ПОЕЗИЈАТА И МАС-МЕДИУМИТЕ

Иван Џепароски

          Темата на годинешниов симпозиум на Струшките вечери на поезијата не само што е особено актуелна, туку е и неверојатно комплексна и затоа верувам дека ќе овозможи различни пристапи кон релацијата поезија – масовни медиуми. Несомнено, низа прашања можат да бидат придвижени во контекст на нашата тема. Меѓу нив, секако, и следниве: дали поезијата е загубена во напливот на популарната култура протежирана од страна на масовните медиуми? Дали огромните можности што на комуникациски план ги нудат современите мас-медиуми претставуваат неосвоен простор за поезијата? Дали индустријата на забавата ја протера поезијата од масовните медиуми? Дали еманципаторската функција на мас-медиумите е, всушност, онаа не докрај искористена можност на поезијата - да ја оствари својата непречена комуникација со посакуваните читатели?
          Како што се гледа од сиве овие прашања коишто слободно можат да се поделат на две големи дијаметрално спротивни стојалишта, поезијата, како и нејзините автори и толкувачи, имаат особено амбивалентен однос кон масовните медиуми - од една страна посакуваат поезијата да ја задржи својата величественост, уникатност и комуникабилност само за посветените (лоцирана во минатото и делумно во сегашноста, но само од малкумина), а од друга страна посакуваат широка дисеминација и популарност (нужно провоцирани од стварноста и од „екстазата на комуникациите“).
          Ова распнување на поезијата е предизвик повторно и повторно да ги разгледаме прашањата врзани за бинарните опозиции: елитност и популарност, автентичност и баналност, стварност и симулација, вечност и ефемерност, висока уметност и кич, итн., или, пак, да излеземе од нивните рамки и да се обидеме да востановиме една инклузивна релација меѓу овие подвоености.
          Но, ако сакаме филозофски, естетички или културолошки да им пристапиме на овие прашања ќе треба да ги тематизираме најнапред прашањата за масовната култура и потрошувачка, како и за масовната уметност, а потем оттаму да ги изведеме и суштествените сознанија во однос на релацијата поезија – мас-медиуми. Примерите што во овој контекст ќе ги користам ќе бидат земени од поетските, практичните и теориските согледувања на неколкумина досегашни добитници на „Златниот венец“ на СВП – како на пример Ханс Магнус Енцензбергер (1980) или Ален Гинзберг (1986).
          На планот на културата и на масовната потрошувачка на културните добра, се чини дека денес сè уште се актуелни теориските идеи оформени кон средината од минатиот век, идеите што можат да се определат како два дијаметрално различни става во однос на потрошувачката на културните добра. Едниот овоплотен во идеите на „Франкфуртската школа“, со нејзиниот клучен протагонист филозофот и естетичарот Теодор Адорно, кој се обидуваше да го рефлектира ужасот на стварноста отелотворен во „културната индустрија“ што ги поставува имитацијата и банализирањето на ниво на апсолут (денес, од наградните игри во функција на безглавата потрошувачка, до влегувањето во светот на привидното и неавтентично задоволство на воајерското консумирање на слики во различните варијанти на риалити шоу), при што обединувањето на културата и на забавата, на културата и на масовната потрошувачка на културните добра, што е на показ во современите општества, прави забавата да се „продухови“, но од друга страна и да ги уништува автентичните белези на културата и на уметноста. Како што велеa Теодор Адорно и Макс Хоркхајмер во нивната прочуена книга „Дијалектика на просветителството“: „културната индустрија е расипана, но не како грешниот Вавилон, туку поради тоа што е катедрала на возвишената забава.“ (Horkheimer–Adorno 1974, 155)
          Секако, токму поради овие ставови, Ханс Магнус Енценсбергер во песната посветена на Теодор Адорно под наслов „Тешка работа“ (“schwierige arbeit”) го толкува низ стихови ставот на Адорно:

„стрпливо
да се развие шамивчето на теоријата
соочен со тркачите на побеснетоста во стоковните куќи во пет попладне
(...)
нестрпливо стрпливо
во име на оние кои не можат да сфатат
да се подучува.“
         (Енценсбергер 1980, 161-163).

