Дубравка Ораиќ-Толиќ

I. Поимот и феноменот виртуелност


Потход на стварноста


          Во претходниот есеј, пишуван во 2001-та година, го предложив терминот „посттрауматска проза“ како заеднички назив за поетиката на нултите години. Тоа беше најава за новиот прозен бран кој наскоро ќе добие сила на книжевно цунами. Денес ми се чини дека тој термин можам да го оправдам, но и да го заменам со попрецизен. Средишната траума на деведесеттите беше искуствената воена стварност, а средишна поетика документаризмот – верба во можноста за автентичен запис на доживеаната стварност. Сосема е поинаку во нултите. Средишната траума на двеилјадиттите е губењето на чувството за реалност и за вистинитост на стварноста, а средишна поетика постдокументаризмот – претопување на фактографијата во граѓа за различни манипулации со фактите. Проживеаната реалност стана иреална и надреална. Единствениот начин да се знае што е стварност стана нејзиното дополнително толкување. А, бидејќи успехот на некое толкување зависи од моќта протолкуваното да се преведе во вистинито и во вредно, настана општо пљачкање и волчји грабеж за интерпретација на стварноста. Транзицијата ги зафати не само економијата и идеологијата, туку и политиката, етиката, естетиката а, конечно, и самата онтологија – оној предметен свет за кој сме претпоставувале дека навистина постои. Ако не сакаме да ја нагласиме психологијата која довела до новата проза, туку менталното стојалиште и новата поетика, мислам дека голем дел од поетичките концепции на нултите, без оглед на тематските, жанровските и стилските разлики, може да се собере под заедничкиот назив: виртуелен реализам.
          Цутењето и успехот на хрватската проза на двеилјадиттите е плод на естетското учество во големиот потход на стварноста. Она што ги обединува писателите и писателките на посттрауматската стварносна книжевност, на кој било жанр или поетика да им припаѓаат, е широко сфатениот револт ОКО(ЛУ) стварноста (сп. го амбивалентниот наслов Oko književnosti [1], Užarević 2004). Тоа не беше протест ниту против некого, ниту против нешто, како што било во времето на модернизмот или во времето додека траеше воената траума. Тоа беше дрско надгледување на стварноста во сите значења на основата „око“ – и како именка око, значи непосредно гледање, џарење, дури и зјапање во стварноста, и како прилог со значење скитање ваму-таму околу сите прашања и како прилог во смисла на отприлика тоа и тоа, и како око на камера – медиумски поглед преточен во зборови, кои ја обликуваат и преобликуваат стварноста. Облиците на тој револт ОКО(ЛУ) се протегаат од бегството од стварноста во фиктивни светови до разни постапки на мистификација и на симулација на стварноста, од темата на суровото насилство до деструкција на сите смисли и вредности, од критичката стварносна проза (Јурица Павичиќ) до грубата урбана проза (Едо Поповиќ), новата магична проза (Гордан Нухановиќ) и медиумското женско писмо (Адријана Чулина, Ведрана Рудан, Јулијана Матановиќ). Во епохата на политичка коректност книжевноста стана длабински некоректна, дури и тогаш кога беше политички коректна. Почетокот беше со настапот на книжевната група FAK 2000., но крајот не е ниту во таа група ниту со таа група.


