ФРАНЦУСКИТЕ ПОЕТИЧКИ РЕФЕРЕНЦИ

ВО РАЗВОЈОТ И МОДЕРНИЗИРАЊЕТО НА МАКЕДОНСКОТО КНИЖЕВНО ТВОРЕШТВО

Лилјана Тодорова

          Во пресекот на напластеното човеково искуство на македонскиот културен и духовен простор, книжевното творештво претставува дел во кој најмногу се чувствува исконската грижа на човекот за зачувување на трагите од неговиот однос спрема културно-цивилизациските и општествено-историските ситуации и од неговиот дијалог со светот низ различните временски епохи. Меѓу тие пластови, секако, трагите од хеленската, латинската, византиската или ориенталната култура се  меѓу најстарите. Во последниве пак две столетија (XIX и XX век) кога се откриваат и фазите на  зреењето и развојот на македонското книжевно творештво и кога, особено во XX век, доаѓа и до непосредни контакти со  европската и светската книжевност, тие траги на проткајувања се со поширок дијапазон, како наизменични или паралелни сфери на рефлексии: руска, француска, англо-саксонска, италијанска, германска, шпанска, вклучувајќи ги тука, во еден балкански контекст, и  контактите со нашите соседни народи.
          Ако при проучување на овие одделни релации пријдеме кон проследување/ реконструирање на историјата на односите помеѓу Македонија и Франција, пред сѝegrave; на врските што ги изразуваат нивните меѓусебни проткајувања на културен план, еден факт станува веднаш евидентен: корените на овие врски се преплетуваат длабоко во текот на историјата и на книжевната традиција. Бројни француски   патописни книги, архивски записи, собрани народни/ фолклорни традиции особено за македонскиот народ и за нашите краишта, сочинуваат еден богат и разновиден матерјал кој, иако нецелосно, сепак досега бил проследен, проучен  со што биле осветлени и пополнети доста празнини од повеќе научни аспекти. Од особено значење е што  еден голем дел од овие материјали биле основа за оформување на славистички студии на француските универзитети (на Колеж де Франс, Сорбона, Школата за ориентални јазици, Институтот за словенски студии и др.) каде, со време, се ставени и темелите на македонистиката. Придонес за ова дале повеќе француски научници- слависти, од Огист Дозон, Луј Леже до најголемите светски македонисти Андре Мазон,  Антоан Меје, Андре Вајан, Пол Гард, но и бројни писатели  како Ами Буе,  Анатол Франс, Гзавие Мармие, Виктор Берар, Анри Барбис, Ромен Ролан, Гијом Аполинер,  до современите Ежен Гилвик, Жан Русло, Жак Гошрон,  Андре Френо, Анри Мешоник  и др.
          Особено важен е фактот што почетоците на интересот на француските интелектуални кругови за Македонија се манифестираа главно во време кога, поради туѓите доминации овде, не беше признаено или се негираше постоњето на македонскиот народ и на македонскиот јазик.  Франција, која како прва меѓу несловенските земји покажа спремност да го проучува овој проблем, таквите истапи ги следеше со внимателна испитувачка и  критичка анализа, а реагираше со прибирање и нудење аргументи и пишани материјали за вистинско познавање на словенскиот свет, пошироко и на Македонија, посебно.
          Овие општи укажувања ги даваме овде во функција на вовед во предметот што си го поставивме за разгледување, имено: да ги проследиме, всушност, големите линии во комуникацијата на македонската литература со француската. Преку горепосочената пак атмосфера на реципрочна спремност за меѓусебни познавања и проучувања, уште веднаш сакаме да сигнализираме дека размената на духовните вредности меѓу овие две земји не е  еднонасочен процес, туку  творечки стремеж за заемни  сознанија.
          Добра основа за реализирање на ваквата реципрочност во познавањата  на двете култури даде особено изучувањето на францускиот јазик во Македонија што започна уште од средината на  XIX век, а се реализираше пред сѝegrave; во преродбенското училиште на Димитар Миладинов, во Охрид, како и во Кукуш и Битола, потоа во училиштето на Григор Прличев во Охрид или во она на француските мисионери во Битола. При крајот на векот францускиот јазик го предаваше и Гоце Делчев, во училиштето во Штип. Во 20-те и 30-те години на  XX век беа отворени веќе и два Француски колежа, во Битола и во Скопје. Македонските интелектуалци можеа да го изучуваат овој јазик и за време на нивното школување во Атина, Јанина, Цариград или Москва. Некои, како Партенија Зографски престојуваа и во Париз. Заедно  со знаењето на јазикот, продираше и француската книга, а најзастапени беа авторите како Паскал, Корнеј, Расин, Молиер, Фенелон. За поттребите на своите ученици Димитар Миладинов го беше превел Фенеловиот роман Телемак ( кој, меѓутоа, не е објавен).
          Во продолжителната еволуција на овие контакти, особено по ослободувањето во 1945-тата година и создавањето услови за непречен израз на македонскиот културен и историски идентитет и, особено, за употреба на  македонскиот литературен јазик, постепено јакне и интересот кон богатите искуства  на модерната француска книжевна уметност. Македонското творештво кое сѝegrave; уште се потпираше на книжевните традиции од народната песна и проза (понекогаш дури и на ритамот  на фолклорниот осмерец)  каде македонските автори  наоѓаа еден богат израз и неисцрпен лингвистички материјал, постепено почна да се отвора, меѓу другото, и кон новите француски поетики. Во овој процес успешно се вклопува преведувачката дејност што се развива со особена динамика. Од француската книжевност која стана една од најпреведуваните, иако во првите години по ослободувањето приматот припаѓаше на советската (руската) книжевност, се преведуваше од сите книжевни жанрови : сепак, во прво време најмногу е застапен преводот на францускиот роман: Алфонс Доде, Жил Верн, Виктор Иго, Корнеј, Балзак, Стендал, Флобер, Зола, Едмон Ростан, Мериме, Ромен Ролан, но и посовремените автори како Андре Жид, Сент-Егзипери, Албер Ками, Сартр, Малро, во поново време  Пруст, Рабле и др. Од поезијата бргу се приопштија на македонски јазик Бодлер и Рембо и се издадоа околу 8 Антологии (две во избор на Ѓ. Сталев и шест на Вл. Урошевиќ). Колку за споредба, ќе напоменеме дека и во Франција се издадоа две Антологии на македонската поезија (1972; 1988) во избор на Милан Ѓурчинов и адаптација на Жак Гошрон, а бројот  на списанието Europe за јули-август 1978 целосно го посветува бројот на македонската литература и уметност. Подоцна, во превод на француски се дадени и повеќе прозни дела од Славко Јаневски, Ташко Георгиевски, Живко Чинго, Патар Т. Бошковски, Слободан Мицковиќ, Петре М. Андреевски, Луан Старова, Божин Павловски, Јордан Плевнеш и др.[1] Од француското пак драмско творештво, покрај класиците Молиер, Корнеј и Расин, преведени се исто така Ками, Сартр, како и Бекет, Јонеско, Жене и др.