          Во културната индустрија, а сведоци сме на тоа и денес, уметноста, но и самата култура се подложни на законот на профитот, кој претставува клучен и одредувачки фактор, а на тој начин, ако се согласиме со ставовите на Хоркхајмер и Адорно, дијалектиката на просветителството навлегува во фазата на масовната измама. Конечниот ефект на културната индустрија, оттаму, станува анти-просветителството. Кон овие ставови на Хоркхајмер и Адорно можеме да ги приклучиме и сродните критички ставови на Двајт Мекдоналд (Dwight Macdonald), Робин Џорџ Колингвуд (Robin George Collingwood), Клемент Гринберг (Clement Greenberg), Ги Дебор (Guy Debord) и Жан Бодријар (Jean Baudrillard). Да се потсетиме: првиот од нив, Двајт Мекдоналд во неговата „Теорија на масовната култура“, велеше дека „постојат теоретски причини зошто масовната култура не е и никогаш нема да биде некое добро“ (Macdonald 1957, 69), додека последниот, Жан Бодријар во „Општеството на потрошувачката“ (1970), односно во поглавјето „Мас-медиумска култура“, укажуваше  дека “потрошувачката историски и социјално може да биде дефинирана како егзалтација на знаците заснована врз порекнувањето на реалитетот на стварите“.  (Baudrillard 1990, 63)      
          Од друга страна еден друг претставник на „Франкфуртската школа“, Валтер Бенјамин, укажуваше, сосем обратно, кон потенцијалната можност на новите медиуми тие да бидат искористени како еманципатори на свеста, а не само како идеолошки и економски орудија создадени за да ја затапат свеста и да го зачуваат постојниот поредок. (Benjamin 1969). Демократијата на потрошувачката на културните производи е навистина суштествена придобивка на современите медиуми за комуникација, при што културата и уметноста се десакрализираат и не постојат само за посветените и за богатите. Секој денес може да ги слуша Бах или Бритн (на ЦД) или да ги чита (или слуша) песните на Бодлер или Бродски не само од книги туку и на интернет. Кон ставовите на Бенјамин, секако, треба да се приклучат и оние на Маршал Меклуан (Marshall McLuhan) од неговите успешни обиди за разбирање на фасцинатните можности на мас-медиумите.  Она што пред скоро половина век се чинеше како наметливо презголемување од страна на Меклуан и  како технолошко-теориска утопија (McLuhan 1994 [1964]), денес не само што стана реалност, туку сè повеќе е condition sine qua non на нашата современа култура и на нашето современо општество. Затоа не случајно овие два оправдувачки и апологетски пристапа кон мас-медиумите (Бенјамин, Меклуан) се сметаат за „филозофски прослави на масовната уметност: малцинска традиција“, додека претходните негативни ставови (од Адорно до Бодријар) се определуваат како „филозофски отпори кон масовната уметност: мнозинска традиција“. (Carroll 1998) Но, како што стојат сега работите, можеби е време, или, пак, тоа наскоро ќе дојде, да се преобрнат одредбите за мнозинската и малцинската традиција, та она што било мнозинска традиција да стане малцинска, и обратно! Кој знае колку бргу во теоријата ќе се случи оваа промена, но појавата на мислители како Мишел де Серто (Michell de Certeau) Џон Фиск (John Fiske), Николас Мирзоеф (Nicholas Mirzoeff) или Лев Манович (Lev Manovich) говорат во прилог на оваа теза!
          Сепак, мојот став во однос на овие две дијаметрално спротивставени позииции е сроден на оној на Ричард Шустерман од неговата „Прагматистичка естетика“ (Pragmatist Aesthetics, 1992), став којшто Шустерман на повеќе места го брани и го именува како „позиција на мелиоризам, што ги признава сериозните недостатоци и злоупотреби на популарната уметност, но исто така ги признава и нејзините заслуги и потенцијали.“  На тој начин, според Шустерман, се гради позиција „помеѓу осудувачкиот песимизам споделуван од реакционерните  елитисти на високата култура и левичарите марксисти на Франкфуртската школа, и прославувачкиот оптимизам на ентузијастите на популарната култура.“ (Shusterman 1992, 337)[1]
          По овие теориски разгледи на прашањата поврзани со популарната уметност,  масовната култура и масовните медиуми, дозволете ми да u се обратам сега на поезијата. Прочуениот германски поет Ханс Магнус Енценсбергер, добитник на Златниот венец на СВП за 1980 година во песната „Азбука за слепи“ (Blindenshrift) прекрасно ги навестува промените на свеста и на стварноста што се случија во последните децении на минатиот век и во оваа деценија на новиот век што трае. Значи, во песната од истоимената стихозбирка објавена во далечната 1964 година под наслов  „Азбука за слепи“ Енценсбергер пророчки ги навестува промените што ќе дојдат и што ќе го видоизменат „кралот човек“ (konig mensch). Овие согледби наоѓаат свој израз преку визионерските поетски стихови:

„(...) од сите облаци / Паѓаат дигитални пророци“[2]  (Енценсбергер 1980, 153)

          Денес, излишно е да се потенцира, сведоци сме дека дигиталните пророци (имени или безимени) навистина владеат со небото и со земјата: од глобалните тв-мрежи до интернет и www, од дигиталната дистрибуција на книги до поетските мултимедијални перформанси директно пренесувани на интернет. Не треба да се изуми дека Амазон – најголемиот продавач на книги он-лајн - објави неодамна дека иако книгите во дигитална верзија ги продава само 33 месеци a печатените 15 години, бројот на дигиталните за првпат е далеку поголем од бројот на продадените печатени книги, додека во текот на последните три месеци на секои сто продадени книги се продаваат 143 изданија за електронскиот читач „Киндл“! (Време, бр. 2024, 24.07.2010)
          Но, поезијата не треба да се плаши од овие промени. Таа може, длабоко сум уверен, од сево ова силно да напредува. Склон сум да застанам многу повеќе зад ставовите на Валтер Бенјамин или Маршал Меклуан - а тоа го сторив уште пред скоро три децении во два свои есеи објавени на почетокот на 80-тите     (Dzeparoski 1982; Џепароски 1982а) – отколку традиционалистички да се верува во „старите вредности“. За ваквиот став го повикувам на помош и поетот Енценсбергер кој во својата бележита студија „Коцкички за една теорија на медиумите“ германски-прецизно укажува дека „паничниот страв од таквата промена на перспективата не е неразбирлив“ но и дека севкупната естетичка теорија треба да го измени својот пристап и „наместо производството на новите медиуми да го восприма од гледна точка на старите начини на производство таа, обратно, сe што создаваат традиционалните ’уметнички’ медиуми мора да го анализира тргнувајќи од денешните услови на производство.“ (Encensberger 1980a, 125) Се разбира ова барање на Енценсбергер, денес, повеќе од кога било, е особено релеватно!

