ЗЕН БУДИЗАМ И ЕГЗИСТЕНЦИЈАЛИЗАМ

Марта Маркоска

[Воведни споредби]
Теориски (прет)поставки
Зенбудизмот и егзистенцијалистичкиот хуманизам на Сартр [1]
Зенбудизмот и егзистенцијалистичкиот хуманизам на Сартр [2]
Белешки
Литература

[ВОВЕДНИ СПОРЕДБИ]

Потребата за истражувањето на филозофијата претставува своевидна љубопитност да сознаеме каде и како најголемите умови пред нас ги наоѓале одговорите за човечката егзистенција и обид низ истите да си дадеме одговор на прашањата за сопствената егзистенција.

На почеток, можеби ќе изгледа контрадикторна помислата за компарирање на зенбудизмот и егзистенцијализмот: како е можно духовната суштина во филозофијата на зенбудизмот да се поврзе со егзистенцијалистичкото сфаќање и доживување на светот? Но, веднаш појаснувам дека ова истражување го правам со огромна увереност во тезата дека егзистенцијализмот е хуманизам. Овде ќе биде земен предвид истоимениот есеј на Сартр, Eгзистенцијализмот е хуманизам, преку кого ќе ги покажеме сите сличности и допирни мислења што ми дозволија да ги компарирам овие две навидум сосема различни тенденции (концепции, ставови, сфаќања, филозофии).

Во својот есеј, Сартр поаѓа од тезата дека егзистенцијализмот не е песимизам, како што многумина обвинуваат, туку негова поточна одредница е дека тој претставува оптимистичка строгост. Тоа не е филозофија која би водела во квиетизам и неактивност, туку напротив, која се стреми да ја истакне одговорноста на секое човечко суштество пред своите постапки. Сартр смета дека доколку објавиме дека луѓето се вакви или онакви заради причини како: наследните особини, делувањето на средината, општеството, заради некаков органски или психолошки детерминизам, тогаш тие би биле смирени и би кренале раце од одговорноста да бидат (станат) подобри личности. Кога егзистенцијализмот вели дека човекот е одговорен за себе самиот, не сака да каже дека човекот е одговорен само за својата индивидуалност, туку дека еднакво е одговорен за сите луѓе. Бидејќи со изборот што го прави за себе, со моралот што го избира, ги задолжува сите луѓе. Не станува збор за тешкотија која поради ваквото сознание би ги натерала на откажување или помирување, туку станува збор за едноставна тешкотија што им е позната на сите оние што имаат одговорност. Најсоодветна паралела овде може да се направи со самурајските доктрини за решителност во одлуките и за етика во постапките. Таквата тешкотија, т.е. мачнина им е позната на сите водачи кои мораат во даден момент да донесат одлука. Тоа не ги спречува да делуваат, напротив, токму тоа е услов за нивната акција, бидејќи тоа претпоставува дека тие разгледуваат мноштво можности, па кога ќе изберат една од нив, сфаќаат дека таа има вредност само затоа што е избрана. Станува збор за очигледна сличност со зенистичкото сфаќање дека сите патишта се подеднакво возможни и подеднакво исправни. Ние му придаваме значење единствено на она што го избираме. Штом сме слободни да избереме – значи сме слободни да пронајдеме! „Никаков општ морал однадвор не може да ви назначи што е добро да правите, нема таков знак во светот”[1]Сартр, го истакнува застрашувачкиот факт дека токму она што ги плаши луѓето е можноста за избор, имањето избор во животот да се биде (стане) она што се посакува, што е главна причина поради која егзистенцијализмот го поимаат како тмурен, песимистички и очајувачки.

И егзистенцијализмот и зенбудизмот објавуваат дека човекот е мачнина, а човечкиот живот страдање. „...Долго време се сметало дека будистичката филозофија е нихилистичка и дека не нуди ништо конструктивно. Но, тие кои навистина се обидуваат да ја разберат и кои не се површно водени погрешно да ги разбираат термините како: „рушење”, „уништување”, „изумирање”, „разбивање”, „престанување”, или „мирување” ... или „без жед”, „отсекување на страст и омраза”, спремно ќе увидат дека Буда никогаш не подучувал на религија на „вечната смрт”…”[2] Според Сартр, мачнината доаѓа оттаму што е невозможно човекот да не се чувствува обврзано/задолжено. Тој не е сам во изборот да Биде, туку Е и законодавец кој истовремено со себе го избира целото човештво, а со тоа не може да го избегне чувството на својата тотална, длабока одговорност кон остатокот од светот. Оттука следи тврдењето дека секој од нас мора да сноси одговорност за туѓата судбина. „Како тогаш некој што чувстува одговорност за својот ближен може да го пренебрегне сопственото прочистување? Како може да си дозволи себеси да не обрне внимание на сите оние сквернавени тела, говорни изрази и ум кои потекнуваат од него самиот?”[3]

Хуманистичкиот аспект на егзистенцијализмот во многу нешта се поистоветува со Зенот, особено во идејата за (само)одговорноста, но и обврзаноста кон етичност, чесност и се разбира, одговорност кон другите. Особен акцент е ставен на инстинктивното живеење на животот, кое не може да се сведе на чиста животинска инстинктивност, туку се работи на препуштање на оние длабоки внатрешни инстинкти или, Сократовски речено, внатрешни гласови кои на човекот му даваат насоки како да постапи во многу клучни моменти од неговиот живот.  Тоа е нешто сосема различно од научната анализа во која главно место зазема разумот. Во својот есеј Сартр вели: „…ако вредностите се неодредени и ако тие се секогаш широко дадени за одреден и конкретен случај кој го разгледуваме, тогаш ни преостанува само да им се предадеме на своите инстинкти.”[4]

Егзистенцијализмот на многу начини покажува дека е оптимистичка наука и не може да се сфати како филозофија на квиетизмот - бидејќи човекот бидува дефиниран од самата акција[5] - ниту пак да се сфати како песимистички опис на човекот, бидејќи судбината на човекот е во него самиот; егзистенцијализмот не треба да се сфати ни како обид за обесхрабрување на човекот да делува, бидејќи му соопштува дека надежта е само во неговата акција и дека чинот (делувањето) е единствено нешто што му дозволува на човекот да живее, бидејќи невозможно е да не делува. Оттука може да се види јасната паралела помеѓу сфаќањето на егзистенцијалистите за преземањето акции и причината поради која зенбудизмот е близок до воената, самурајската класа. Тука зенот може да се дефинира како религија на волјата што ги подучува самураите да не се свртуваат наназад штом еднаш одлучиле да одат напред. Но, оваа решителност во дејствувањето е исправна единствено ако се примени преку внатрешно познание, а не преку интелектуализација.