Виртуелност – постмодерна онтологија


          Термините виртуелноствиртуелна стварноствиртуелен реализам потекнуваат од втората медиумска ера од крајот на 20-от век и, непосредно се врзани за новата компјутерска технологија. Синтагмата „виртуелна стварност“ (virtual reality) ја сковал Џарон Ланајр, претседател на компанијата за визуелни програмски јазици (VPL) од Калифорнија. Ланајр измислил посебни ракавици, костум и кацига со вграден монитор за „нурнување“ во симулираната стварност, т.е. физички престој во „графички и аудитивни светови кои се заемно експресивни“ (Lanier во Horrocks 2001, 35). Терминот виртуелна стварност опишува непосредно доживување на симулирана стварност, средба со компјутерски оживотворени тела и интеракција на примарното човечко биотело со суштества и светови што ги произведува компјутерската технологија. Конкурентски му се термините „виртуелна околина“ и „виртуелни светови“, блиски му се термините „виртуелен реализам“ (Heim, 1998.) и „сајберпростор“ (Gibson, 1984). Она што Жан Бодријар го опишуваше во својата философија како симулација и како симулакрум во виртуелните светови на компјутерската технологија, стана стварно искуство и разбесната иднина, која пред нашите очи се провлекува во сегашноста.
          Проблемот на виртуелноста не е само технолошко, туку длабинско философско и културолошко прашање на преминот од 20-ти во 21-ви век. Ако човекот може своето биотело да го изложи на непосредна средба со машински тела, киборзи, ако може да се нурне и навистина да престојува во нестварната стварност на сајберпросторот, која е стварна како и примарна, тогаш повеќе ништо не е исто, тогаш се судруваме со прашањето за конструктивноста, не само на културниот, туку и на биолошкиот идентитет. Тогаш конструиран е и реалниот, не само симболичкиот свет. Затоа, поимот виртуелност веднаш го напуштил просторот на своето настанување и преплавил други културни подрачја. Новите виртуелни поими не се само мода, тие се нов поглед на нештата. Внатрешната тавтологија, очигледна во спојот на придавката „виртуелен“ со именката „стварност“ и „реализам“, уште со првиот допир произведува силен ефект на очудување – најавува средба со некој нов тип можна стварност, еднакво стварна или постварна од стварноста на која сме навикнати. Освен по тавтологичноста, терминот е необичен и по амбивалентното значење на придавката „виртуелен“ (лат. virtus – храброст, сила, доблест): 1. силен, јак, способен, но и скриен, можен, потенцијален, и 2. нестварен, замислен, вообразен (Klaić 1990, 1426). Со самите номинални значења поимот упатува на некој чудно тавтологичен свет кој е можен и нестварен, но, истовремено, силен и моќен. За книжевната наука тие термини се особено привлечни бидејќи ги осветлуваат основните прашања на секоја уметност – прашањата за начинот на претставување на стварноста, за референцијата, за миметизмот и за реалистичкиот приказ. Но, и уште нешто. Тие термини ни говорат за  длабоките промени низ кои минува современата култура и за улогата што во тие промени ја имаат книжевноста и уметноста.


Жешка и ладна виртуелност


          Авторот на познатата реченица „Медиумот е порака“ и на синтагмата „глобално село“, Маршал Меклуан, разликува „жешки“ и „ладни“ медиуми. „Жешки“ се оние медиуми кои на сетилата им даваат повеќе податоци за стварноста (на пр. фотографијата во однос на цртежот), а „ладни“ се оние кои даваат помала количина информации (на пр. телефонот, Horrocks 2001, 77). На сличен начин Мајкл Хајм разликува два типа виртуелност: „јака“, технолошка виртуелност и „слаба“, симболична виртуелност. „Јаката“ виртуелност се однесува на високата компјутерска технологија и на нејзината примена, на непосредните чувства на нурнатост, на интерактивност и на информациски интензитет што таа технологија ги произведува во човечкото тело (средбата со компјутерските ентитети и случувањата во виртуелните лаборатории, забавни паркови со излет на ѕвездените патеки и сл.). „Слабата“ верзија на виртуелноста ги опфаќа сите облици на симулација во реалната стварност – од Гибсоновите „консензуални халуцинации“ како последица на долг престој на интернет мрежата до автоматизираните банкомати, телефонскиот секс и windows-shoping-от – купување со поглед низ излогот (Horrocks 2001, 36-37).
          Ако овие дистинкции ги прошетаме низ времето, ќе стигнеме во оној предел во кој, барем што се однесува на западната култура, сè започнало – до Платон и до Аристотел. Со малку храброст би можело да се каже дека Платон е татко на „жешкиот“, а Аристотел на „ладниот“ виртуелен реализам.

