БЕЗНАДЕЖНАТА КОНФУЗИЈА КАКО КВАЗИ КАРНЕВАЛИЗАЦИЈА И ДЕСИНКРЕТИЗАЦИЈА ВРЗ ИНТЕРПРЕТАТИВНИТЕ МОДЕЛИ НА МИХАИЛ М. БАХТИН И РЕНАТЕ ЛАХМАН

ПРЕМИСИТЕ НА КАРНЕВАЛИЗАЦИЈАТА, ХИБРИДИЗАЦИЈАТА И СИНКРЕТИЗМОТ (ВО КНИЖЕВНОСТА, УМЕТНОСТА И КУЛТУРАТА)

Ката Ќулавкова

          Ренате Лахман ја актуелизира интерпретативната практика во чијшто центар е карневализацијата на традиционалните поетички (естетски, стилски) системи на вредности. Таа тоа го прави првенствено низ примерот на книжевноста, а потем го применува и врз културата како една повеќекратна мемориска практика. Карневализмот подразбира присуство на екстремни, екплицитни и видливи разлики во телото/умот на културата. На секој карневализам му е својствена тенденцијата на ревизија на вредностите, па во историјата на човечката култура (сфатена како систем на системите), тој важи за еволутивен фактор.
          Бахтиновата концепција на поимот карневализација претставува интерпретативна реплика на концепцијата на очудувањето (остранение, strangness) на руските формалисти од почетокот на 20 век, кое се смета за експлицитен отпор спрема тенденциите на конвенционализација на уметноста.[1] Бидејќи конвенциите на уметноста се исторични, тие се варијабилни, па и постапките на очудување се формираат во рамки на дадена историска констелација и имаат исторична димензија. Со други зборови, не може да се даде вечен образец на очудување во книжевноста, или во театарот, или во филмот, или во сликарството и музиката. Очудувањето е константа во онаа мера во којашто може да се каже дека, во услови на екстремно схематизирање на уметничките постапки, кога тие стануваат непродуктивни, доаѓа законито до нивна ревизија, како резултат на што се добива нова отежната уметничка форма, нов тип естетска енигматичност и амбивалентност. Во рамки на оваа теорија, процесот на создавање ефекти на очуденост (и алиенираност) во голема мера се врзуваат за стилистичко-реторичките, текстуални аспекти на книжевно-уметничкото дело, од коишто произлегуваат и семантичкo- референцијалните импликации.[2]
          Карневалскиот принцип на оксиморонска перцепција (на светот) го предизвикува ефектот на очуденост и создава една специфична културна практика на подривање на традиционалните вредности и на подбивање со усвоените, традиционални вредности (принцип на иронизација, црн хумор). Такви културни практики се сретнуваат не само во минатото (средниот век, ренесансата), туку и во современи услови, на крајот на 20-от и на почетокот на 21-от век. Денес може да се зборува (дури и) за систематски процеси на екстремна карневализација на традиционалните етнокултурни/етносемиотички кодови, карактеристични особено за древните култури (на пр. културите на Балканот). Тие систематски процеси на ревизија на етнокултурните кодови (со помош на екстремни облици на карневализација на традиционалните вредности) зборуваат за моќта на центрираната политика на детронизација на наследените културни вредности. Тие процеси наликуваат на мистификација на карневализацијата, затоа што поттикнуваат первертирање на социо-културните вредности кое не е мотивирано од внатрешни фактори, туку е генерирано (и менаџирано) од надворешни фактори. Первертирањето на вредностите, пак, може да претставува софистициран облик на хаотизирање на идентитетот, негово симнување од историската сцена и, во крајна инстанца, владеење со територијата и ресурсите. Екс-југословенската парадигма на балканизација (читај: фрагментација, десинкретизација, дезинтеграција, етничка полицентричност) е илустративна за новиот облик на екстерна карневализација во функција на ревидирање на постоечкиот социо-културен систем, со интенција да се создадат поповолни услови за доминација (на природните, културните и хуманите ресурси). Овој облик на карневализација се оствари преку неколку инверзии на вредностите и неколку симулации на одбраната на култните цивилизациски идеали – демократијата, човековите права, мултикултурализмот и непроменливоста на границите.[3]
          Методот на карневализација на доминантните конвенции во културата, во уметноста, во науката и во општеството, ги поттикнува, некогаш сосема ирационално, колективните заблуди кај народните маси, било во облик на смеа или во облик на некоја колективна измама (привид, неосвестеност). Во такви услови може да се спроведат, со длабока предумисла и софистицирано, некои облици на „утопија на помирувањето“ (Лахман, 146), некои облици на амнезија и амнестија,[4] кои ќе бидат подоцна темели на нестабилноста на општествениот систем и генератори на екстремни парадокси кои ќе доведат – допрва – до коренити и екс-центрични промени на социо-културниот код (устав, владејачки режим, редистрибуција на конститутивните фактори, негација на стекнатите права и идентитети, екстремно етницизирање на политиката, полицентричност која води, во крајна линија, кон дезинтеграција).[5] Тука се поставува, всушност, не само прашањето за карневализацијата на книжевноста и уметноста, туку и прашањето за карневализацијата на дискурсите на современата наука, особено во опшествените, хуманистичките и културолошките дисциплини.[6]

