, коишто се репродуцираат по принципот „поетско мислење“ – книга, писмо, приказна, метафори, песни и сл. Јунакот (и очигледно авторот) смета дека светот му се открива на човекот само во вид на приказни, раскази за светот, којшто трагично, но упорно паѓа во хаос. 
          Реалноста и вистината за него се ставени под голем сомнеж, ако не се во просторот на неговото поетско доживување на светот. Токму „поетското мислење“ е еден од темелите на постмодерната чувствителност како специфична форма на доживувањето на светот. Поетското мислење во романот е целосно и природно сврзано со моќната психологизација, бидејќи Ich-формата на нарацијата не само што значајно ја збогатува општата психолошка база во романот, туку се заснова врз специфичниот уметнички поглед на светот – погледот на писателот. За овој поглед карактеристично и сосема природно е обраќањето на херојот кон тие вредности, коишто „растат“, „живеат“ и, понекогаш, „умираат“ во литературата – единствениот простор во кој што реалноста е она што е уверливо, вистинско, сигурно.
          Рускиот слој на некој начин е нешто што игра двојна улога во романот: тој е своевидна интертекстуална база на духовното и на физичкото постоење на писателот во драстичните и во трауматичните услови на почетокот на ХХI-от век и – од друга страна – ја маркира и ја дефинира психолошката криза на херојот на романот, а, исто така, и неговиот стремеж кон хармонијата, кон вистината, кон љубовта и – на крајот на краиштата – кон себе си. Романот беше замислен и остварен како љубовна приказна на еден млад писател со три фиктивни и три реални жени. Фиктивните жени беа Ана Каренина, Наташа Ростова и Ема Бовари, а реалните – неговата професорка по книжевност Цутика, тетка му Лета и мајка му. Феноменот на љубовта (како некоја точка на вкрстувњето на животот и на смртта, кои се споени во нишанот на нараторот), според нашето мислење, е главната тема на романот, темата што го поврзува македонскиот литературен свет со рускиот.
          Познат е фактот дека руската литература, односно рускиот златен литературен 19-ти век, е своевиден духовен феномен. Се работи за уметничката специфика на ликовите и за особеностите на класичниот руски реализам, кој создаде моќна светска традиција на тотален психологизам, карактеристичен за сите елементи на романескна структура. Претставувањето на внатрешниот свет на ликот во руската класична традиција е сврзано со неговата способност кон рефлексија, и претежно кон рефлексијата, којашто лежи во сферата на морално-филозофските национални вредности и прашања. Скоро сите руски писатели на 19-от век– почнувајки од Гогољ и завршувајки со Чехов – се моралисти и филозофи. „Во овој период во Русија сите философираат. Да се биде вистински Рус“, би рекол Достоевски, „значи да се дебатира за големите метафизички прашања... Во тој период во Русија... обични, млади момчиња разговараат за метафизички прашања ,при чашка коњак’... и притоа, таа дебата ја земаат за особена ,руска црта’.“ [2]