          Во еден Предговор кон избор од поезијата на Бодлер, Влада Урошевиќ ќе напише дека “врвните остварувања на француската поезија... се (творештво) профетски ориентирано кон иднината...и кое дејствува насочувачки...како камени-темелници вградени во основите на извонредно сложената и извонредно богатата градба на современата светска поезија”. Поинаку кажано, втемелувачите на модерните поетики  во Франција отвораа културна клима и, воопшто, придвижувачки линии за интегрирање на модернистички правци во сите европски книжевни системи. Тоа се случи и во македонскиот книжевен систем.
          Во трагањето “од себе кон другите” (Димитар Митрев), многу наши писатели преку преводите и препевите стекнаа искуство и од  други модерни стилови што, како појава, кон 50-те - 60-те години прерасна во потреба за комуникација со нови поетички хоризонти и заради нов израз, но и заради развој на критичката мисла за што посебно се почувствува потреба. Тој  бран на модернизам  што воспостави особено живи врски со  изразните тенденции на француските претставници на симболизмот, имажизмот, егзистенцијализмот, надреализмот, во интралитературниот развој на македонското книжевно творештво се почувствува како разнообразност, како фаза на новини, на “естетски плурализам”. Познато е, меѓутоа дека овие иновации не одеа без отпори, без поделби и на самите автори, а   бидејќи тоа веќе било предмет на сериозни проучувања (Александар Спасов, Димитар Солев, Владо Малески, Милан Ѓурчинов, Бранко Пендовски, Елизабета Шелева и др.), ние овде нема да го елаборираме тој проблем. Оваа комплексна материја што припаѓа кон интерлитературните / интеркултурните врски, ќе не интересира претежно од аспект на рецепцијата на овие модерни рефлексии во македонскиот духовен рељеф  што  книжевните теоретичари, меѓу кои и Зоран Константиновиќ, го именуваа како реминисценција, поттик, конгруенција, варијација, адаптација и сл. Тој процес на вклучување на “новото” во интралитературниот развој на нашата книжевност и не беше едноставен зашто требаше да се вклопи во литературно-уметничките норми на нашата средина, да  се реализира  во едно ново поднебје и во нов јазичен израз. Во основа, тоа “ново” доживеа автентична асимилација преку критичкото прифаќање на туѓи изразни средства, како нешто што требаше да претставува “живеење во своето време” (Владо Малески)[2]. А тоа беше време на “развојно (книжевно) движење,.. (што) “ги повлече творците во ширните ширини на слободата, накај бројните нејзини насоки кон себенаоѓањето (подвлечено: Л.Т.).
          Тоа себенаоѓање значеше всушност трагање од страна на секој автор да се биде и нов и свој, за што овие книжевни врски со Франција отвораа големи можности, ако се знае дека Париз, “градот на светлината” кој почна да ги привлекува писателите, и воопшто уметниците, како за престој така и за студии, беше вистински барометар за она што се случуваше во книжевноста и уметноста. Во таа смисла нашите писатели  / уметници станаа посредници кои најмногу  придонесоа  за забрзаниот развој на македонското книжевно творештво. Впрочем, ваква   појава не е забележана само кај нас, таква имаше веќе,  како автохтон пат на развој, во руската литература од 18 век, а денес тоа   се случува особено во франкофонските литератури, канадската и пред сѝegrave; африканските литератури. Духовната енергија  на македонските писатели која беше ограничувана во текот на долговековните  ропства на македонскиот народ сега, ослободена, брзаше да ги интегрира придобивките и искуствата од различните епохи,  од секаде, а пред сѝegrave; од духовната карта на Франција, со цел да  го открие најефикасниот пат за интелектуално збогатување и за потполн развој. Такво ехо доаѓаше напати од волтеровскиот дух и од епохата на Енциклопедистите, напати од богатството на делото на Виктор Иго или, од друга страна, од комиката и гротескно-трагичните елементи на Молиер, или пак  од натурализмот на Зола и искуството на Пруст во формата на романот.  Особено привлечна стануваше прустовската постапка која со својата учена архитектура на реченични модули и полнота и прецизност што го сврзуваа овој автор  и со класицистичката француска традиција на психолошки теми и длабоки идеи за човекот, претставуваше постапка на изразност со која се надминуваше она што беше вообичаен концепт за еден роман. Интересот доведе и  до запознавање, особено во доменот на поезијата, со широко отворениот уметнички систем на симболизмот на Бодлер, Рембо, Верлен и со надреалистичкиот револт   на Андре Бретон и Гијом Аполинер, секако и преку посредништвото на белградскиот надреалистички книжевен круг на Душан Матиќ, Марко Ристиќ[3] и други против стандаризираните вредности во литературата. Понатаму, пат ќе си пробијат и критичката мисла на Сартр како и неговата егзистенцијалистичка филозофија, паралелно со филозофијата на апсурдот на Албер Ками. Антидогматската мисла што ќе бидеspiritus rector за философите како Лефевр, Голдман, Алтисер и Гароди, ќе им даде на овие културни врски особена димензија и акцент, исто како што своевремено таа претставуваше основа за креативност и за творештвото на еден Арагон, Сартр, Малро, Ками или Руа.
          Интензификацијата на меѓулитературните контакти  имаше значи за последица не само проширување на поетичките хоризонти, туку и воспоставување на извесен дијалог со изразните форми на модерните француски поетики кои станаа  особено значајни за нашите најдобри поетски пера. Матеја Матевски, Ацо Шопов, Радован Павловски Влада Урошевиќ, усвоија најнапред извесни елементи и проседеа од формите на Бодлер и Рембо; Ефтим Клатников  и Михаил Ренџов од симболистите каков што е Стефан Маларме[4], а Петар Бошковски од импресионистите, од Реноар напр., во неговата Летна романса. Со своето осовременување на изразот творештвото на Влада Урошевиќ, Радован Павловски и Петре М. Андреевски воспостави врски со надреализмот и со фантастиката,  а лирската рефлексивна поезија на Матеја Матевски, Блаже Конески, Гане Тодоровски и Ацо Шопов стекна нови медитативни вредности како израз на сензибилитетот на модерниот човек, итн. Овие големи поети всушност, подобро речено, умееја да ги универзализираат своите поетски структури и да ги интегрираат битните  елементи од модернизацијата во македонската народна традиција, без меѓутоа да ја прекинат  или деформираат.