„За да постои каква било вистина, потребна е една апсолутна вистина, а таа е едноставна, лесно дофатлива, таа е секому на дофат, таа се состои во непосредно знаење на самиот себе.”[6] Оваа мисла Сартр го поврзува и враќа уште подалеку од учењето на зенбудизмот, а тоа е учењето на Сократ, неговата максима – спознај се себе си, која е сметана за најголема човечка доблест. Едновремено, зенбудистичката вистина е исто така Една, единствена, без дуалности, а се спознава само директно, инстинктивно, но и искуствено. Таа не е резултат ниту само на прагматизам, ниту само на сензуализам, ниту на рационализам, трансцендентализам или иманентизам, туку ги надминува сите, но и ги обединува сите, затоа мора да биде именувана како чиста есенција.

Овој егзистенцијалистички хуманизам[7] има уште една битна карактеристика, а тоа е идејата за самоиздржување и поднесување, т.е. прифаќање на осамувањето, односно доброволно и свесно одење во самување. Во тоа се состои Сартровото сфаќање на слободата, односно тврдењето дека секој човек е слободен да избира, но слободата да избира, исто така, го задолжува со одговорност кон направениот избор. Овде повторно ќе се навратиме на зенистичкото сфаќање дека сите патишта се подеднакво возможни, но и подеднакво исправни. „Човекот го избира сопствениот морал. Тој е должен самиот да пронајде свој закон…Човекот самиот себеси се создава, тој не е од почеток готов. Тој самиот се создава избирајќи свој морал и притисокот на приликите е таков што тој не може а да не избере еден морал.”[8] Се разбира, сите овие заклучоци нè водат кон несомнена сличност со самурајското сфаќање и доживување на светот, строгите принципи на етичност, кодот на честа, врвна самоконтрола итн...

Исто така, во дефинирањето на битието и небитието, Сартр неочекувано дава една сличност со Источната концепција за односот на Yin со неговото неразделно Yang. Битието за Сартр или pour-soi е сепак секогаш зависно од небитието en-soi, и покрај сите свои трансценденции, во што ќе мора да признаеме препознавање на една yin – yang релација. Сузуки, во неговата книга Зенот и Јапонската култура вели дека не постои поделеност помеѓу битието и небитието, не постои дискрепанца, тие се заемно условени и невозможно е нивното индивидуално постоење: „...и субјектот и објектот, (en-soi и pour-soi, моја забелешка) престанаа да бидат нешто што се спротивставува едно на друго и заемно се условува едно со друго...”[9] ве како Сартр го објаснува истото: „…Тоа што pour- soi стои во негативна релација со en-soi, укажува на тоа дека двете заедно обликуваат некое повисоко единство.”[10]
Во контекст на дообјаснување на мојата (хипо)теза за патувањето на мислата и нејзиното трансцендирање, т.е. нејзиното иманентно постоење и преобликување во различни културно-историски консеквенци, го истакнувам следново поимање на Сартр: „светот на предметите е свет на веројатности. Мора да признаете дека секоја теорија, било да е таа научна или филозофска е веројатна. Доказ за тоа е што научните тези, историските тези, постојано се менуваат и попримаат облик на хипотези.”[11]

ТЕОРИСКИ (ПРЕТ)ПОСТАВКИ

Во претходните поглавја веќе ги објаснивме главните детерминанти на зен учењето, овде само ќе ги сублимираме.  Откако истото станува познато на Запад, се нагласуваат разни негови аспекти: некои го гледаат зенот како вид мистицизам, некои како вид на егзистенцијализам, други како некој вид ментална терапија, трети велат дека зенот бара скромен и повлечен начин на живот, чија главна цел е практикување на медитација. . . итн. Токму поради тоа што „... зенот нема никакви посебна доктрина или филозофија, никаков систем идеи или интелектуални формули ... Тој е ... крајно флексибилен кога се работи за неговото прилагодување скоро на било која филозофија и морална доктрина сè до тогаш додека не се задира во неговото интуитивно учење. Можеме да го најдеме споен со анархизмот или фашизмот, со комунизмот или демократијата, со атеизмот или идеализмот, или со било кој политички или економски догматизам. Меѓутоа, него главно го вдахновува одреден револуционерен дух, а кога работите ќе стигнат до ќорсокак – како што тоа се случува кога сме преоптоварени со конвенционализмот, формализмот и другите сродни ’изми’ – зенот се потврдува и докажува како деструктивна сила.“[12]

И покрај тоа што сите овие изјави се делумно точни, секоја од нив поединечно дава само искривен поглед за тоа што всушност е зенот. Бидејќи, мора да кажеме дека, во основа, зенот, сепак, е некој вид религија. Од друга страна, пак, ако во религијата е потребно постоење на Бог, кој супериорно стои над космосот и над човекот и владее со нив, ако е потребно постоење на единствени религиозни списи, во кои мора имплицитно да се верува, ако се тврди дека постои душа која, според заслугите, ќе живее во вечноста, т.е. во Рајот, или пак во Пеколот, тогаш зенот не е религија во таа смисла. Иако Сутри секојдневно се рецитираат во зенистичките манастири и храмови и многу зенистички ученици ги проучуваат, зенот не е заснован на ниту една Сутра, токму како што неговиот прв патријарх Бодидарма кажува>:

Специјална традиција вон списи;
Независност од зборови и букви;
Непосредно укажување на душата на човекот;
Проникнување во сопствената природа
И достигнување на патот на Буда.[13]