Платон во пештерата на жешката виртуелност


          Платон разликува три стварности: вистинска, лажна и особено лажна. Вистинската стварност е умниот свет на идеите,topos noētos (на пр. идејата коњ), лажна стварност е сетилниот свет кој го отсликува вистинскиот свет на идеи (вистинскиот коњ), а особено лажни се сликите на сликите, метафорите и симболите со кои се опишува вистинскиот свет (зборот коњ; Платон доследно го прогонува Хомер од Државата бидејќи поетите се служат со зборови и со метафори, т.е. со слики на сликите).
          Во седмата книга на Политеја, Платон ја изложува својата онтологија со помош на развиени метафори – прераскажаната приказна на Сократ за пештерата. Некои луѓе заробиле некои други луѓе во пештера за да го спречат нивниот увид во вистинскиот свет на идеите. Ги врзале со ланци за подот и им ги оковале вратовите, над нив обесиле кукли, па тие не ги гледаат ниту самите кукли, симулациите на сетилниот свет, ниту вистинската стварност, идеите, туку само сенките на куклите, значи сенките на сенките на вистнската стварност – симулакруми на идеите. Платон постапил парадоксално: ја земал метафората на пештерата за да ги разоткрие, со помош на таа поетска слика, сите симболи и слики како лажно отсликана стварност на вистинскиот свет на идеите. Да замениме некои детали и во пештерата на Платон ќе се препознаеме самите себеси приковани за ТВ екраните:

     - Замисли луѓе затворени во едно подземно пештеровидно живеалиште кое има влез долж целата пештера, а се отвора кон светлината; во таа пештера нозете и вратовите на тие луѓе од самото детство им се оковани, така што им преостанува да гледаат само напред, додека главите не можат кружно да ги вртат поради оковите; светлоста им пристига од еден оган којшто е запален одзади и подалеку од нив; замисли дека меѓу огнот и окованите има некаков нагорен пат, а покрај него ѕид изграден како кај чудотворците и магионичарите, поставен пред луѓето како стена над која се прикажуваат чудеса.
     - Еве гледам, рече овој.
     - Гледај сега: покрај тој ѕид некои други луѓе разнесуваат разноразни предмети кои го надвисуваат ѕидот; носат, на пример, кипови на луѓе и други камени и дрвени облици на некои суштества, и секакви можни изработки; според обичајот, - дел од оние кои се движат разнесувајќи, - викаат, а дел молчат.
     - За некоја чудна слика говориш и за чудни заточеници!
     - Меѓутоа – слични нам, реков јас. Мислиш ли дека таквите заточеници би можеле да гледаат нешто друго освен сопствените сенки и сенките на другите, сенки кои поради огнот паѓаат врз спротивната страна на пештерата?
     - Па како, рече, ако се тие присилени цел живот неподвижно да ги држат главите? (...)
     - Ако се појави одек од спротивната страна на занданата, во мигот кога некој од минувачите испушта глас, мислиш ли дека би им се сторило нешто друго одошто, дека гласот го испушта сенката која минува?
     - Жими Ѕевса, јас не мислам поинаку.
     - Во секој случај, реков, за таквите луѓе ништо друго не би било вистинито освен сенките на предметите!
     - Нужно, рече овој.
      (Platon, 2001: 260'261; 514b, c-515b, c) [2].

          Тоа била „жешката“ дистопија на идниот виртуелен свет, реализирана метафора за стварноста на симулакрумите, царствата на огледалните сенки. Затоа не чуди што теоретичарите на виртуелните светови на крајот на 20. век нурнале сè до Платон. Современата виртуелна технологија со симболичен назив CAVE (англ. пештера), во која со движење низ сајберпросторот непосредно се учествува во „спиралната“ виртуелност (Heim 2001), е остварување на таа далечна метафора на Платон со помош на компјутерската технологија. Така, Платоновите слики на сликите, светот на нестварните симулакруми, стануваат стварна виртуелна стварност – остварена со информатичкиот topos noētos на 21-от век.