          Што се oднесува до македонската прозна литература, таа посебно може да се смета за вистинска рекапитулација на народниот живот. Зашто таа беше изградена, преку реститутивната моќ на творечката имагинација на авторот, врз елементи од народното творештво кои ја обојуваа со структури од македонската нарација и ѝ даваа печат на автентичност. Со други зборови, наративната македонска уметност особено  црпи тематики од минатото, поаѓајќи од  желбата да го открие и осветли животот во минатите времиња, исполнет со немир, условен од трагичните настани од историјата. Впрочем, и светската модерна роменескна уметност, вклучувајќи ги тука, покрај делата на Пруст и Андре Жид и оние на Фокнер, Џојс и Кафка, исто така се потпира врз сеќавањето, поточно врз наративна структура што Пруст ја употребуваше повеќе како свест за траење на времето (“la durée”), односно за негово минување преку ослободување од темпоралноста. Компаративните проучувања го имаат покажано меѓународното значење на многу книжевни појави (па во оваа смисла и на наративната структура сеќавање), земајќи ја во вид светската книжевност како општа книжевност (Миливој Солар), односно како “проучување кое настојува да ги опфати и објасни книжевните појави, без оглед на национални, јазични или било какви граници”[5].
          Кај  македонските прозни писатели ваквото сеќавање е изразено особено во книжевнит опус на првите генерации,  инаку врвни наши прозаисти обземени, пред сѝegrave;, од еден суптилен начин на прикажување на темите: смрт/ слобода, востание/ емиграција, вкоренување во родното тло / бескрајни миграции и сл. Ваквата книжевна постапка одеше од раскажувачката постапка на Владо Малески, Стале Попов, Ѓорѓи Абаџиев, Јован Бошковски, до остварувањата на Славко Јаневски, Ташко Георгиевски, Живко Чинго, Петре М. Андреевски, Димитар Солев. Инспирацијата доаѓаше од различни временски слоеви од историјата и со својот автохтон карактер  всушност претставува една од компонентите на  наративната македонска уметност што своето потекло го има во длабоките генеалошки корени. Авторот пак, за да ја ре-креира таа автохтоност, многу често ќе прибегнува  кон еден функционален универсум, со референции кон легендите, митовите, поговорките, народните метафори на чудесното и магичното и сл. што се црпеа од богатиот народен фонд. Заедно со вака стекнатите искуства и во нашиот роман ќе се актуелизира филозофската парадигма  на Сартр и Ками и ќе се осветлуваат егзистенцијалните проблеми на македонскиот човек исправен пред проблемите на непосредната современост и апсурдната вистина на оттуѓувањето, егзилот и трагиката на егзистенцијата по суровиот егзодус :  кај Владо Малески во Разбој, кај Коле Чашуле во Простум, Славко Јаневски во Тврдоглави, Ташко Георгиевски во Црно семе и др.[6]
          Што се однесува, пак, до македонската драмска уметност, до нејзина модернизација доаѓа од разноликоста и богатството на експериментирањето што се слеваа од повеќе страни на светот. Таквите промени во вид на однос драма - театар и нивната заемна поврзаност особено се практикуваа во Франција од страна на извонредно ангажираниот во таа смисла Жак Копо, зашто тука најмногу се чувствуваше долготрајната наталоженост на класичната естетика. Но, трансформацијата на театарот се остваруваше и преку “театарот за народ” на Брехт и германскиот експресионизам, како и преку рускиот конструктивизам, американскиот Ливинг-театар потпрен, во голем дел, на визионерските теории на Антонен Арто,  како и воопшто преку развојот на теориската мисла во врска со театарот[7] (Роман Ингарден, Ролан Барт, Јан Мукаржовски, Шарл Морон и др.).
