ШИЗОИДНАТА ГРАНИЦА ПОМЕЃУ ЕТНОНАЦИОНАЛИЗМОТ И КАПИТАЛИЗМОТ

Сенадин Мусабеговиќ

          Транзициското преминување од комунистички во неолиберален систем на вредности на територијата на бивша Југославија е обележан и со преминување од комунистички универзализам на етнонационален партикуларизам. А, бидејќи драмата на политичката трансформација не е обележана со видлив револуционерен насилен рез, западноевропските либерални медиуми тоа преминување го опишаа и доживеаја како спонтан израз на народната волја и како успешна реконструкција на цивилното општество кое, заради желбата за слобода, ги отфрлило тоталитарните, опсесивни окови на власта што со децении почивала на „илузија“ и утописка насилна политичка конструкција, итн. Значи, веќе е востановена сликата за распадот на комунистичкиот систем кој се срушил спонтано, без насилство, а неговите жители/граѓани му се вратиле на својот вистински „природен“ живот што го познавале и пред доаѓањето на државниот политички терор на тоталитарните лидери кои како его-инженери, како што вели Клод Лефорт (Cloude Lefort), во своите тела ја отелотворувале месијанската утописка идеја на новата бескласна иднина. Но, токму тој природен и спонтан процес на ослободување од комунизмот ги ископуваше старите национални фантазии, чии принципи на функционирање извираат од распадот на комунизмот, затоа што етнонационализмот во бивша Југославија настојува да ја закрпи празнината која настана со распадот на комунизмот, па од распадот на комунизмот и се конституира етничкиот идентитет кој настојува да ја редефинира заедницата.[1]
          Но, тука се поставува прашањето колку граничниот премин на еден систем во друг е во прикриено, затскриено насилство што, на невидлив и несвесен начин, се исцртало во колективната фантазија на посткомунистичкиот етнонационализам? Имено, ако комунизмот и етнонационализмот се два спротивни политички проекта, прашањето на континуитетот и дисконтинуитетот помеѓу нив со тоа не добило одговор, што го конктеризира самото прашање: може ли да се говори за редефиниција на колективниот мит на комунизмот во митолошката матрица на етнонационализмот, која, иако настојува да биде спротивна, во голема мера имитира и себеси се формира на пукнатините и рабовите на комунистичките вредности? Митот за комунистичката револуција, што би требало од темел да ги измени традиционалните основи на светот, искрснал како невидлив дух, вампир и во транзицискиот процес, кој, во име на „спонтаната национална природа“ што се заснова на шизоидната спрега на дивиот капитализам и етнонационализам, во многу од своите елементи содржи поостар и поинтензивен револуционерен рез кон минатото, отколку што комунизмот воопшто успеал да оствари. Имено, иако етнонационализмот настојува да им се врати на „светите“ традиција и минато, тој во многу свои аспекти ниту го регенерира, ниту го обновува минатото, туку „револуционерно“ сече и сосечува. Така, може да се рече дека во етнонационализмот митот за исчекување на комунистичките утописки реализации на бескласното општество во иднината е заменет со утопискиот мит за враќањето на „златната доба“ на националната историја во минатото, а која, на пример, за српскиот етнонационализам е сместена во периодот од пред петстотини години, значи, во времето пред Османската окупација. При тоа, српскиот етнонационализам го чува и го застапува верувањето, настанато од ритуалните и фолклорните инвенции, т.е. како резултат на „политизацијата на симболот“ во чија насилна и распрскана стратегија, всушност, се докинува човековата спонтаност поинтензивно отколку што се укинувала за време на југословенскиот комунистички тоталитаризам, дека постои органска, витална врска со минатото, односно дека етничката колективна припадност не е заснована само на културолошка, туку и на биолошка, природна врска со традицијата. Така, тој и покрај тоа што верува дека сигурноста е во минатото, бидејќи во него е втисната „прадедовската верба“, митот за „златната доба“ проицира многу поголема утопија и илузија отколку што тоа го правел комунистичкиот мит за изградбата на ново бескласно општество.