          Според Лахман, карневализираната книжевност е начин на пишување или стил (1990, 159), а не историски жанр.[7] Ако е така, тогаш карневализацијата на книжевноста може да се случи во секоја епоха и да се случи на различни начини својствени на епохата и на културата во којашто се изведува. Да беше историски жанр, карневализираната книжевност ќе беше веќе мртва, далечна и подзаборавена практика од минатото (на пример од ренесансата, за чиишто облици на карневализација зборува Михаил Бахтин, посочувајќи го примерот на романот од перспектива на влијанието на народната култура врз книжевноста). Бидејќи карневализацијата е стилска практика, таа се возобновува во различни епохи, култури и текстуални практики, речиси во континуитет, од антиката, преку Ренесансата и Модерната до Постмодерната и денес, во најновите облици на текстуалност, во книжевноста, во уметноста и во науката (текстот има структура на карневал или контра-фестивал).[8]
          Во процесот на карневализацијата на уметноста и на науката доаѓа до специфичен „однос меѓу културата и текстуалните практики“ (Лахман 1990, 176). Тој однос меѓу културата и текстуалните практики, во основа прагматичен, ја покажува големата сензибилност на текстуалните практики спрема социјалното и историското опкружување. Затоа, не може да се зборува за карневализација на книжевноста, а при тоа да не се зборува за влијанието на социо-културните практики врз книжевните дела.[9] Не може да се зборува за карневализација на текстуалните практики, а да се игнорираат хуманистичките науки кои се еминентен тип на текстуална практика. Со други зборови, актуелизацијата на карневализмот како стилска практика го потврдува сознанието дека книжевните, уметничките и научните стилови, колку и да се автономни, сепак трпат значајно влијание од социо-културната и историската стварност, и во минатото и денес. Се разбира, се случува и обратната ситуација, книжевноста, уметноста и науката да извршат влијание врз кодот на општеството, но тоа би бил предмет на интерес во некоја друга прилика.
          Стилот не може да се посматра само како реторичка категорија и во опозиција со граматичките норми. Денес во интерпретацијата на стилот (во книжевноста и во уметноста) се земаат предвид многу прагматички, културални, па дури и метафизички елементи. Стилот не е ни само парабола на човекот, ни само проекција на дијалошкиот карактер на човечката култура, туку е прекумерно детерминиран, па и налага една комплексна интерпретација (која е основата на новата херменевтичка стилистика). Стилот е детерминиран од повеќе чинители: од жанрот на текстот (дискурзивна припадност), од индивидуалните авторски обележја (потпис на авторот), од владејачките конвенции (реторички, естетички, поетички и јазични), од културата во којашто се конституира, од погледот на свет, од филозофијата на живеењето и од други фактори кои ги надминуваат границите на текстот. Стилот може да се посматра (и) како интерпретативен модел кој го искажува доминантниот општествен интерес – да го фрагментира социо-културниот систем или, обратно, да ги интегрира различните дискурси во една нестандардна, понекогаш шокантна социо-културна синкреза.
          Познато е дека стилот не е само хомоген „начин на пишување“ со препознатлив идентитет, туку дека подразбира присуство на хетерогени елементи што е основата на секој хибриден стил (контрастил, антистил - Р. Лахман), а хибридизацијата е предуслов на стилскиот и на културниот синкретизам. Значи, стилизацијата некогаш подразбира строга канонизација, ексклузија и чистота, а друг пат - жанровско мешање, инклузија, контаминација, карневализација, амалгамизација и синкретизам. Поради тоа, стилистиката ги класифицира стиловите на канонизирани и на синкретични. Канонизираните стилови се темелат врз принципот на хомогеноста, додека синкретичните стилови се темелат врз принципот на хетерогеноста. Синкретичните стилови произведуваат нови значења, нови погледи на свет и нови текстови на културата. Тие ги вклучуваат заборавените знаци на јазикот, културата и историјата и ги рушат наследените граници, табуа, култни вредности.