          Меѓу првите македонски драми со модерен сензибилитет ќе се сигнализира Вејка на ветрот (1957) од Коле Чашуле, што со Црнилаќе премине кон нашиот ангажиран театар, слично на Сартровата смисла за егзистенцијата на човекот. Понатаму, Томе Арсовски ќе ги дадеПарадоксот на Диоген (1961) и Матурска вечер како драми на совеста и на човековата  одговорност, а Димитар Солев драмата Бамји(1967), како траги на театарот на апсурдот. Македонската драматургија ќе остане и до најсовремените дела  одбележана со иновации што, по примерот на ритуалниот театар, реализира една многу креативна симбиоза меѓу фоклорот и модерното драмско писмо, во театарот напр. на Горан Стефановски, Русомил Богдановски, Јордан Плевнеш, Венко Андоновски и др.
          Ако при крајот на овој осврт имаме предвид една поширока димензија на компаративно проучување, секако дека ќе забележиме и повеќе предиспозиции кај нашите автори што покренуваат и  асоцијативни полиња  за медитерански универзум во нивните дела, близок на француската, но и на други литератури. Ќе може да се  издвојат и гледишта од феминистичката филозофија на Симон де Бовоар особено во книжевното и критичкото творештво (на пр. кај К. Ќулавкова, Е. Шелева, како “писмото на телото”, Ј. Лужина и др.) или пак во родовите студии. Ако понатаму се пријде кон пост-модернизмот, кон кој македонската литература се придвижува околу 80-те години на XX век, ќе може да се забележи дека и ваквите еволутивни процеси биле поттикнати од и натаму континуиран и активен  Дијалог  во уметничката сфера на поширок план, односно од интерференцијата на искуствата со Другите. Меѓутоа, несомнено е дека сите тие креативни развојни етапи се должат пред сѝegrave; на оригиналноста и на талентот на самиот писател, независно од светскиот тренд, како напр. во поновата етапа на творење кај Венко Андоновски, Влада Урошевиќ, Димитрие Дурацовски, Драги Михајловски, Гоце  Смилевски и др.
          Во еден заеднички именител на  горепосоченото ќе укажеме дека нашата намера  беше без претензии да се набројува и да се регистрира сè. Идејата што не водеше се состоеше повеќе во тоа,  преку овие духовни релации на македонската литература со француската (напати и со други литератури), да ги согледаме основните обележја:
          1. дека македонската книжевност во својот развој следи автохтон и диференциран пат кој го открива етничкото и национално битие на македонскиот народ преку кој литературата преставува синтеза на единството на народниот живот и на народниот дух по што станува и препознатлива; 
          2. дека литературниот   дијалог, рецепцијата на книжевни дела (во овој случај и од Франција), односно усвојувањата на нови поетики, всушност заедно претставуваат битни елементи за збогатување на уметничкиот израз, за естетска еманципација, за модернизација/ осовременување, што истовремено ги  забрза и развојните процеси на нашето современо книжевно творештво, без меѓутоа да биде прекината или деформирана националната книжевна традиција; 
          3. дека,  следејќи ја оваа филијација, паралелно може да се согледа еден значаен факт поврзан со книжевните истражувања кој  укажува дека  книжевните периоди и движења се трансформираат, се надоврзуваат, коегзистираат и се следат со  доста поголем континуитет и внатрешно единство отколку што тоа може да  се чини. Притоа, секогаш се со  помодерен дух  при  нивната еволуција.