          Со посредство на тоа опсесивната партиска хиерархиска доминација во етноцентризмот, за која обично се смета дека оди од горе кон долу, од државата кон општеството, од утописката тоталитарна идеја, чија темелна моќ се заснова на унифицирање на сите парадокси и контрадикции, кон реалноста, се разлева низ микроодносите на моќта на Фуко. Митолошко-утописката идеја во етнонационализмот оди од општеството кон државата, па затоа фрагментарната и хаотична реалност се кристализира во фантомската моќ на националните државни унификации и митолошки фантазии. Самата моќ го изгубила својот хегемонистички репресивен механизам, така што својата логика ѝ ја наметнува на историјата и станува воено-произведувачка моќ што произведува национални тела и национални фантазии кои се легитимираат во етничката самоподразбирливост, во органската спрега меѓу природата и културата, поединецот и колективот, традицијата и модернитетот. За разлика од комунизмот што дејствувал со политички средства за да го измени општеството и така, користејќи рационален инженеринг, го насочувал правецот на историјата, етнонационализмот ја користи етничката врзаност чија претполитичка смисла, за неговите припадници, не се конструира со одлука или со консензус, туку „просјајува“ од самата мајчинска нурнатост во културниот детерминизам и светата традиција. Но, тој „непосреден и спонтан“ колективитет, всушност, по многу свои одредувања, е конструкција, чијшто основен темел и придвижувач е „распаѓањето на комунизмот“, што значи, фрагментираната, антагонистичка реалност што не го бара своето објаснување во некоја хомогена идеологија, туку својата сопствена стратегија на владеење ја заснова, низ митолошката матрица на националната унификација, на антагонизмот, на противречностите, на рационалниот хаос.
          Сите горенаведени прашања ги поставив од аспект на невидливата граница помеѓу комунизмот и посткомунистичкиот етнонационализам што би можела да се збие во едно општо прашање: колку, всушност, овие два политички вредносни система се одвоени и колку е успешна/неуспешна границата која се настојува да се воспостави меѓу нив? Нему му се придружува уште едно, не помалку важно, исто така општо прашање: каква е границата помеѓу комунизмот и она што тој го смета за своја спротивност – капитализмот, т.е. либералната слободна економија и на кој начин посткомунистичкиот етнонационализам, повикувајќи се на униформираната холистичка теорија на сопствената култура, исклучувајќи ги вклучува принципите на капитализмот? На самиот почеток, исто така, одговорот на ова прашање може сумирано да се искаже: функционирањето на посткомунистичкиот национализам се одвива низ шизоидната граница кон капитализмот. Имено, политизирајќи ги фолклорните и етничко-митолошките симболи, посткомунистичкиот национализам би требало да функционира низ самоизолираното органско единство, кое му се спротиставува на процесот на „детериторијализација“, глобализација и, особено, на логиката на модерната технологија. Но, токму низ процесот на исклучување, тој ја интериоризира глобализациската моќ и така ги вклучува и ги прифаќа принципите на капитализмот. Затоа би можело да се рече дека посткомунистичкиот национализам функционира токму низ нефункционирањето на самата граница што треба да ја исцрта неговиот идентитет. Или, со други зборови, етнонационалистичкиот „идентитет израснува на гробот на заедницата, но тоа го прави бидејќи ветува воскреснување на мртвите“[2]; всушност, тој самиот себеси, на гробот на заедницата, се конституира, ископувајќи ги мртвите кои ќе ја отелотворат светата традиција. Така, етнонационализмот не се открива низ органски вродените културолошки вредности, туку низ делењето, ограничувањето, исклучувањето на другиот. Во таа насока може да се говори и за новата врска меѓу локалното и глобалното во самата глобализација што не се состои само во тоа да ги унифицира и избрише сите граници помеѓу локалните и партикуларните култури, туку и за нејзиното спротивно стратешко дејствување што е содржано во врежувањето нови граници, нови поделби меѓу народот. Бидејќи, политиката на глобализација е заврзана во двоен јазол: од една страна во разорувањето на локалната култура за слободно и универзално циркулирање на луѓето и капиталот, додека, од другата страна, нејзината контра-реакција – во самозатворањето во локалниот етнонационализам или фундаментализам. Односот меѓу овие два процеса е двоен и почива врз принципот на неможност за повлекување црта на поделба меѓу нив.