И покрај тоа, три важни аспекти на зенот, му даваат религиски обележја. Тоа се: бескрајна благодарност кон сите суштества од минатото, бескрајна благодарност и бескрајна служба кон сите суштества во сегашноста и бескрајна одговорност за сите суштества во иднината (ова последново, особено го доближува зенот до егзистенцијализмот). Токму затоа верниот следбеник на зенот, обично повторува 4 заклетви секое утро:
1. Сетилните суштества се безбројни
- Се колнам дека ќе ги спасам сите.
2. Заблудите се неисцрпни
- Се колнам дека сите ќе ги уништам.
3. Капиите на Дармата се многукратни
- Се колнам дека ќе поминам низ сите капии.
4. Патот на Буда е совршен
- Се колнам дека ќе го исполнам.[14]

Значи, со ваква содржина е исполнет животот на еден зен будистички монах. Ваквиот дисциплиниран живот исполнет со потполна свест за тоа какво всушност е нашето постоење во светот, покажува дека, во оваа смисла, зенот навистина може да се смета за религија.

Често се поставува прашање дали интересирањето за зенот е поврзано за психоанализата. Овој проблем го третираат и Сузуки и Фром, но, целта на зенот не е само лечење на духот, преобразување на болниот човек во здрав и нормален, целта на зенот е ослободување на човекот од сите претходни условувања, одново раѓање и доаѓање до потполно спознавање, во состојба на просветлување. Врската помеѓу антиинтелектуалниот зенистички пристап и психоаналитичкото акцентирање на потсвеста, не е одржлива во реалноста и покрај тоа што речиси сите новосоздадени учења на Запад ги комбинираат источните знаења и медитативни текхники во таканаречени психофармаколошки цели.[15] Напротив, зенот тежнее да ја уништи потсвеста, да го надмине егото и да влезе во доменот на универзалната свест. Токму поради ова, можеби на зенот како потенцирање на антиинтелектуалноста и егзистенцијализмот од кој боледуваат главно интелектуалците е истовремено и главниот јаз кој ги прави толку различни, но и главниот гребен што ги поврзува и ги прави толку слични. Сепак, овде ќе се задржиме само на она што ги спојува и што ја одржува нивната врска.

Веќе споменавме дека зенот се разликува од другите религии, по тоа што, повеќето религии, го ставаат Бог над човекот и бараат од него да се моли и да го обожува. Патот на зенот е сосема поинаков, бидејќи смета дека стварноста / реалноста,  не доаѓа однадвор, туку одвнатре. Вистината може да се најде во нашата (човечка) природа и никаде на друго место. Ние не можеме лесно да ја одгатнеме нашата вистинска природа, бидејќи нашата свест е константно преокупирана со секојдневни грижи, страсти, желби, стремеж и цели кои треба да се постигнат, а кои се произлезени од егоистични побуди и често проследени со чувства на завист, омраза и гнев. Практикувањето зен будизам е всушност тренирање на сопствената личност да ја отстрани од себе омразата, гневот, себичноста и да се развие љубов и љубезност кон сите живи суштества.

Обично постојат два вида луѓе кои се интересираат за зен будизам. Еден вид се оние крајно незадоволни, разочарани, несреќни луѓе кои трагаат по некоја чудесна, езотерична вера, која ќе им го разубави и збогати животот. Тие најчесто веруваат дека со помош на зенот, ќе можат да се здобијат со некои натприродни моќи и да комуницираат со натприродни суштества. Другиот вид верници се оние кои сериозно трагаат за вистинско духовно искуство, кое не успеале да го најдат во другите религии. Истото, се чини е и со егзистенцијализмот: земено од психолошката страна на нештата - од една страна, за него најмногу се заинтересирани повторно незадоволните, разочараните, несреќните луѓе (иако, среќата е релативна категорија), кои судбината ги довела во состојба на очајување, па преку сознанијата од егзистенцијалистичката филозофија успеваат да си одговорат на многу животни прашања и дилеми. Од друга страна се оние кои (од истите причини) ја создаваат таа филозофија,[16] сметајќи ја истата за најмеродавен критериум на човечкото битисување.    

Во денешно време на постојани немири кои владеат низ целиот свет, човекот сè потешко го поднесува бремето на секојдневниот живот. Затоа нормално е што луѓето почнуваат да се интересират, зошто животот мора да биде токму таков, а со тоа и да бараат начини како да се справат со таа збрка и тој хаос. Бидејќи надворешниот мир е скоро невозможен, а и тешко одржлив, мирот и спокојството единствено треба да се бараат внатре, во себе самите. Затоа човекот се свртува кон религијата. Но, зенот нуди нешто сосем различно од класичните доктрини на канонските религии - можеби токму тоа е и најголемата порака што ни ја дава - не треба спасот да се бара надвор од себе; не треба да се верува во идоли, туку да се свртиме единствено кон себе самите и да се спознаеме себеси (воедно, тоа е и основната порака на егзистенцијализмот). Не треба да се потпираме на целата ризница знаења што извираат од овој свет, туку да бараме свој сопствен пат, преку личното искуство и прифаќањето на животот и животните ситуации онакви какви што се. Една од главните доблести на секој следбеник на зенот – dhyāna (на санскрит или jhāna на Пали), значи задржување на спокоен ум, во сите околности (поволни и неповолни) и неподлегнување на вознемиреност и разочарување.

Така, зенот го учи и го приспособува човекот да се ослободи од внатрешната борба дека мора да се живее според идеалите што се наметнуваат од надвор. Наместо тоа, зенот нè учи да се снаоѓаме во вечно новите животни ситуации. Зенот, во крајна линија нè учи дека сè е во ред во овој свет, само човекот треба да го пронајде и да го пробие својот пат во секојдневните искушенија и ограничувања со кои е опкружен (брзо е воочливо дека горенаведеното, како да е директно произлезено од начелата на егзистенцијалистичката филозофија).

Кога еднаш ќе го пронајде тој пат на просветлувањето (патот кон својата вистинска природа), човек прифаќа сè онака како што е, не му се спротивставува на вечниот тек, интуитивно го наоѓа своето место и својата насока во тој тек. Зенот нè учи на вечна скромност и способност за усогласување со природата и животните услови. Зенот нè учи да бидеме самостојни и да се потпираме само на сопствената сила.

