ОДИСЕЕВАТА ПРЕТСТАВА ЗА СВЕТОТ

Ратко Дуев

          1. Секој модерен читател на раните хеленски епови го доживува светот по кој се одвиваат настаните како митски или, пак, како различна претстава за денешните сознанија за географијата на современиот свет. Можеби тој свет исполнет со божества, херои, чудовишта и далечни острови делува имагинарен, но ако внимателно се анализира географијата во еповите се забележува дека Хомер добро го познавал тогаш познатиот свет, според описот на околината на Троја, земјите на тројанските сојузници, Мала Азија, Палестина, Египет, островите во Егејот и копното на Хелада, што особено може да се забележи во познатиот список на корабите во Илијадата (2. 494–875). Доказ за точната географија на познатите области за поетот се ископувањата на Х. Шлиман, кој воден од описот даден во Илијадата, успеал да ги пронајде Троја и „богатата со злато“ Микена (Nilsson 1952, 38). А. Еванс на островот Крит го открива Кносос, градот на легендарниот крал Минос. Иако епските поети не биле должни да пејат за историски вистини, а опеаните митови се надвор од историските факти, неоспорно е дека тие имаат историска подлога (Илиевски 2000, 14). Во антиката ретко кој се сомневал во вистинитоста на настаните и местата опишани во Хомеровите епови (Митевски 2001, 135).     
          Многумина истражувачи на Хомеровата Одисеја правеле големи напори да ги поврзат местата кои ги посетил јунакот со денешната карта на Медитеранот. Но, доживувањата на Одисеј во далечните земји и острови и неможноста да се поврзат со точната географија се должат на непознавањето на тие предели кои им станале познати на Хелените како што се ширела нив¬на¬та трговија и колонизација. Затоа, сите обиди да се идентификуваат местата по кои талкал Одисеј се залудни, бидејќи тие се должат на имагинацијата на поетот создавана од разните морнарски приказни за далечните земји и за крајот на светот. Од самиот еп забележливо е дека Западниот Медитеран не му бил познат на аојдот, дури ни копното на Италија, а на островот Тринакрија, подоцна Сикелија, како што ја нарекувале Хелените денешна Сицилија, живееле според поетот диви Киклопи. Веројатно, во времето кога се создавани еповите сè уште не биле извршена колонизацијата на Јужна Италија.
          2. За Хомер и за Хесиод земјата претставувала рамен диск кој го опколувал реката Океан (Сл. 1). Над плочата се простирал небесниот свод, а под неа подземниот свет – Тартарот. Затоа и Хесиод во Теогонијата наведува дека од Хаосот први се изродиле Гаја (Земјата), Тартарот, Ерос, Ереб и Ноќта (123–128). Во добликување на појавниот свет, Гаја сама го раѓа Уран (Небото). Интересно е меѓу првата генерација на богови е спомнат Erebos ’Самрак‘, место каде што заоѓа сонцето на крајниот запад. Иако се смета дека зборот има индоевропско потекло (Chantraine 1968, s.v.), споредбените истражувања покажаа дека зборот има семитско потекло, евр. ?еreb исто така значи ’самрак, залез на сонцето‘, угаритски ?аrāb, акад. erēb (West 1997, 451). Во феникискиот, арамејскиот и арапскиот јазик, истиот корен со префикс ma?arāb значи „запад“ (Р. Дуев, 2006). Анализата на етимологијата и напомената дека во Ереб се крие семитскиот корен rb ’запад‘, место каде што заоѓа сонцето, е важна бидејќи самата замисла била присутна кај повеќето цивилизаци во Медитеранот, за влезот во Тартарот, место каде се спојуваат сите три слоеви на светот, и од каде душите на упокоените слегуваат во подземниот свет, кое Хелените верувале дека се Хераклевите Столбови, денешен Гибралтар. Океанот е еден од Титаните, родител на сите води во тој свет, и крај на светот.
          3. Клучна улога во митската географија имал Океанот, длабокострујната река која ја обиколувала земјината плоча во облик на круг. Неговиот тек бил вечен при што се обновувал бесконечниот доток на свежа вода (Ил. 14. 246–246, 18. 399, 20. 65). Мистичната река Океан опколувајќи го светот ги одредувал и меѓите на познатиот свет, опколувајќи ги дури и морињата (G. Nagy 2007, 74). Секоја вечер, буквално, сонцето нурнувало во свежите води на овој вечно обновлив космички тек (Ил. 8. 458) на запад, и преку него се враќало на исток, каде бил и домот на богот Хелиј (Сонцето) и од истата свежа вода секое утро повторно изгревало (Ил. 7. 421–3; Од. 19. 433–4).
          Етимологијата на зборот Оkeanos e нејасна. Има обиди зборот да се објасни како старогрчки (cf. M. L. West 1997: 146), со народна етимологија како ōky naein ’брзо течение‘, или дека има индоевропско потекло *ō¥е€¸nos од стгр. кeimai ’лежам‘, поврзано со епитетот со исто значење āśáyāna- на ведската космичка змија V¶tra од која потекнува светот (M. Janda, 2007 374). Но, се чини дека зборот и самиот поим е позајмен од блискоисточните митски претстави за светот. Мошне тешко е тоа лингвистички да се докаже (в. поопширно M. L. West 1997, 147–148), но во епската поезија се забележуваат многу траги кои го потврдуваат ваквото тврдење. За Хесиод, Океанот е еден од Титаните, кој заедно со Тетија се родители на сите реки и океанидите, меѓу кои поетот ги набројува само попознатите, а останатите наведува дека биле околу 3000. Всушност од Океанот потекнуваат сите слатки води во светот (Теог. 337–370). Но во Илијадата во 14 пеење во делот на песната каде се пее за обидот на Хера да го измами богот Ѕевс и да го смени исходот на борбите под Троја, при што и помогнале божицата Афродита и Сонот, како персонифицирано божество, поетот пее неколку стихови кои зачудуваат:

....Зошто ќе отидам јас да ја обидам земјата цела,
и Океанот родитељот боговски и мајка Тетија,
што ме одгледале мене и хранеле в својата куќа...
(Ил. 14. 210–202; препев: М. Д. Петрушевски)


          Во истото пеење Сонот и одговара на Хера:

Херо, еј богињо стара, од вељаго Крона ти ќерко,
друг да бил некој од вечно родените бесмртни бози,
лесно ќе го успиеф јас, дур' и струјната река да беше
од Океанот, од којшто произлегол родот на сите;...
(Ил. 14. 243–246; препев: М. Д. Петрушевски)

          Хера на Сонот за ова услуга му ја ветува харитата Pasitheа/ē, а чинот на измамата требало да биде извршен на планината Ида во Троада. На прашањето на Ѕевс каде се упатила божицата, Хера му одговорила:

Доаѓам јас да до крајот ја обидам земјата родна
и Океанот, родитељот боговски и мајка Тетија,
што ме одгледале мене и хранеле в својата куќа;...
(Ил. 14. 210–202; препев: М. Д. Петрушевски)

          Од горенаведените цитати забележуваме дека Хомер ги наведува Океанот и „мајка“ Тетија за родители на боговите, иако насекаде низ еповите го наведува Ѕевс како „татко на боговите и луѓето“. Напоредното истражување на овие наводи со останатите медитерански митологии укажа дека ваквиот концепт се среќава во бабилонскиот теогониски еп Enuma Elish, насловен по почетните зборови, во превод „Кога небесата горе...“ (S. Dalley 1989, 234ss.), составен на почетокот на II милениум, според кој од Апсу и Тиамат, ’свежата и солената вода‘ настануваат Ану (Небото) и Еа (Земјениот Бог) или Енки (cf. M. P. O. Morford 2003, 99). Океанот како прародител соодветствува на оваа паралела, како бог на копнените води и Тетија како божица на морето. Постои можност името на божицата Tethys да е изведено од Tiamat (H. Wirth 1921: 43). Самото име Tiamat е семитски збор за ’море, длабочина‘, потврден и во машки и во женски род. Акадските форми tiām(a)tu, tâm(a)tu и têmtu, биле неизговорливи на старогрчки јазик и можно е да биле преземeни како tēthu- (W. Burkert 1992, 93).
          На работ на светот, крај Океанот се одвиваат и талкањата на Одисеј, кој морал и да го преплови за да може да дојде до портите на подземниот свет, со што јунакот, преминувајќи го прагот на живиот свет и соочувајќи се со смртта, го обезбедува статусот херој, а со тоа и бесмртност – победа над смртта. Не случајно на крајниот запад се и столбовите кои ги раздвојувале небото и земјата, кои ги држел казнетиот титан Атлант, бидејќи оттука почнувала бездната на адот, со што немало цврсто тло за да се потпре небесниот свод. Таков проблем немало на источниот дел на земјината плоча, ниту пак во традицијата е спомената некаква потпора.

          4. Уште една специфичност е врзана за претставата на светот, а тоа е душата на упокоените. За Хелените душата билаpsykhe „здив“ (глаголот psykho ’дувам‘), наспроти латинскиот збор animus кој во старогрчкиот јазик како anemos значи ’ветер‘. Хомер го употребува и зборот thymos, лат. fumus ’дим‘. Нелогично е нејзиното патување „како птица“ во височините, а местото им е во подземниот свет. Ако се согледа претставата за светот, ќе се разбере и овој феномен, бидејќи кога душата одлетува нагоре, се движи по сводот, по кој нема друг пат освен надолу кон Ереб, каде е бездната, всушност влезот на адот.
          5. За разлика од Илијадата каде што Одисеј се борел во реални места, добро познати на поетот, во Одисејата, во домот на Алкиној, на островот Фајакија, преку раскажувањето на јунакот во IX-тото пеење, главниот јунак плови по свет кој не им бил познат ни на неговите домаќини иако во самиот еп се наведени како вешти морепловци. Пред да навлезе во непознатото, тргнувајќи од Троја, јунакот запира во Тракија, плови околу Пелопонес, крај Малеја и островот Китера, откаде „погубни ветрој“ (Од. 9. 80–85) девет дена го одалечуваат од познатиот свет, та десетиот ден го донесуваат до земјата на Лотофагите (’Лотосојадци‘), каде што јадењето на плодот на лотосот предизвикувал амнезија кај луѓето и никој не сакал да си замине од тоа место. Либија и Египет му биле добро познати на поетот, така што оваа замислена земја Дембелија во неговата претстава би била јужно но далеку од познатите земји. Понатаму јунакот стигнал до земјата на Киклопите, еднооки џинови, на што упатува и нивното име, диви по природа и човекојадци, некултивирани, кои живееле во пештери, а знаеле само за сточарство, што е во спротивност од описот на Пријамовата Троја и градовите на ахајските првенци, како реминисценција на дивјаштвото пред раѓањето на цивилизацијата за која Хомер пее во Илијадата, во Телемахијата (првите 4 пеења од Одисејата) и во описот на идиличниот остров Фајакија и неговите жители.
          Интересно е што со ослепувањето на киклопот Полифем, Одисеј го навлекува бесот на богот Посејдон, чиј син бил Киклопот, кој ќе биде главна пречка за безбедно враќање на јунакот на Итака. Можеби навидум е нејасно зошто моќниот бог и брат на врховниот бог Ѕевс би имал вакво потомство, ако ги споредиме и генерациите чудовишта кои настанале според Хесиод од Понтос (Морето) и Гаја (Земјата). Во основа лежи дивата и непредвидлива природа на морето и неговите мистични длабочини, што се рефлектирало и во антропоморфната претстава на Посејдон како суров, бурен и непредвидлив, чие непознато кралство создавало бајки за страшни чудовишта кои ги напаѓаат морнарите.
          Од земјата на Киклопите јунакот пристигнал до островот што пловел на богот на ветровите и бурите Ајол, откаде по неуспешниот обид да стигнат до Итака, по повторното доаѓање кај Ајол, пристигнал кај Лајстригонците, диви „ко Гиганти“ луѓе, истотака човекојадци, веројатно некаде на север во митската географија, каде јунакот ја изгубил придружбата и корабите и со еден кораб пристигнал на островот на волшебничката Кирка, Ајаја:

Стигнафме, сетне, на островот Ајаја, а тука живееше
Кирка лепокоса, божица страшна, што људски слови,
Сестра истородна што е на Ајет со умот лукав;
Двата ги роди, зар, Хелиј што љуѓено смртни ги грее,
мајка им беше, пак, Перса што беше ја родил Океан.
(Од. 10. 135–139; препев: М. Д. Петрушевски)

          Претставата за островот на Кирка и нејзиното потекло во голема мера ги потврдуваат горенаведените ставови за претставата за светот на Хомер. Бидејќи му го кажала патот до подземниот свет до кој јунакот морал да плови цел еден ден од нејзиниот остров, значи островот Ајаја, според поетот не бил сместен на крајниот запад. Од друга страна интересен е митот според кој Кирка е ќерка на Хелиј (Сонцето) и океанидата Перса и сестра на Ајет, митскиот крал на Колхида, земјата на поход на Аргонаутите во потрага по златното руно. И во островот Ајаја и во името на Ајет се крие постар збор за земја – aia, при што името на братот на Кирка би значело ’Човек од земјата‘ (M. P. O. Morford 2003: 573). За Хомер Кирка е божица чиј остров е на крајот на светот на запад, а нејзиниот брат кралува со земја на крајниот исток, крајот на Црното Море, каде што изгрева нивниот татко Хелиј, а интересно тој не е бог според митологијата. Пловејќи на запад кон подземниот свет, јунакот го минува Океанот и стигнува до неговиот влез, при што поетот не дава негов опис, туку ги споменува само реките на тој свет: Стига (Стикс, реката на омразата), Ахеронт (на јадот), Кокит (на плачот) и Пирифлегетон (на огнот). По неговото патешествие во предворјето на Адот (Од. 11), Одисеј го минува текот на Океанот и се враќа повторно на островот на Кирка:

Кога, пак, струјата речна ја напушти од Океанот,
Корабон стигна до бранот на широкопловното море
и до ајајскиот остров, кај дом и оролишта баш се
на ранобудната Зора и кај што е Хелијев изгрев...
(Од. 12. 1–4; препев: М. Д. Петрушевски)