Аристотел и ладната виртуелност


          Ладната или слаба виртуелност ја опишал Аристотел во Поетиката, расправајќи за разликата меѓу поетскиот и историскиот опис. Додека историчарот ги опишува стварните настани онака како што се случиле, работата на поетот не е да кажува за „она што станало, ама како би можело нешто да стане и она што е можно според веројатноста или нужноста“ [3](Aristotel 1983, 24). Во таа широка смисла, поезијата е виртуелен реализам – мимеза на можните, фиктивните светови. Ако под поезија ја сфаќаме книжевноста во широка смисла, тогаш genus proximum на книжевноста е симболичната, односно ладната или слаба виртуелност – мимеза на можните фиктивни светови. Од таа визур, целата вербална уметност може да се сфати како зона на симулација - ладен медиум за конструкција на жешката естетичка „како да“ стварност.


Книжевноста – ладен виртуелен медиум


          Прогласувањето на Аристотел за првиот виртуелен реалист во теоријата на книжевноста и на уметноста не е само хипостаза на еден историски поим во универзална категорија, туку и начин на повторно осветлување на феноменот на миметизмот и на репрезентацијата на стварноста, како и на положбата на книжевноста во културата. Како симболичен дискурс, книжевноста не може да ја досегне автентичната стварност, нејзиниот приказ секогаш е репрезентација, секогаш симулација на стварноста – вербален симулакрум, а не непосредна презентација на стварноста. Книжевниот реализам е секогаш „ладен“, т.е. посредуван со јазикот, а никогаш „жежок“, т.е. непосредно телесен. Меѓутоа, книжевноста во својот ладен медиум може да ги отсликува световите како да се стварни сè до заборавот дека станува збор само за слики, а не за она што сликите го прикажуваат. Врз тоа е градена големината и трагичноста на Дон Кихот. Витезот со тажен лик ја сфатил симулираната книжевна стварност како реална и се однесувал како тоа да е вистински стварен свет.
          Историјата на книжевноста како ладен виртуелен медиум е полна со желби за жешки реални светови. Желбата за жешка виртуелност во медиумот на книжевноста, како и во другите вербални дискурси, философии и науки, секогаш била толку силна што одвај ја дочекала модерната технологија за да почне да ги остварува своите фикции. Тоа почнало да се случува на почетокот на мегамодерната во добата на првата индустриска револуција. Тоа уште посилно се случува денес во втората медиумска доба на почетокот на 21-от век. За јакиот виртуелен реализам чезнееле два грчки сликари. Легендата вели дека Зеуксис насликал толку уверливо грозје што птиците дошле да го пробаат, а неговиот современик и соперник Прасиј толку уверлива завеса, што птиците одлетале. Во грчкиот мит Икар побегнал од заробеништво на Крит со крилјата од перја залепени со восок, кои му ги направил неговиот татко Дедал. Но, Икар премногу се доближил кон сонцето, восокот се растопил и тој се удавил во Егејското море. Авионите имаат крила како птиците – тие се остварувања на грчкиот мит за летањето. Нарцис на Овидиј умрел од желба за својот виртуелен лик, па кога во водата видел само слики што бегаат (simulacra fugacia), умрел од жал што не можел да ги сопре. Да знаел Нарцис дека неговиот сон ќе биде остварен во фотографијата, а потоа, уште повеќе, во телевизијата и во видеото, можеби само би доживеал метаморфоза и би почекал до првата индустриска револуција и неизмерно би уживал во денешното „општество на спектаклот“. Уметничкиот реализам на 19-ти век испишал цели архиви на позитивни факти од културната стварност, верувајќи дека, на тој начин, гради јаки виртуелни светови, дека навистина ја пресликува стварноста. Натурализмот отишол толку далеку што времето на одвивање на драмата морало да се поклопува со времето на драмската изведба. Модернистичкиот тек на свеста настанал од вербата дека уметноста може да ги преиспише лавиринтите на душата со тотална симулација на асоцијации.