ЗЕНБУДИЗМОТ И ЕГЗИСТЕНЦИЈАЛИСТИЧКИОТ ХУМАНИЗАМ НА САРТР [1]

Да се навратиме на две од горенаведените сентенци од пораката што Бодидарма ја ширел како зен будистичка доктрина, тоа се:

1) Непосредно укажување на душата на човекот и
2) Проникнување во сопствената природа.

Ова ни појаснува дека зенот е нешто кое не може да се научи од книги, туку единствено преку стекнување и доживување на лични искуства. Веќе многупати рековме дека искуството има примарно значење во зенот. „Во таа смисла, будизмот е радикален емпиризам или искуственост, без разлика каква дијалектика да се развила подоцна која го испитува значењето на искуството на просветлување.”[17]Исто така, горенаведеното реферира на тоа дека зенот не се следи преку молитви (ниту, пак, во посебни контемплативни состојби на свест) или обожување на некое натприродно суштество, туку преку согледување на сопствената вистинска природа, овде и сега, значи во секој миг од секојдневниот живот. Еве една сјајна мисла од Ками, која ја поткрепува и зацврснува врската помеѓу зенистичкото поимање на ослободувањето (просветлувањето, постигнувањето сатори) и егзистенцијалистичкото сфаќање на слободата: „...не постои утре. Еве ја, отсега, причината за мојата длабока слобода. Мистиците, најнапред наоѓаат слобода во тоа што се подаваат.”[18]

Во христијанството, на пример, постои верување дека ако човек биде добар, чесен, понизен (и сè друго што се подразбира под овие поими) во овој живот, по смртта заминува во рајот каде ќе живее во постојана среќа и блаженство, додека, според зенот, состојбата на просветленост не се постигнува по смртта, туку тоа е свест за сопственото постоење која треба да се постигне во секојдневниот живот. Согласно тоа, да се практикува зенот, не значи да се располага со некоја посебна наука, туку со лични напори да се согледа внатрешноста на битието, да се погледне во длабочината на сопствената природа. При тоа, зенот не секогаш инсистира на медитацијата како метод (многу често основна и пресудна во останатите религиски и филозофски учења на Истокот).

Будењето (просветлувањето) во зенот се третира како феномен на доживување на ништавилото и ништожноста на сопствената структура на свест, а токму ова доживување на ништавило, ништожност, најмногу го доближува зен будизмот до егзистенцијализмот (будењето во некоја егзистенцијалистичка терминологија би можело да се дефинира како спознавање на есенцијата во сопствената егзистенција). Зенот ни тврди дека единствено, вечно и непроменливо правило на овој свет е дека сè е создадено во низа причини и последици, сè се менува и ништо не останува вечно и непроменливо. А, неговата суштина, поради која е тој најпривлечен за сите општествени класи е настојувањето да ја ослободиме свеста од сè што ја врзува за овоземскиот живот, од стегите на желбите и страстите и да се вратиме кон нашата првобитна природа, отфрлајќи секаков дуализам. Неговата основна премиса е дека за, воопшто, да можеме да ја сфатиме идејата за совршенство, потребно е пред сè да се ослободиме од несовршеноста на нашите сетила и доживувањето на нештата, бидејќи од таму потекнуваат сите наши грижи, незадоволства, страдања и очајувања.

Зенот објаснува дека проблемите во нашиот живот се јавуваат со нашиот интелектуален развој. Оваа констатација има свој пандан во ставот на  егзистенцијализмот дека доживувањата на тегобност, здодевност, одвратност кон светот, се став на високоразвиената свест на интелектуалците. Со навлегувањето на интелектот, едноставните биолошки постапки се загадени со егоцентричен интерес. Значи, зенот првенствено укажува на враќањето на чувството на несвесното во нас, кое е наш примарен инстинкт и укажува на добата на „рајската” невиност, бидејќи конечен одговор на животните прашања не може да се добие по пат на интелектуално –логичко расудување, туку по пат на спознавање на самото битие во кое се кријат сите одговори. Во зен будизмот таа трансцендентална мудрост што се нарекува prajñā, нема соодветен превод во европските изрази, бидејќи Европа не располага со искуства кои би биле еднакви со prajñā; тоа е (лично) искуствено доживување, кое ги надминува сите други партикуларни доживувања; надминување на конечното и стопување со бесконечноста.

Она кое повторно ќе не одведе кон врската со егзистенцијализмот се многу често користените поими: śūñyatā[19] и tathātā. śūñyatā, во некој формално прифатен превод значи „празнина”, (празнината како термин многу често се наоѓа во вокабуларот на егзистенцијалистичката филозофија). На śūñyatā - доктрината се темели речиси целата зен филозофија. Овде не се работи за негативен поим, како што би можело да се сфати од преводот и таа „празнина”, нема никаква негативна конотација; зен следбениците ја опишуваат како нешто што може да се сфати само откако искуствено ќе се доживее. Оваа таканаречена „празнина” се чини дека создава нелагодност и страв при нејзиното поимање од страна на западните концептуални умови, па честопати се третира како нихилистички поим. Пред сè, треба да се стане свесен за постоењето на празнината, а за таа цел, мора да се излезе од границите на овој дихотомен свет, т.е. да се надминат дуалностите и антиномиите. Колку повеќе се трудиме да ја направиме логична и разумски податлива, толку сме подалеку од неа.