          Хибридизацијата на жанровите, на стиловите, на јазиците и на културите, не е нова практика, не е необично наследство од европскиот романтизам, туку древен феномен во човечката цивилизација. Еден од најстарите облици на мешање на жанровите е митско-книжевната (мито-поетичката) практика која се однесува на лирскиот, на епскиот и на драмскиот логос. Матрицата на азијанскиот хеленистички стил е обележана токму од идејата за хибридизацијата на канонизираните традиции и новите стилски матрици. Овој, да го наречеме, почетен модел на хибридизација, веројатно, ја има поттикнато првичната претстава за македонизмот како за интеркултурен хибрид, што пак е претекст за да се конструира стереотипот на македонската хетерономичност („мешаната салата“), стереотип кој од втората половина на 19 век наваму знае да биде употребен во функција на значајни гео-стратешки ревизии на државните граници и на националните ентитети на Балканот.[10] Стереотипот намакедонската мешана салата е егземпларен за она што ние овде ќе го препознаеме како пример за ексцентрична екстраваганција на конфузниот карневализам на културите, термини што ги практикува германската славистка Ренате Лахман (Меморија и литература, 1990), инспирирана од теоријата на карневализацијата на Михаил М. Бахтин (Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и ренессанса, 1965).
          Така, се покажува дека синкретизмот не е само спој на различни модели на стил, туку и на различни модели на културата. Синкретизмот е „стилски став“ кој подразбира дијалогичност и интертекстуалност, а не само антитетично спротивставување на традиционалните текстуални и културни кодови. Историјата на европската книжевност и култура е обележана од двата обрасци на пишување и на толкување на светот: од образецот на ригорозната стилизација (чисти стилови) и од образецот на синкретичната стилизација (варваризирани стилови). Додека строго типизираните стилски практики биле со векови систематски предмет на реторичко проучување на уметноста и на културата (висок, среден, низок стил и др.), синкретичните стилови до скоро не биле предмет на теориски концептуализации. Стилскиот пуританизам ја конституирастилоцентричната културна парадигма (Лахман, 125), додека стилскиот синкретизам упатува на трансфер на елементи од една во друга културна традиција (на пр., пренос на пагански елементи во христијанството, пренос на елементи на народната култура во високата/официјална култура), поради што формира полицентрични културни парадигми.[11] Повеќевековното присуство на текстуалните траги на паганските верувања во христијанските корпуси е повеќе од дискретно сведоштво за цврстата втемеленост на претхристијанската обредна култура во колективната меморија европските народи, но и индикатор дека синкретизмот е константа тенденција во културата и дека се нагласува во услови кога треба да ѝ опонира на тенденцијата на културниот монологизам. Во современи услови, поимот синкретична култура означува систем на интеркултурни мешавини, пробивање на ортодоксните граници на хомогените културни системи, хетерогенизација и дехиерархизација на глобалните структури на културата (децентрирање на културата).[12] Затоа, синкретизмот е темел на секој културен дијалогизам, на интертекстуалната практика, на секое двојно кодирање на текстот, на секоја алиенирачка и нетипична интермедијална врска (филм, театар, музика, танц, глума, поезија, документарност, колоквијалност).