          Од друга страна, влијанието на медиумите врз создавањето и рецепцијата на поезијата не е ништо ново. Од времето на античките поети рапсоди, преку поетите трубадури, па сe до модерните поети што со гитара в рака ја пееја својата поезија (како на пример добитникот на Златен венец на СВП рускиот поет Булат Окуџава) трае врската меѓу поезијата и музиката. Модерните мас-медиуми оваа врска ја прават уште посилна промoвирајќи редица современи поети-пејачи од типот на Боб Дилан (кому СВП му доделија годинава посебно признаније по неговиот концерт одржан пред неколку месеци во Скопје), Леонард Коен, или, пак, моите омилени поетски мултимедијални поп-икони Пети Смит или Лори Андерсон (и двете имаа концерти минатата година во Македонија).     
          Сепак, оној што најсилно ја продолжуваше традицијата на поетите бардови, и кој по средбите со Езра Паунд и рок музичарите Боб Дилен, Пол Макартни и Џон Ленон компонира музика, та дури и на плоча ги сними и отпеа песните на Вилијам Блејк од неговата книга „Песни на невиноста и на искуството“ (W.Blake’s Songs of Innocence & Experience, Tuned by A.G. MGM Records, New York, 1970), оној што во 1986 година и самиот дојде во Струга да го прими Златниот венец на поезијата е амариканскиот поет Ален Гинзберг.
          Доаѓајќи за првпат на Балканот пред три децении тој и во својата поезија  (песната напишана во Дубровник како непосредно доживување на концертот на класична музика) но и во своите есеистички обраќања застанува на страната на новите медиуми. За Ален Гинзберг поетот и самиот е медиум и во него како да се овоплотува позната синтагма на Меклуан  „медиумот е порака“, пришто, сега кај Гинзберг поетот станува порака, односно можеме да изведеме една нова синтагма од типот: „поетот е порака“! Еве, што пред три децении говореше Гинзберг:

„Поетовата слабост е неговата моќ што тој им ја праќа од звучните вибрации на неговиот здив. Така тој е како радио или телевизиска станица. Сè што му треба е неговата сопствена ’мека машина’, неговото сопствено тело, за да емитува.“ [3]  (Гинзберг 1986, XXXVII)

          Но, сепак, она што за севкупната поезија е примарно, она што за секој поет е најважно, е самата поезија, самото творештво, или ако сакате, инспирацијата поетски да се создава. Дека е тоа така пее и самиот Гинзберг во една своја поетски-пророчка песна напишана во средината на минатиот век а прочитана од самиот Гинзберг во Струга пред две и пол децении. Кратката песна од четири стиха носи наслов „Благословени да се музите“ и јас во целина ќе ви ја прочитам најнапред во превод на македонски јазик а потем и на англискиот оригинал:

Благословени да се музите

           За нивното спуштање,
Играјќи околу мојата маса,
Крунисувајќи ја мојата глава што ќелави
           Со ловоров венец.

                             1955
                             (Гинзберг 1986, 53)

         

Blessed be the musses

           for their descent,
dancing round my desk,
crowning my balding head
           with Laurel.

                             1955
                             (Гинзберг 1986, 52)

          И на крајот сакам да завршам со следниве мисли што неусилено ми се јавија а кои носат белег на пост-модерна августиновска исповедност!
          Мас-медиумското присуство на СВП, од нејзините почетоци, па сè до денес, безмалку половина век, направи поезијата да стане овде во Македонија, како никаде во светот, своевидна национална книжевна дисциплина. Кон присуството на мас-медиумите во Струга за време на СВП а и потоа и самиот учествував најнапред како новинар во радиото а потем и како уредник на Културната програма на ТВ Скопје (подоцна по осамостојувањето на државата Македонска телевизија) во 80-тите и почетокот на 90-тите години. Тогаш учествував во подготвувањето на поетските емисии посветени на СВП, заедно со огромен број македонски новинари, радиски, телевизиски па дури и филмски автори. Сакам да верувам дека со тв-документарците и поетскиот театар што тогаш ги подготвив посветени на добитниците на Златниот венец на СВП Јанис Рицос (Грција), Хорхе Хусто Падрон (Шпанија), Ференц Јухас (Унгарија), со емисијата во која со нашиот поет Анте Поповски говоревме за животот и делото на Јосиф Бродски (САД) или со беседата  за поезијата на Тед Хјуз (Велика Британија) од неговиот Портрет што директно го емитуваше МТВ од Света Софија во Охрид, и самиот делумно придонесов во доближувањето и комуникацијата, како и во славењето на поезијата кај нас. 
          Сепак, на Струга најмногу ѝ благодарам за неповторливите мигови што ми ги дари кога бев средношколец и студент, за прекрасната можност во живо да ги гледам и слушам врвните мајстори на поетскиот збор: Сенгор, Дагларџа или Алберти а со некои од нив и да разговарам необврзно, отпосле дознавајќи за нивната величина не само во поезијата туку и во теоријата, како на пример во случајот со Енценсбергер. Да не беше Струга и да не беа мас-медиумите и јас, веројатно, никогаш немаше да пишувам поезија и никогаш немаше да се занимавам со естетика и со книжевна критика. На симпозиумите на СВП сите ние, гости и учесници, директно комунициравме со теоретичарите како Виктор Шкловски, Едгар Морен, Соломон Маркус, Тери Иглтон или Едвард Луси Смит и на тој начин кај нас се оформуваа или се продлабочуваа потребите поезијата не само да се создава туку и да се толкува.
          Токму затоа ѝ благодарам на Струга, како што Ви благодарам и Вам драги дами и господа што имавте трпение да го ислушате моето воведно излагање.