          Според претходниот опис островот Ајаја е на запад близу крајот на светот, но по влегувањето во Адот и преминувањето на Океанот Одисеј доаѓа до остров кој е на крајниот исток, каде е домот на Зората и каде што изгрева Сонцето. Со преминување на кружниот тек на космичката река Океан по втор пат, херојот направил цел круг, доживувајќи го изгревот, откако го доживеал залезот на сонцето (G. Nagy 2007, 74), со што го направил најважното враќање од темнината во кралството на светлото и животот. Но, неодредената положбата на островот Ајаја ни го претставува светот како лесно достапен од исток и запад преку течението на Океанот, што се должи на претставата за неговиот облик и големина, а и се потврдува митската поврзаност на Кирка со Ајет и Хелиј и нивната мајка океанидата Перса.
          Кирка му го покажала патот на јунакот за враќање, по кој најпрвин морал да помине крај Сирените (не јасно дали тие живееле на копно или остров), потоа низ високите карпи Планкти („Карпи што талкаат“), каде при минувањето близу пониската карпа претело чудовиштето Харибда, која ја шмукувала и блуела водата, а близу повисоката карпа чудовиштето Скила, со 6 кучешки глави, при што јунакот одлучил да мине крај Скила. Интересно што поетот наведува дека единствен кој успеал да мине низ овие карпи пред Одисеј е Јасон со својот кораб Арго кога се враќал од земјата на Ајет (Од. 12. 69–72). Од митот за Аргонаутите познато е дека тие пловеле низ Црното Море, стигнувајќи до неговиот крај на истокот, земјата Колхида. Повторно, како во случајот на островот на Кирка, за Хомер лесно се стигало од крајниот исток на запад, можно е и преку митската река Еридан или пак пловејќи по рабовите на светот. Потоа Одисеј со својата дружина пристига на островот на Хелиј, каде паселе неговите стада, кои и покрај опомените од Кирка, дружината на јунакот додека спиел заклале дел од нив што значело и нивна пропаст. Тешко е да се одреди во оваа митска географија каде би бил сместен овој остров, но можно е да е во неговата средина, за да може богот постојано да го набљудува своите стада од сите страни (Сл. 2). По казната Одисеј сам, минувајќи повторно крај Скила и Харибда пристига на островот Огигија, дом на нимфата Калипсо ’Кријачка‘. По 10 години поминати на Огигија, со помош на боговите, Одисеј е ослободен од нимфата и сам на сплав заминува за Итака, при што од бура, предизвикана од богот Посејдон е донесен на островот Фајакија, од каде пристига сам, по цели 20 години на островот Итака. Бидејќи од идиличниот остров Фајакија брзо се пловело до Итака, можно е поетот да го сместувал близу до Хелада, но можно е и да е дел од сите горенаведени митски острови и земји. Сепак, описот на жителите и дворецот на Алкиној, наспроти претходните талкање, претставува враќање на јунакот во цивилизацијата враќање во познатиот свет.

          6. За да се дополни Хомеровата претстава за светот, интересно е и спомнувањето на почетокот на Одисејата за крајните луѓе – Ајтиопјаните, каде бил заминат богот Посејдон:

До Ајтиопците, зар, што живеат скраја, си пошол,
црнците што беа двојно поделени, крајните љуѓе:
едните што се на запад, а другите од ниф на исток –
за хекатомба да прими од јаганца онде и јунци.
(Од. 1. 22–25; препев: М. Д. Петрушевски)

          Во Илијадата, пак богот Ѕевс:

Кај непорочните зар Ајтиопјани до Океанот
на гости вчера си отишол Ѕевс со боговите други;
(Ил. 1. 422–424; препев: М. Д. Петрушевски)

          Боговите ги посетувале Ајтиопјаните, кои поетот ги претставува како мошне побожни, за да се одморат од секојдневните напори. До некаде и претставата за копното на Африка завршувало со Ајтиопија, дури ни во египетските извори немаме сознанија за останатиот дел од Африка, освен за Либија и Ајтиопија и дел од централна Африка. Така што спомнувањето на Океанот е логично како крај на светот и претставата за крајните луѓе, како црни, но нејасна е поделбата на два дела, при што едните живееле на исток, а другите на запад. Можно е за Хомер овие луѓе да не припаѓаат на Африка. Називот Aithiopes (кој М. Д. Петрушевски го преведува во Од. 1. 23 како „црнци“) значи ’со запалени лица‘, а според митологијата, Овидиј наведува дека црната боја на кожата ја добиле кога Фаетон возејќи ја „огнената кочија“ на својот татко Хелиј (Сонцето), која не можел да ја управува, се доближил до земјата (Мет. 2. 225–226). Ако претпоставиме дека Хомеровите Ајтиопци живееле во Африка, која за поетот е на југ, како тогаш да ја објасниме нивната делба на западни и источни, а боговите ги посетувале на едно место? Јасно е дека за поетот тие се „крајните луѓе“, поделени на два дела, каде заоѓа и изгрева сонцето, а според бојата на кожата се црни според нивниот назив. Но како боговите ги посетувале на едно место? Според претставата на светот за поетот, како и враќањето на Одисеј преку истокот до островот на Кирка, веројатно преминот од западот до истокот не значело кружно враќање преку Океанот со обиколување на земјениот диск, туку едноставно преминот ги спојувал двете страни на светот, како што се движело и сонцето, така што Ајтиопјаните всушност биле мошне близу едни до други, а бојата на кожата секако е резултат на тоа што премногу близу живееле до сонцето, каде според митската претстава сонцето е најблиску до земјата – при изгревот и залезот.
          7. Од сето горенаведено произлегува дека „нелогичностите“ во Хомеровите епови не се резултат на некакво незнаење на аојдот кои усно ги паметел и ги пеел песните за талкањата на Одисеј, туку всушност тие се одраз на тогашната претстава за светот кој ги опкружувал. Секако, Одисеј е и истражувач на далечни мориња и предели, кои биле непознати за Хелените. Иако можеби изгледа необично, но оваа претстава за светот, која била надополнета со географските сознанија во текот на хеленската колонизација на Јужна Италија, бреговите на Северна Африка, бреговите на Црното Море, трговските контакти со Пиринејскиот Полуостров, со Келтите и др. народи во наредните векови, траела мошне долго во Егејот и на Балканот и секаде каде што допрела хеленската култура, а со неа и песните за Одисеј  (Сл. 3), што може да се забележи и во земјописот на античките историографи, за рамниот диск обиколен од водите на длабокострујниот Океан. [1]