Белешки

[1] Cf. Тодорова, Лилјана , “Кус преглед на преводите од француски на македонски и од македонски на француски јазик”, во Панорама на франкофонските литератури, Скопје, Матица македонска, 2002, стр. 157-168.

[2] Извадок од еден есеј на Владо Малески во Разгледи полемички од 50-те години во “Сеќавање за Владо Малески по повод 10 години од неговата смрт, во Нова Македонија од 21 септември 1984, стр. 13

[3] Ѓурчинов, Милан, “Надреалистичките импулси во поновата македонска поезија и врските со белградскиот  надреалистички круг” воКомпаративни студии, МАНУ, Скопје ,1998, стр.285-297

[4] Cf. Дракулевска-Капушевска, Лидија, Поетика на несознајното, Скопје, Магор, 2001.

[5] Solar, Milivoj, Suvremena svjetska knjizevnost, Skolska knjiga, Zagreb, 1982, str. 15.

[6] Тодорова , Лилјана, “Рецепцијата на францускиот егзистенцијализам во македонската литература’, во Влогот на книжевната комуникација (македонско-француски релации), Детска радост, Скопје, 2002, стр. 111-120.

[7] Cf. Тодорова, Лилјана, “Интерференции меѓу синкретичкото богатство на  фолклорот и естетските искуства на модерниот македонски драмски израз”, во Книжевни интерференции - во македонско-француски и европски корелации-, Скопје, Матица македонска, 2006, стр. 38-53.