Белешки

[1] “It is a position of meliorism, which recognizes popular art’s grave flows and abuses, but also its merits and potentials.”

[2] “aus allen wolken / fallen digitale propheten”

[3] (Говор одржан од А.Г. на 17 октомври 1980 на конференцијата на српските писатели во Белград.) “The poet’s weakness is his power which he sends on the sound vibrations of his breath. So he is like a radio or television station. All he needs is his own ‘soft machine’, his own body, to broadcast.” (Speech delivered by A.G. on Oct. 17. 1980 to the Serbian Writers Conference in Belgrade). In Allen Ginsberg, Poetry, The Golden Wreath, Struga, 1986. p. XVII.

Литература

1. Baudrillard, Jean. 1990. “Mass Media Culture” in Revenge of the Crystal,  London-Concord, Mass.: Pluto Press.

2. Benjamin, Walter. 1969. “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” in Iluminations, ed. H.Arendt, New York: Shocken Books, pp. 217-252.

3. Carroll, Noel.  1998. “Philosophical Resistance to Mass Art: The Majority Tradition” and “Philosophical Celebrations of Mass Art: The Minority Tradition” in A Philosophy of Mass Art, Oxford: Oxford University Press, pp. 15-171.

4. Dzeparoski, Ivica. 1982. “Podnevna senka Valtera Benjamina”, Treci program, Beograd, str. 97-105.

5. Џепароски, Ивица. 1982а. “Радиото и Маклуановскиот медиумски светоглед“, Координати (“Млад Борец “), мај, стр. 8-9.

6. Енценсбергер, Ханс Магнус. 1980. Поезија / Gedichte, (избор и предговор И.Ивањи), Струга-Скопје: СВП-Македонска книга.

7. Encensberger, Hans Magnus. 1980a. Nemacka, Nemacka, izmedu ostalog, Beograd: BIGZ.

8. Гинзберг, Ален. 1986. Поезија / Poetry (избор, препев и предговор Саве Цветановски), Струга-Скопје: СВП-Македонска книга.

10. Horkheimer, Max – Theodor W. Adorno. 1974 [1947]. Dijalektika prosvetiteljstva, Sarajevo:  Veselin Maslesa.

11. Horkheimer, Max – Theodor W. Adorno. 1986 [1947]. „The Culture Industry: Enlightenment as Mass Deception“ in Dialectic of Enlightenment, New York: Continuum.

12. Macdonald, Dwight. 1957. “A Theory of Mass Culture” in Mass Culture: The Popular Arts in America, ed. B.Roseberg and D.White, Glencoe, Ill.: Free Press.

13. McLuhan, Marshall. 1994 [1964]. Understanding Media: The Extensions of Man, Cambridge: The MIT Press.

14. Shusterman, Richard. 1992. “Popular Art” in  A Companion to Aesthetics, ed. David Cooper, Oxford: Blackwell Publishers.

15. Shusterman, Richard. 1992. Pragmatist Aesthetics, Oxford: Basil Blackwell.