          Токму така изгледа и херојот на Миневски – младиот писател, писателот-филозоф, човекот-аутсајдер, исфрлен од нормалниот живот, излажен од сe и сешто, дури и од љубовта. Тој е измачен од класичните и од клетите (во овој литературен контекст – руски и словенски) прашања: што се вистината, љубовта и гревот. Всушност, неговиот живот е проткаен со метафизичката идеја за барање на љубовта и. истовремено, за невозможноста да ја пронајде.  Во таа смисла појавата на името на Толстој во романот на Миневски името преку неговите најзначајни дела како што се Ана Каренина  и Војна и мир е повеќе од очекувано, бидејки во овие дела рускиот великан ја тематизира љубовта како феномен на целосна сила, којашто е способна или да го дигне човекот над себе си (ако е наполнета со морална содржина), или наполно да го сруши (ако има егоистичен карактер), а, исто така, проучувањето на овој феномен дава прекрасна можност за антрополошка и за психолошка реконструкција на реалноста. Преку трагедијата на Ана Каренина херојот на македонскиот роман ги доживува и личните односи со жените, со литературата, со целиот свет: „Професорка ме бакна во челото, а јас помислив дека ме бакнала Ана Каренина. Толку ги имав измешано работите... па не знаев што е реалност, а што фикција; поточно, не знаев што е веројатно вистинско, а што веројатно лажно“.  Или: „Големите романи... ги раѓа презирот кон смртта. Затоа возот постојано доаѓа, вели, доаѓа, рече, и Ана Каренина постојано удира во вториот вагон токму во мигот кога сака да се предомисли. А зошто возот никогаш не доцни? Затоа што станува збор за вечен роман, а вечноста никој не може да ја промени...“. Обраќањето на Миневски кон делата и ликовите на Толстој и нивните мошне специфични трансформации во сознанието на главниот херој го маркира неговото неверојатно комплицирано сфаќање на душевниот, дури и метадушевниот живот на современиот човек. Ана Каренина – најтрагичната фигура во руската психолошка проза - симболизира тотално неразбирање на човековите стремежи од страна на социум. Времето, традициите, моралот, социумот – сето ова ја доведе хероината до страшната – и до неизбежната – трагедија. Наташа Ростова е хероината која помина низ различните драматични ситуации, но добива, без претерување, тотално разбирање што е вистинско страдање, чиста љубов, хармонија на животот. Каренина и Ростова се просветлени хероини, целосни, оригинални, самобитни жени, кои упорно си го бараат сопствениот оригинален став во социумот. Но, како што е познато, краевите на двете се различни. Интересно што во романот се појавува и името на другиот светски познат писател Флобер со неговиот роман Мадам Бовари, во кој авторот подеднакво размислува за феноменот на љубовта и на гревот. И тука е многу битна разлика помеѓу Толстој и Флобер во нивниот однос кон природата на човечките љубовни односи и кон верата во духовните сили на човекот. Познато е дека Толстој не го поднесувал Флобер како писател со неговиот антихуманизам, според мислењето на рускиот автор.  „Високиот“ грев на Ана Каренина  и „вулгарниот“ грев на Ема Бовари се сосема различни работи. Тука лежи разликата меѓу Толстој со неговата хуманистичка вера во човекот и Флобер кој сметаше дека нема никаква надеж за човекот да биде среќен и не само заради неподносливи социјални околности, туку и заради некаков човечки душевен и духовен дефект.   
          Со слични социјални и психолошки барања и заблуди се соочува и херојот на Нишан како што, впрочем, се соочува и современиот човек во животот без љубов, без надеж и без хармонија. Неговата приказна за животот се одвива во романот на неколку нивоа: и како вистински расказ за судбината на писателот, обвинет за плагијат непосредно пред да дојде на фронтот, и како измислена (од почетокот до крајот) љубовна историја, и како роман во романот, кој, исто така, покажа како една голема фикција (што е најприродно!), бидејќи сите нивоа на крајот се сведуваат само на еден миг – мигот додека куршумите се разминуваат над реката што го дели просторот на црквата каде што се наоѓа снајперистот и просторот на џамијата каде се наоѓа снајперистката. Сите нивоа се спојуваат во некоја целина, базирана врз етичките и врз естетичките основи на  литературен (не реален, туку имагинарен!) свет. Парадоксот е во следново: измислената реалност или реалноста на романите на Лав Толстој е ПО-реалната, ПО-моралната и ПО-сигурната за јунакот, односно за писателот,  одошто вистинскиот свет на почетокот на 21-от век со неговите лаги, војни, крв, насилие. Така Јунакот за својата љубов вели: „Кога останувавме сами..., јас и ги раскажував сите љубовни приказни што ги знаев, а најмногу оние за Наташа Ростова, Ана Каренина и Ема Бовари. Сакав да ја уверам дека неверството не постои, ако постои љубов; неверството е неверството ако нема љубов... Таа боли само ако навистина постои“.
          Имено етичкиот потенцијал на руската литература, независно од општата песимистичка интонација на делото, сепак, дозволува да се зборува дека авторот, веројатно, ја разгледува руската литература како морален идеал кој е способен упорно да им се спротивставува на драматичните состојби и наспроти сe, секогаш да бара излез од лавиринтот на современиот живот (патем речено, Набоков – еден од „провокаторите“ и најоригиналните руски писатели – обратно ја обвинува руската литература - и посебно Лав Толстој и Достоевски -  за страшниот, дури и за агресивниот, според Набоков, морално-филозофски став на авторите, коишто не му дават на читателот ниту можност, ниту право слободно да „дише“ и да биде слободен во својот морален избор!).
          Свесно или несвесно, Миневски го актуелизира рускиот слој во романот на оригинален начин. Од една страна, неговиот пристап кон делата на Толстој е сврзан со логиката на сижето на романот, каде што јунакот учествува во курсот по креативно пишување во Ајова. Тој е писател-почетник, кој мора да се запозне со различните стратегии на нарацијата – од класичната до најмодерната. И тој вежба за да стане писател.
          Од друга страна, јунакот ја доживува книжевноста како стварност, реалноста ја меша со фикцијата, предлагајќи ја метафизиката на литературата (во нашиот случај, руската литература) како средство кое му помага на човекот да преживее или како средство за објаснување на противречностите на светот. Главниот херој се пројавува како сложена, противречна, подвижна, суптилна личност, чија „дијалектика на душата“ се базира врз психологизмот што го прифаќа Толстој – на сложената карактеролошка, идеолошка, психолошко-аналитична структура на организацијата на раскажувањето. Во оваа смисла, рускиот слој во романот ја игра улогата на вистински филозофски и естетички темел за сите барања на писателот, јунакот и читателот.
          Но, овде доаѓаме (заедно со херојот) до уште еден парадоксален заклучок дека сe – и литературата, и нејзините „златни“ вредности, и самиот живот, како и – што најважно! - приказната на јунакот – се е една голема фикција. На последната страница јунакот вели: „Сега можам да ти кажам дека ништо не е вистина, се е лага... Јас го раскажав романот во кој препишав сe... навистина сe што ми дојде при рака... и сe што можев да измислам за да биде вистина... токму како што бараше Стиф Липтоф на курсот по креативно пишување во Ајова“.
          Во овој контекст, мислата на Миневски е прилично предизвикувачка. И самиот пристап кон книжевноста и кон нејзините вредности како кон илузија  - и на крајот на краиштата како кон хаос - е постмодернистички. Хаосот е прикажан преку културолошката неопределеност, коjа е поврзана со критичкиот однос и кон претходните норми, што не се соодветни со новиот начин на живеење, и кон современите НЕ-норми.  Авторот jа формира новата поетика, а таа се заснова врз различни културно-естетички координати, врз семантичко инсценирање на пародични игри со jазикот, со суштинската смисла, со познати ликови, со жанрови, со традициите – подеднакво и со традицијата на „златниот век“ на руската литература.
          На крајот слободно можеме да се согласиме со зборовите на Санде Стојчевски дека Нишан е „мотивиран, сугестивен и вжештен трактат за романот, за уметноста на прозата, за уметноста воопшто“ [3].


Белешки


[1] Миневски, Блаже. 2008. Мерката на оптичкиот нишан. Синтези, 10. 11 стр.

[2] Стојанов, Трајче. 2008. Патот на Достоевски. Од подземјето до Богочовекот. Скопје: Аз-Буки. 13 стр.

[3] Миневски, Блаже. 2007. Нишан. Скопје: Макавеј.