Од друга страна tathātā, во превод би значело „таквост”. Во tathātā нема ништо што може да u даде негативна конотација. Tathātā е согледување на нештата, онакви, какви што се. Значи соочување со сите нешта, односно  прифаќање на сè онака како што е. Еве еден извадок што совршено ќе го дообјасни поимањето на „таквоста”: „Нека биде како што е и нека не се мисли дека нешто мора да биде додадено...”[20]

Нешто што ќе ни ја надополни сликата на двата претходно споменати поими и повторно ќе нè наведе кон егзистенцијалистичкото доживување на нештата се неколкуте поимите што ги објаснуваат јапонските естетски идеали. Еден од најстарите јапонски естетски идеали е mono no avare, кој оставил печат речиси на целата јапонска уметност. Условно, може да се преведе како „лирски патос”, „елегично доживување” или емпатија, длабоко сочувствување со сè. Суштината на поимот е неизречливоста на тагата кон сите нешта, односно, чувствување на минливоста на сè што постои. Совршено разбирлив поим кога ќе се земе во обзир будистичката филозофија за минливоста на овој појавен свет. „Тоа би се превело како едно неизречено „ах”, кое ни се испушта, тогаш, кога сме соочени со бескрајната убавина на сите минливи нешта” [21] Mожам слободно да речам дека овој поим има дури допирни точки и со романтиката.

Другиот естетски идеал се нарекува sabi, расположение кое означува осаменост („самотија”, исто така многу често користен израз во егзистенцијалистичката терминологија). Sabi, поточно, претставува состојба на смиреност на духот и трезвен зенистички поим на стоичко прифаќање на таа осаменост. „Sabi…се состои од рустична непретенциозност и архаична несовршеност, очигледна едноставност или отсуство на секој труд во реализацијата ... уметничкиот елемент кој влегува во sabi-то, буквално значи „самотија” или „осамување”...”[22]

Егзистенцијалистите (конкретно Сартр) во овој контекст велат: онаа формулација „Јас сум напуштен во светот”, не треба да се интерпретира како очајнички крик за помош упатен кон непријателскиот универзум, туку како крајна и исклучителна одговорност што треба да ја почувствуваме кон светот, бидејќи оставени сами на себе сме единствените кои одлучуваме. Од друга страна, подеднакво сме одговорни и ако одлучиме да неодлучуваме, т.е. ако одлучиме да избегаме од одговорноста. Одбивањето да се дејствува и прифаќањето на пасивноста се исто така наши избори. Можеме да жалиме што сме се родиле, или да се радуваме, но при сето тоа, единствено што е невозможно е да се избегне фактичноста.[23] Во ваквиот став може да се насети и некакво стоичко прифаќање на животот.

Следниот естетски идеал vabi, се преведува како „сиромаштво”. Во овој контекст „сиромаштво” значи да не се зависи од светот-од богатствата, моќта, славата, туку во себе да се почувствува она што има најголема вредност, она што е вон временското и општественото. Овде не се мисли на „сиромаштво” само во материјална, економска смисла, туку се мисли и на „сиромаштво” во духовна смисла. Иако звучи по малку контрадикторно, но кога ќе земеме во обзир дека зенот пред сè се бори со разумот, лесно ќе се разбере оваа противречност. Објаснувањето што го дава Сузуки е: „…додека сме врзани за нешто, се додека поседуваме идеи за поседувањето, ние не можме да бидеме со слободен дух.”[24] Сфаќајќи го и прифаќајќи го на овој начин, зенот помага едноличниот живот на секојдневието, да се претвори во живот исполнет со богата внатрешна креативност.

Во контекст на погорното разбирање на чувствувањата „сиромаштво” и „осама / самување”, солидно би се вклопил еден исказ од познатиот филозоф и критичар на Западната цивилизација, Емил Сиоран,[25] објавен во подглавејто од неговата книга Крик на безнадежност, насловено како „Да се биде лиричен”: „...Зошто не можеме да бидеме сами со себе? Зошто трагаме за израз и форма, обидувајќи се да се ослободиме од содржината и да систематизираме еден хаотичен и бунтовен процес? Не е ли поплодна напуштеноста во нашата внатрешна флуидност...? Само во таков случај би живееле интензивно, богато и со внатрешен пораст на духовни искуства кои единствено водат кон потполно исполнување ... Да бидеш полн со себе, но не во смисла на суета, туку полн со внатрешна бесконечност, да живееш така интензивно, што ќе почувствуваш дека умираш од живот!”[26]

Постојат мноштво приговори, упатени кон егзистенцијалистичката филозофија, особено од страна на тогашните комунисти, дека егзистенцијализмот е квиетизам, т.е. дека води кон една бескорисна контемплативна филозофија. Се приговара дека егзистенцијализмот ја покажува само нечовештината и отпадоците од општеството, дека не гледа на посветлата страна од човечката природа, дека ја заборава ведрината на животот и е склон кон песимизам.

Компликациите во егзистенцијалистичката филозофија, главно, се јавуваат со тоа што постојат два вида егзистенцијалисти: едните се христијани, и овде спаѓаат Јасперс[27] и Габриел Марсел,[28] а другите се атеистички егзистенцијалисти, меѓу кои Хајдегер[29] и Сартр. И покрај спротивставеноста во многу ставови, заедничко им е тоа што сметаат дека егзистенцијата и претходи на есенцијата или дека секогаш треба да се поаѓа од субјективноста[30] (што преведено во јазикот на зенот значи согледување на сопствената природа, проникнување во неа, единствено преку лично доживување и искуство). Заеднички стремеж на сите егзистенцијалисти е да се помират дотогашните препреки меѓу рационалното и ирационалното, меѓу научно-објективното и уметнички-субјективното, меѓу идеализмот и материјализмот, со тоа што со признавањето на егзистенцијата пред есенцијата го задолжуваат секое битие што егзистира да биде единствено одговорно за сопствената егзистенција. Исто како што зенбудистот мора да се соочи дека не постојат засебни спротивности, т.е. дека  спротивноста E подеднаква со не-спротивноста, односно и двете поимања се само во неговата глава и произлегуваат од неговата поделена свест „...Ниедна не постои за себе, а секоја постои преку/низ другата. Ова не е ни пантеизам, ниту деизам, не иmплицира ниту Бог кој е иманентен во светот ниту оној кој го трансцендира.”[31]

ЗЕНБУДИЗМОТ И ЕГЗИСТЕНЦИЈАЛИСТИЧКИОТ ХУМАНИЗАМ НА САРТР [2]

Атеистичкиот егзистенцијализам, од една страна, изјавува дека ако бог не постои, има барем едно суштество во кое егзистенцијата и претходи на есенцијата, едно суштество кое најпрво мора да егзистира, а потоа да се дефинира како било што друго. „Тоа значи дека човекот најпрво егзистира, дека БИДУВА во светот и се среќава со себе самиот, а потоа се дефинира”[32] како ваков или онаков. Ако човекот каков што го поима егзистенцијализмот не може да се дефинира, тоа е затоа што човекот однапред не е дефиниран, тој не е ништо пред да стане. Допрва треба да станува, па дури подоцна треба да биде нешто од него, а ќе биде она што самиот од себе ќе направи. Човек е не само таков како што сам себе си се поима, туку и таков каков што сака да биде во таа егзистенција. Затоа: „човекот не е ништо друго од она што самиот ќе направи од себе”,[33] а тоа е првото начело на егзистенцијализмот.