          Културниот синкретизам (интеркултурални модели) подразбира некои елементи на карневализација, исто како што и карневализираниот стил подразбира извесна синкретичност (двоен код). Карневализацијата на чистите стилови допушта некои чудни комбинации: иронични пресврти на значењата и на вредностите, пародични и гротескни читања на традицијата, антитези, синестетични конекции и смешни хиперболизации, агеластичност, амбивалентност и амфиболичност, екс-центричност, семантичка крипто-манија по енигматичното и херметичното... Освен тоа, карневализацијата во уметноста и во културата произведува разни форми на негативна семантика и на профанација на сакралното и култното, често пати го тривијализира стилот, применува кич стратегии, го меша сериозното со смешното и со лудичкото, церемонијалното со анархичното. Всушност, нема карневализирана уметност, култура и наука, ако нема наративен, стилски, семантички, етички, идеен, социјален, политички или културен скандал. Скандалот се препознава секогаш во рамки на дадена културно-историска ситуација и затоа има променлива вредност од гледна точка на историски дистанцирано посматрање.
          Историскиот след на доминантните филозофски и реторички концепции не познава систематизирана теорија на мешањето на стиловите, на јазиците и на погледите на свет. Дури теоријата на интертекстуалноста од 80-те години на 20 век ја воведе на голема врата свеста за културните синкретизми од различен вид. Интертекстуалната парадигма покажа дека, освен влијанието на посилните врз помалите системи, културите се обележани од дијалошките практики на повеќејазичност, размена, хибридизација, евокација, римејк, реплика, пародија, цитатност, реминисценција... Но, најзначајниот придонес на теоријата на интертекстуалноста, можеби, се состои тоа што направи ревизија на хиерархизираната сцена на културата на којашто доминираше европскиот центар и неговиот модел наспроти којшто се одредуваа културните периферии, малцинства, ефемерии, реплики, имитации, култури од втора рака (second hand practicies).
          Нема сомнение дека современите облици на карневализација на науката влијаат врз сегментите на човечката цивилизација: колективниот ум и поглед на свет, филозофијата на социјално и на индивидуално постоење, културата на комуницирање, на сеќавање и на проектирање на иднината, културата на толкување на историјата и на стварноста, културата на војување, на освојување територии и ресурси, етиката на владеење, етиката на посматрање на малите народи, јазици и култури... Културата има моќ толку „природно“ да ги вгради во себе елементите од постарите традиции (преку мнемотехничките алатки на колективната меморија какви што се јазикот, митот и митски сликите, обредите, преданијата, верувањата, симболите, народната култура, усната книжевност), а доминантните идеологии се толку автоцентрични, што текстовите на старите култури и не се забележуваат како културна другост. Еднаш усвоени, некогашните варваризми (заемки од туѓите јазици и култури) се примаат како автохтони, небаре подлежат на некој законит процес на амнезија и асимилација.
          Карневализацијата, значи, може да биде контрапродуктивна ако е институционално поттикната од интереси кои излегуваат од рамките на културниот систем. Во услови кога не постои основа за иманентен културен синкретизам, карневализацијата може да произведе безнадежна конфузија на културите, како последица на што е поверојатна интеркултурната аверзија спрема културната другост. Тоа доведува до скандал во културата. Само квази-карневализацијата на уметноста, на културата и на општеството предизвикува ретроградни процеси, па затоа и се јавува потребата да се направи дистинкција меѓу карневализмот и лажниот карневализам. Со оглед дека, по дефиниција, типичниот карневализам се поврзува со процесот на интеракција на различните текстови, јазици, стилови и култури, тој може да биде податлив за погрешни интерпретации во одредени историски и социо-културни околности. Во таа смисла, уште на почетокот ќе упатиме на разликата меѓу хибридните и синкретичните култури: хибридните култури може да прават и неприродни, некохерентни мешавини, додека синкретичните култури подразбираат внатрешна хармонија. Така, би можело да се каже дека секоја карневализација го поттикнува процесот на хибридизација на дискурсите, но само во некои облици на карневализација на книжевноста, уметноста и културата се создаваат нови синкретични стилски матрици. Синкретизацијата подразбира целосна внатрешна фузија, интерактивност и интертекстуалност на текстовите и на културите кои се цитираат (прототекстовите, центрите на влијанија), додека лажната карневализација произведува изолирани и конфликтни културни реалности.