Постмодерната – панестетична култура


          Низ визура на виртуелноста, раната постмодерна е најладната епоха во западната историја – состојба во која некогаш зовриената индустриска и утописка модерна се збогувала не само од големите идеологии и идеи, туку и од какви било втемелености во смислата, вистината, вредностите а, конечно, и од поимот живот и природна стварност. Постмодерните теории на седумдесеттите и на осумдесеттите години на 20-от век полето на некогашната искуствена стрварност го пресвртиле во поле на културни концепти и симболики. Постструктурализмот и деконструкцијата ја претвориле целата култура во фикција и во нарација – во другото лице на уметноста. Историографијата повеќе не ги опишува стварните настани, како што во класичната доба мислел Аристотел, не верува во апсолутното логичко знаење, како Хегел на почетокот на мегамодерната, ниту во емпириска целина, како позитивизмот во добата на разбеснатата модерна. Постмодерната историографија ги почитува фактите, но не верува во нивните супстанции, таа ги концептуализира настаните на метафоричен, на уметнички начин. Според Хејден Вајт, историографите го прават истото што и уметниците – ја опишуваат стварноста со помош на метафора. Светот во раната постмодерна станал голем ладен текст, кој се испишува и се наддопишува во недоглед, без втемелување во што и да е жешко, т.е. реално. Врв беше лудистичката апокалиптика – прогласување крај на сè и сешто, од крај на историјата, крај на идеологијата и индустријата, до крај на науката, метафизиката, субјектот, хуманизмот и на самата стварност (Бодријаровото „совршено убиство на стварноста“ во електронските медиуми).
          Во доцната постмодерна или денешната глобална култура ланецот на фикционализација на стварноста зафатил и многу други подрачја на културата. Ако ги погледнеме генетските технологии, измислени по повод војната во Ирак, компаниите без вистински сопственици, работниците без постојано работно место, шопингот без готовина, капиталот без подлога во злато, задолженоста на државите, минусите на личните сметки и другите бројни феномени на преминот од 20-ти во 21-ви век, би можеле да кажеме дека западната култура во епохата на глобализацијата станала панестетична култура – се претворила во бескрајно поле на игра и на симулација. Ако можните светови се автохтоно подрачје на добрите приказни и на уметноста, тогаш ние повеќе не живееме во стварен свет, туку во приказна и во уметнички светови. Можните светови, автохтоното својство на уметноста, ја преминале границата на фикцијата и ја преплавиле стварноста. „Лондонската магла“ која, според Оскар Вајлд, ја измислиле импресионистичките сликари на крајот на 19-тиот век („обратната мимеза“, žmegač 1986, 45), на крајот од 20-от век се преобразила во магличка на ТВ и на компјутерските екрани и ја замаглила сликата на светот и на стварноста. Така би излегло дека постмодерната во добата на глобализација го реализирала темелниот модернистички и авангарден проект – тоталната естетизација на светот, бришењето на разликите меѓу фикцијата и стварноста. Уметноста повеќе не ја имитира стварноста, туку, обратно, стварноста ја имитира уметноста, нејзината автохтона одредница – фиктивноста. Живееме во свет на „обратна мимеза“.
          Остварувањето на уметноста како медиум на можности, кој работи со метафори и слики на стварноста, се забрзувало со научнотехнолошкиот напредок и денес ја досегнало точката на соочување на фикцијата и новата стварност. Она што бил Жил Верн во модерната култура, тоа е Вилијам Гибсон во постмодерната. Жил Верн и другите писатели на научна фантастика замислувале фантазиски концепти за идните технолошки изуми на првата индустриска револуција. Вилијам Гибсон ги измислува терминот сајберпростор и фикциските киборг-светови, а неговите научнофантастични имагинации истовремено ги препишува и ги реализира постиндустриската компјутерска технологија. Она што се случува денес со виртуелните светови не е ништо ново, само што е многу поинтензивно. Тоа е последниот степен на панестетицизмот на западната култура, реализација на апсолутната мимеза со помош на информатичката револуција.
          Во панестетичката култура каква што е постмодерната, потребна била само новата информатичка технологија за западната култура преку ноќ да достигне од најладниот до најжешкиот виртуелен реализам. Теориите на медиумската култура од шеесеттите и од седумдесеттите сè уште не знаат за компјутерското царство и за неговите дострели. Но, веќе сè било подготвено – Општество на спектаклот на Деборг излегува во 1967-та година. Поплавата на фотографиите, ТВ и видео-сликите толку напредувала што квантитетот конечно преминал во нов квалитет. Повеќе немало разлика меѓу сликата и реалното насликано, насликаниот предмет се претворил во слика и произвел нова имагинарна стварност. Зоната на реалното од тријадата на Лакан – Реално, Симболичко, Имагинарно – била толку стеснета што било само прашање на време кога Имагинарното не само што ќе  посака, туку и ќе стане Реално. Токму тоа се случило во виртуелната култура и технонаука на крајот на 20-от век. Тоа беше премин од ладен уметнички виртуелен реализам во жежок свет на информатичката виртуелност, од симболичната симулација и од симболичните симулакруми во светови на остварени симулакруми, од метафоричката пештера на Платон во стварна технолошка пештера наполнета со поинаков тип реалност, тело и човек. Живееме во култура на отелотворени слики. Се наоѓаме во ера кога се менува концептот на онтологијата, а со тоа и самиот човек, културата и целата хуманистичка историја.