Значи, првенствено човек ќе биде она што самиот си проектирал да биде, а ако егзистенцијата и претходи на есенцијата, човекот самиот е одговорен за она што е. Така првиот чекор на егзистенцијализмот е да ни положи тотална одговорност на секој човек за сопствената егзистенција. Но тоа не подразбира дека човекот е одговорен само за себе, туку подеднакво е одговорен за сите други луѓе. Повторно овде се воочува една сличност со зенот: „Проучувањето на коаните води кон разбирање дека сите нешта се поврзани. Сите битија се меѓусебно поврзани со силни, но невидливи врски. Секој што ја сфатил таа вистина ќе биде внимателен и ќе се обиде да биде свесен за она што го прави.” [34] Во зенот, иако повеќе се третира како филозофија, отколку како религија има карактеристични молитви (нормално, не како оние во христијанството), а овде ќе напомнам една од нив, која суштински ја покажува сличноста со егзистенцијализмот: „Колку и да се безбројни луѓето и суштествата, се молам сите да бидат спасени”.[35]

Субјективизмот, пак, од каде што поаѓа егзистенцијализмот, може да се толкува на два начина: во првиот случај значи избор на индивидуалниот субјект за самиот себе, а во вториот случај тој избор ја означува човечката неможност да премине преку субјективноста, значи ниеден човек не може да ја надмине субјективноста. На тој начин, човекот покрај тоа што е одговорен за себе самиот, одговорен е и за сè друго. Со тоа што прави избор за себе, прави избор за човекот воопшто. Овде повторно ќе спомнам една од шесте доблести во зенот (pāramitā) што треба да ги поседува секој негов следбеник, тоа е dhyāna, која покрај многуте преводи, овде би имала значење намилосрдие, односно за доброто на човештвото и благосостојба на сите суштества треба да се даде сè со кое човек располага; не само материјалните добра, туку и знаењето што го поседува.

Егзистенцијализмот со задоволство објавува дека човекот е тежина (во зенот таа тежина доаѓа од нашите несовршени сетила со кои располагаме и од доживувањето на нештата преку истите, кои се склони кон дуализам, а од таму потекнуваат сите наши грижи, страдање и очај). Во егзистенцијализмот таа тежина значи дека човекот кој се обврзува да сфати дека не е само тој што самиот се избира да биде, туку е и законодавец кој истовремено со својот избор, го избира целото човештво, не може да избегне чувство на тотална одговорност пред светот. Затоа секогаш би требало да се прашуваме што би се случило, ако цел свет би постапувал онака како што ние постапуваме. Во корист на ова ќе спомнам еден постулат на зенот кој се сведува на оваа едноставна дефиниција

Прави добро,
Избегнувај зло,
Прочисти го своето срце:
Тоа е патот на Буда.[36]

Егзистенцијалистите објаснуваат дека не станува збор за тежина која би водела кон квиетизам или неактивност (неделување), станува збор за тежина која им е позната на сите оние што имаат одговорност (прво пред себеси, а со тоа и пред светот).

За егзистенцијалистите, слободата е темел на сите вредности. Тие објавуваат дека човекот е слободен, односно, човекот е осуден на слобода. Осудата доаѓа оттаму што секој носи одговорност за она што го прави и што го избира во текот на животот. Од друга страна, релативноста на кој било од направените избори нè поврзува со релативноста на сето она што постои во овој појавен свет. Ова ќе го илустрирам со една објава од Ками: „…А вие ми давате да изберам помеѓу еден опис кој е извесен, но на ништо не ме учи и хипотези кои се стремат да ме подучат, но воопшто не се опстојни. Странец на самиот себеси и на овој свет ... со мисла која самата себеси се оспорува од мигот кога ќе се афирмира, каков е овој живот во кој можам да имам мир, само ако ги отфрлам знаењето и живеењето...? Да се посакува, тоа значи да се поттикнуваат парадокси ...Слепиот разум залудно тврди дека сè е јасно.”[37]

И Сартр објаснува дека слободата (ослободувањето), не значи да се добие сè што се сака, туку можност да се посакува (можност да се избира). Значи постои огромна разлика меѓу општоприфатената, емпириска концепција за слободата (производ на политички и историски околности) и филозофската концепција во која слободата означува „автономија на избор” (на пример: затвореникот не е слободен кога сака да го напушти затворот, но секогаш е слободен да одлучи да избега). Од оваа слобода на избор, произлегува одговорноста. Човекот е осуден да биде слободен и како таков тој ја носи тежината на целиот свет врз своите раменици. А со тоа што Бог не егзистира, Сартр вели, ние немаме никакво оправдување за нашите дела, така што немаме ништо ни пред, ни зад себе што би било одговорно за нашите дела и на кое ние ќе можеме да се потпреме. Она, пак, што е блиско до поимањето дека секоја конципирана мисла всушност претставува врзување за таа мисла и ограничување околу тоа што таа го подразбира. Тука секако спаѓа и самата мисла за слободата. Ками ќе рече:  „...Во онаа мера во која човекот замислувал цел за својот живот, тој се приклонувал на барањата за постигнување на таа цел и станал роб на својата слобода.”[38] А ова ја објаснува уште поголемата сличност со зенистичкото сфаќање на правењето поими – да настојуваш да бидеш слободен, значи да станеш заробеник на идејата за слобода.