Белешки

[1] Формалистичката концепција на очудувањето е обид да се спознае механизмот на конституирање и функционирање на уметничкото дело, од перспектива на теоријата на уметноста како постапка. Очудувањето подразбира практики на дезавтоматизација на веќе автоматизираната уметност, со цел да се актуелизира формата и значењето на уметничкото дело. Очудувањето го прави уметничкото дело видливо, создава илузија дека е единствено, дека има форма подложна на перцепција и рецепција.

[2] За варијантите на очудување во книжевноста, театарот и филмот да се види мојот текст: „Парадигмата на дистанцијацијата - поимите очудување, отуѓување, ефект на алиенација, дезилузионирање, естетска и толкувачка дистанца во поетиката и во херменевтиката на 20 век“,Прилози бр. 1 (2010) на ОЛЛН, МАНУ.

[3] Една катастрофална грешка го демистифицираше механизмот на квази-карневализацијата на екс-југословенските простори: примената на воените алатки како супституција на политичкиот и дипломатскиот дијалог (интервенцијата во Србија). Под претекст на заштита на човековите права на еден народ се повредија човековите права на друг народ, под изговор дека треба да се избегне една хуманитарна катастрофа се спроведе де факто хуманитарна катастрофа, под изговор дека границите се неповредливи се создадоа нови граници, под претекст на мултикултурализмот се создадоа моно-етнички и етноцентрични држави.

[4] Карневализираната уметност е егзотопична, невдомена, секогаш вон себе. Ексцентричноста се темели на дијалошкиот принцип на полицентричност, но ја отфрла и можноста за урамнотежување, умереност и медијација, што - во крајна линија - води кон катастрофични ситуации.

[5] На пример, мултикултурализмот на македонското општество од 2001 наваму, како и методот на мултиетничка демократија за само неколку години се соочува со криза на сопствениот „идентитет“ и со радикални барања за бинационално уредување на државата токму од оние кои ја иницираа реториката на мултиетничноста.

[6] Гротескната верзија на реализмот (кај Достоевски, на пр.) подразбира колизија на фантастичното, егзалтирачкото и екстатичното. Карневализираната уметност подразбира најмалку два кода/обрасци – оној кој е предмет на ревизија (конвенционалниот) и оној кој е субјект на ревизија (гротескнен).

[7] Ако се дефинира како начин на пишување, тогаш карневализацијата значи дека, во составот на секој нов текст/култура, може да се пронајдат слоеви на други предлитерарни текстови и културни практики. Карневализацијата покажува дека постојат некои стари текстуални слоеви чијшто културен перформанс има оставено траги во текстовите кои и’ припаѓаат на книжевната традиција. Перформансот е складиран во меморијата на книжевната/културната традиција.

[8] Додека вообичаените фестивали подразбираат семиотичка економичност (правила, код), контра-фестивалот или карневалот (панаѓурот) подрабира семиотичка раскалашност и екстраваганција.

[9] Културните универзализми генерираат одредени облици на естетизација и на литераризација.

[10] Во тој контекст само ќе потсетиме, за почеток, дека стереотипот (интерпретант) на „мешаната салата“ е конструиран како хибрид кој ги интегрира во себе идентитетите на другите, следствено им припаѓа на другите, а не на некој одделен етнокултурен ентитет.

[11] Книгите на Марко Цепенко, на пр., се место на културна трансмисија на минатото во текстот на културата на 19 век, со помош на мнемотехниката (уметност на помнење и сеќавање). Со ваквите култни корпуси се суспендира заборавот, се официјализира практиката на колективното сеќавање. Таквите корпуси се носители на традицијата и на идентитетот на еден народ, тие се есенција на етносемиотичките идентитети во сите култури.

[12] Тенденцијата на синкретизација на културите во некои констелации се препознава во вид на азијанизам (во хеленистичкото доба од антиката), или како креолизација (Ј.М. Лотман).

Литература

1. Eco, Umberto. 2001 [1995]. Granice tumačenja. Beograd: Paideia.
2. Compagnon, Antoine. 1979. La Seconde main ou le travail de la citation. Paris : Editions du Seuil.
3. Renate Lachmann. 1997 [1990]. Memory and literature. Intertextuality in Russian Modernism. Translated by Roy Sellars & Anthony Wall. Minneapolis/Lonon: University of Minnesota Press.
4. Бахтин, Михаил М. 1978. Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и ренессанса. Москва: Художественная литература.
5. Ќулавкова, К. „Парадигмата на дистанцијацијата - поимите очудување, отуѓување, ефект на алиенација, дезилузионирање, естетска и толкувачка дистанца во поетиката и во херменевтиката на 20 век“, Прилози бр. 1 (2010) на ОЛЛН, МАНУ (во печат).
6. Шелева, Елизабета. 2000. Од дијалогизам до интертекстуалност. Скопје: Магор.
7. Стојменска, Соња. 1997. Пулсирачка филологија: Теориско-методолошките начела на Михаил Бахтин. Скопје: Култура.