(превод од хрватски: Наташа Атанасова)

Белешки


[1] Овој наслов на македонски може да се преведе и како Околу книжевноста и како Окото на книжевноста. Ораиќ-Толиќ алудира на двојното значење на хрватскиот збор „око“ (како прилог – „околу“ и како именка – „око“) па, понатамошната игра со зборови се базира токму на таа двојност (заб. на прев.).

[2] Преводот е преземен од: Платон. 2002. Политеја (превод, предговор, коментари и белешки Елена Колева). Скопје: Три. (заб. на прев.)

[3] Преводот е преземен од: Аристотел. 1990: 48. За поетиката (превод од старогрчки  Михаил Д. Петрушевски). Скопје: Култура. (заб. на прев.)


Литература

1. Aristotel. 1983. O pjesničkom umeću. Prijevod i objašnjenja Zdeslav Dukat. Zagreb: August Cesarec.
2. Baudrillard, Jean. 2001a. Simulakrumi i simulacija. Prijevod Zlatko Wuuryberg. Karlovac: Naklada Društva arhitekata, građevinara i geodeta.
3. ______. 2001b. Simulacija i zbilja. Prijevod Gordana V. Popović. Zagreb: Jesenski i Turk-Hrvatsko sociološko društvo.
4. Gibson, William. 2000. Neuromancer. London: Harper Collins.
5. Heim, Michael. 2001. Projektiranje virtualne stvarnosti. Kiberprostor, Kibejtijela, Cyberpunk, Kulture tehnološke tjelesnosti (Featherstone, Mike-Burrows, Roger (ur.)). Zagreb: Jesenski i Turk.
6. Horrocks, Christopher. 2000. Marshall McLuhan and Virtuality. Cambridge: Icon Books. Hrv. izd. 2001. Marshall McLuhan i virtualnost. Zagreb: Jesenski i Turk.
7. Platon. 2001. Država. Prijevod Martin Kuzmić. Uvod i redakcija dr. Jure Zovko. Zagreb. Naklada Jurčić.
8. Užarević, Josip ur. 2004. Oko književnosti. Sedamdeset godina Aleksandra Flakera. Zagreb: Disput.
9. Žmegač, Viktor. 1986. Težišta modernizma. Od Baudelairea do ekspresionizma. Zagreb: Sveučilišna naklada Liber.