Егзистенцијалистите не веруваат во моќта на страстите. Не веруваат дека тие го водат човекот кон чин, кон дело. Сметаат дека човекот е одговорен за својата страст, како и за сè останато. Во зенот, пак, се вели: „Колку и да се неисцрпни страстите, се молам, сите да бидат искоренети”. Зенот подучува да се ослободиме од страстите кои не врзуваат за овоземскиот живот и се основен извор на сите проблеми.

Сартр смета дека многумина го презираат егзистенцијализмот, бидејќи истите наоѓаат оправдание за сè во нивните животи. Некои од нив мислат дека животните околности се против нив, во нив има скриено многу неостварени потенцијали, склоности и можности што им даваат вредност која не може да се забележи по нивните постапки. Но, егзистенцијализмот вели дека сето тоа е измама, не постои друга вредност од онаа која се прикажува. Сè друго е бескорисно очекување, сон и надеж. Значи, еден човек не е ништо друго, освен низа потфати, севкупност на односи кои ги конституираат тие потфати. Зашто, ако ги дефинираме луѓето, вели Сартр, според средината, опкружувањето, општеството и сл., луѓето би биле помирени, велејќи дека не се виновни што се такви, но егзистенцијализмот ги прави луѓето да бидат одговорни за она што се. Луѓето не се раѓаат вакви или онакви: оној што е кукавица не се родил таков, вели Сартр, а исто и оние кои се херои. Така секој може да престане да биде она што е или да стане она што не е! Во контекст на ова, има еден извадок од зен-коан кој гласи вака: „...со раѓањето никој не станува одметник; со раѓањето никој не станува браман, туку со делата некој станува одметник; со делата некој станува браман”.[39]

Според Сартр, апсолутната вистина се состои во непосредно спознавање на самиот себе, за кое без колебање може да се рече дека е најевидентна сличност со зенот. Но, за да добиеме каква било вистина за себе, егзистенцијализмот вели, потребно е да се видиме низ призмата на другиот. Другиот ни е неопходен за нашата егзистенција. Така откриваме, Бахтиновски речено, еден интерсубјективен свет, во кој човекот одлучува што е тој, vis-à-vis другиот. Покрај тоа, ако е неможно во секој човек да се открие еден универзален бит, што би се нарекол негова човечка природа, значи, тврдење кое цели кон целосен индетерминизам (што, пак, е спротивно од сфаќањата на повеќето источни филозофии), сепак егзистира една човечка универзалност, а тоа е можноста! Источните мислители попрво зборуваат за предодреденоста на човекот (кармичка предодреденост), отколку за неговата природа, што, пак, не е случај со зенот. Под предодреденост се подразбира севкупноста на ограничувања а приори кои ја обележуваат човечката темелна ситуација во космосот. Но, Сартр вели дека историските ситуации се менуваат: човек може да се роди и како роб и како господар, но она што не се менува е тоа да БИДЕ, да постои во светот меѓу други и да биде смртен. Значи, границите на постоењето не се ни субјективни, ни објективни, односно се и едното и другото. Објективни се зашто се подеднакви за сите луѓе, а субјективни, затоа што секој ги живее на свој начин и тие не се ништо ако човекот во својата егзистенција слободно не избира. За стојалиштето дека целиот појавен свет е само субјективна перцепција, Сорен Киеркегор, таткото на егзистенцијалистичката филозофија, вели: „...не само што вистината е субјективна, туку и самата субјективност е единствена вистина.”[40] Овој став на Киеркегор пред сè се однесува на дефинирањето на категоријата вистина, која има значење и постои само во однос на субјектот. Значи, таа дуалност на вистина/невистина, односно субјективно/објективно мислење опстојува само во рационалистичкото поимање на нештата, додека, од друга страна, објективните мисловни творби кои постојат независно од субјектот кој мисли.[41]

Исто така е и со моралот, секој е должен да го пронајде сопствениот закон, сопствениот морал. Овде, за компарација, повторно ќе споменам една од главните доблести на секој следбеник на зенот, една од шесте pāramitā[42] доблести: śila (морална дисциплина/морална поука) или придржување кон заповедите, што значи, почитување на заповедите на Буда, кои водат кон морален живот (за да не запаѓаме во колизија, да појаснам дека овде се мисли на природата на Буда што секој од нас ја има во себе).

Човекот самиот себеси се создава низ животот, тој не е готов производ од самиот почеток, се создава себеси избирајќи сопствен морал. Ние луѓето ги дефинираме само според некое ангажирање, значи и не би требало да се приговара кога е во прашање личниот избор.

Човекот, секогаш е влезен во некој систем на односи со другите, секогаш присутен во некој човечки космос и тоа е еден вид егзистенцијалистички хуманизам. Хуманизам е бидејќи не постои друг законодавец од човекот самиот, бидејќи тој одучува за самиот себе, а преку тоа и за другите. Овде можам да посочам една изјава која му се припишува на Буда: „…немој да се потпираш на други, како ни на читање на сутри и шастри. [43] Биди своја сопствена лампа”.[44]

Егзистенцијализмот на Сартр не е атеизам во таа смисла, да се исцрпи во докажувањето дека Бог не постои, туку најпрво изјавува дека дури и да постои Бог, тоа не би променило ништо во човечкиот живот. „…Проблемот не е во тоа дали Бог егзистира, туку потребно е човекот повторно да си се пронајде себе си и да се увери дека од себе самиот никој и ништо не може да го спаси.”[45] Во овој случај егзистенцијализмот е оптимизам, наука за акција, хуманизам - наспроти коментарите на христијаните кои егзистенцијализмот го сметаат за безнадежен квиетизам, очајување и песимизам.

БЕЛЕШКИ

[1] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 22.

[2] D.T.Suzuki. Misticizam: hrišćanski i budističkii. Beograd:Kokoro,  2007, str. 60.

[3] Roši Filip Kaplo. Zen - Stapanje Istoka i Zapada. Beograd:Esotheria, 2007, str. 213.

[4] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam.  Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 20.