Белешки

[1] Позната е почитта која ја имал Аристотел кон Хомер, кого едноставно го именувал како „Поетот“. Како учител на Александар тој му влеал голема љубов кон Хомеровите епови на младиот крал. Како што пренесуваат изворите, Александар постојано со себе ја носел Илијадата, а со тоа, и според неговиот учител, претставата за крајот на светот и длабокострујниот Океан. Уверен сум дека неговата авантура, по постигнувањето на главната цел – победа над перисискиот цар, походот во Авганистан, особено Индија е потрага по крајот на светот. Александар соочувајќи се со масивниот планински венец Хинду Куш, чии височини биле неспоредливи со планините на Балканот и Источниот Медитеран, го продолжил походот на исток, покрај сите тешкотии при преминувањето, што било несфатливо за неговите генерали, со една цел да дојде до Океанот, веројатнп со намера потоа преку неговите води да се врати со кораби во Македонија или во Египет. Веројатно во Индија од тамошните жители сфатил дека претставата за светот, која ја учел од својата рана младост, не е точна, по што одлучил да се врати назад.

Литература

1. Burkert, W. 1992. The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Ar¬chaic Age, Cambridge.
2. Chantraine, P. 1968. Dictionnaire etymologique de la langue grecque, Paris.
3. Dalley, S. 1989. Myths from Mesopotamia, Oxford.
4. Дуев, Р. 2009. „Митот за Европа – во потрага по изгубениот идентитет“,Научен собир: Македонија и соседите (по повод 60 години од Институтот за историја) , Филозофски факултет – Скопје.
5. Илиевски, П. Хр. 2000. Животот на Микенците во нивните писмени сведоштва, МАНУ: Скопје.
6. Janda, M. 2007. ‘Il nome miceneo *Aigyptos: linguistica e ricostruzione culturale’, in A. Sacconi, M. Del Freo, L. Godart, M. Negri,Colloqium Romanum: Atti del XII Colloquio Internazionale di micenologia (Roma 20-25 Febbraio 2006), Pasiphae I, Pisa-Roma 2007, 369–375.
7. Митевски, В. 2001. Античка епика, Скопје.
8. Morford, M. P. O., Lenardon, R. J. 2003. Classical Mythology, 7th edition: Oxford University Press.
9. Nagy, G. 2007. ‘Homer and Greek Myth’ in R. D. Woodard, The Cambridge Companion to Greek Mythology, 52–82.
10. Nilsson, M. P. 1952. A History of Greek Religion, 2nd ed., Oxford.
11. West, M. L. 1997. The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth, Oxford.
12. Wirth, H. 1921. Homer and Babylon, Freiburg.