[5] Иако ова навидум се коси со принципите на ву-веи (wu-wei) филозофијата, мора да биде разбрано дека и правењето избор да се биде неактивен е покренување некаква акција, се разбира, во метафизичка смисла на зборот. Да се избере да не се избира исто така е чин, акција, дејство. Па сфатена во оваа смисла, погорната констатација дека човекот е дефиниран од самата акција, т.е. од самиот избор е наполно оправдан.

[6] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 30.

[7] Исто така може да се користи терминот хуманистички егзистенцијализам со што повеќе ќе се истакне неговата хуманистичка страна, но впрочем како и со сите антиномии вакапоставениот израз може да има и негативистичко значење, божем постојат хуманистички и нехуманистички егзистенцијализам. Заради избегнување на ваквата дихотомија, се одлучив да го користам погорниот термин. Сепак, ваквата реципрочност на лексичко ниво не му одзема на егзистенцијализмот ништо од првичната намера да биде сметан за хуманизам.

[8] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam.  Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 35

[9] D.T.Suzuki. Zen i Japanska kultura. Beograd:Geopoetika, 2005, str. 175.

[10] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 94.

[11] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 62.

[12] D.T.Suzuki. Zen i Japanska kultura. Beograd: Geopoetika, 2005, str. 58.

[13] Dejan Razić. Zen. Gorni Milanovac:Dečje Novine,1985, str. 38.

[14] Д.Т.Сузуки и Ерих Фром. Зен будизмот и психоанализата. Скопје:Култура, 2005, стр. 107.

[15] Види стр. 94

[16] Во контекст на ова има една анегдота околу животот на Емил Сиоран. Неговата мајка во една прилика му рекла „да знаев дека ќе бидеш толку несреќен – ќе те абортирав”.

[17] D.T.Suzuki. Misticizam: hrišćanski i budistički. Beograd:Kokoro, 2007, str. 60.

[18] Алберт Ками. Митот за Сизиф. Скопје:Феникс, 2004,  стр. 63.

[19] śūñyatā донекаде се поистоветува и со поимот „vu” или „ништавило” што го користел Лао Це.

[20] Eugen Herigel. Put Zena. Kokoro:Beograd, 2008, str. 93.

[21] Dejan Razić. Zen. Gorni Milanovac:Dečje Novine, 1985, str. 178.

[22] D.T.Suzuki. Zen i Japanska kultura. Beograd:Geopoetika, 2005, str. 31.

[23] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964.

[24] D.T.Suzuki. Zen i Japanska kultura. Beograd:Geopoetika, 2005, str. 193.

[25] Емил Сиоран (Emil Cioran, 1911-1995), романски филозоф и есеист

[26]  Емил Сиоран. Крик безнађа. Подгорица: Октоих, 2001, стр. 5.

[27] Карл Јасперс (Karl Theodor Jaspers, 1883 – 1969), германски филозоф и психијатар.

[28] Габриел Марсел (Gabriel Honoré Marcel, 1889 – 1973), француски филозоф и критичар.

[29] Мартин Хајдегер (Martin Heidegger, 1889 – 1976), германски филозоф.

[30] Се разбира дека поинаку и не е возможно, односно, субјективноста не може да се пренебрегне.

[31] Eugen Herigel. Put Zena. Beograd :Kokoro, 2008, str. 84.

[32] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 10.

[33] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 11.

[34] Đanđorđo Paskvaloto. Estetika Praznine. Beograd:Clio,2007, str. 202.

[35] Д.Т.Сузуки и Ерих Фром. Зен будизмот и психоанализата. Скопје: Култура,  2005, стр. 107.

[36] Д.Т.Сузуки и Ерих Фром. Зен будизмот и психоанализата. Скопје:Култура, 2005, стр. 107.

[37] Алберт Ками. Митот за Сизиф. Скопје: Феникс, 2004, стр. 27.

[38] Алберт Ками. Митот за Сизиф. Скопје:Феникс, 2004, стр. 63.

[39] Шум Бамбуса. Београд: Кокоро, 2010, стр. 33.

[40] Danko Grlić. Leksikon filozofa. Zagreb: Naprijed, 1968, str. 210.

[41] Киеркегор се спротивставува на Хегеловата рационалистичка филозофија според која умот му е претпоставен на срцето.

[42] Pāramitā често се преведува како „совршеност”, „перфекција”. Шесте pāramitā (доблести) во зенот се: dāna, śila, kṣānti, virya, dhyāna, prajñā. Види страна бр. 25

[43] Шастрите се филозофски расправи посветени на будизмот. За разлика од сутрите кои се сметаат за изворни текстови директно произлезени од Буда, шастрите се сметаат за текстови напишани од проучувачите на будизмот.

[44] D.T.Suzuki. Zen i Japanska kultura. Beograd : Geopoetika, 2005, str. 19.

[45] Jean-Paul Sartre. Egzistencijalizam je humanizam. Sarajevo:Veselin Masleša, 1964, str. 44.

ЛИТЕРАТУРА

1. Jean-Paul Sartre, Egzistencijalizam je humanizam, Veselin Masleša, Sarajevo, 1964
2. Емил Сиоран, Крик безнаЃа. Подгорица: Октоих, 2001
3. D.T.Suzuki, Misticizam: hrišćanski i budistički, Kokoro, Beograd, 2007
4. Roši Filip Kaplo, Zen - Stapanje Istoka i Zapada, Esotheria, Beograd, 2007
5. D.T.Suzuki, Zen i Japanska kultura, Geopoetika, Beograd, 2005
6. Dejan Razić, Zen, Dečje Novine, Gorni Milanovac, 1985
7. Д.Т.Сузуки и Ерих Фром, Зен будизмот и психоанализата, Култура, Скопје, 2005
8. Eugen Herigel, Put Zena, Kokoro, Beograd, 2008
9. Đanđorđo Paskvaloto, Estetika Praznine, Clio, Beograd, 2007
10. Danko Grlić, Leksikon filozofa, Naprijed, Zagreb, 1968
11. Шум Бамбуса, Едиција Кокоро, Београд, 2010
12. Алберт Ками, Митот за Сизиф, Феникс, Скопје, 2004